൧. അരഹന്തവഗ്ഗോ

൧. ധനഞ്ജാനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. ധനഞ്ജാനിഗോത്താതി ഏത്ഥ പുബ്ബപുരിസതോ ആഗതസ്സ കുലവംസസ്സ നാമാഭിധാനസങ്ഖാതം ഗം തായതീതി ഗോത്തം. (കിം പന തന്തി? അഞ്ഞകുലപരമ്പരാസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം.) ധനഞ്ജാനിഗോത്തം ഏതിസ്സന്തി ധനഞ്ജാനിഗോത്താ. തസ്സാ ഉദാനസ്സ കാരണം പുച്ഛിത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ വിഭാവേതും ‘‘സോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. നാനാരസഭോജനം ദേതീതി യോജനാ. പഞ്ചഗോരസസമ്പാദിതം സാലിഭത്തം സൂപസാകബ്യഞ്ജനം നാനാരസം ബ്രാഹ്മണഭോജനം. മണ്ഡലഗ്ഗഖഗ്ഗന്തി മണ്ഡലഗ്ഗസങ്ഖാതം ഖഗ്ഗം. ദുവിധോ ഹി ഖഗ്ഗോ മണ്ഡലഗ്ഗോ ദീഘഗ്ഗോതി. തത്ഥ യസ്സ അഗ്ഗോ മണ്ഡലാകാരേന ഠിതോ, സോ മണ്ഡലഗ്ഗോ. യസ്സ പന അസിപുത്തികാ വിയ ദീഘോ, സോ ദീഘഗ്ഗോ.

സാസനാതി അനുസാസനാ. ‘‘നമോ…പേ… സമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി ഏവം വുത്താ പഞ്ചപദികഗാഥാ. സത്ഥുസാസനേ ഹി ലോകിയച്ഛന്ദം അനപേക്ഖിത്വാ ഏസാ പഞ്ചപദികഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഓക്കാവരധരാതി പുബ്ബപുരിസസങ്ഖാതഉക്കാകവംസവരധാരികാ. സക്കാതി സക്കുണേയ്യം.

ഏവന്തി ‘‘സചേ മേ അങ്ഗമങ്ഗാനീ’’തിആദിനാ ഇമിനാ പകാരേന. ‘‘പഞ്ച ഗാഥാസതാനി പന അട്ഠകഥം ആരുള്ഹാനി, ഇധ പന ദ്വേ ഏവ ഉദ്ധടാ’’തി വദന്തി. പഹരിതും വാതി ഏകവാരമ്പി ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ പഹരിതുമ്പി പരാമസിതുമ്പി അസക്കോന്തോതി അത്ഥോ. സോ ഹി തസ്സാ അരിയസാവികായ ആനുഭാവേന അത്തനോ സാമത്ഥിയേന വസേ വത്താപനത്ഥം സന്തജ്ജിത്വാപി തദനുവത്തന്തോ നിബ്ബിസോ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘ഭോതീ’’തിആദി.

തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സാതി അത്തനോ സാമികബ്രാഹ്മണസ്സ. ഉപസംഹരന്തീതി ഉപനേന്തീ. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം ദുക്ഖുപ്പത്തികാലേ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി ഭഗവതോ വചനം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘ദസബലസ്സ ഭഗവതോ’’തിആദീസു യഥാപരിചിതം ഗുണപദം അനുസ്സരി. തേനാഹ ‘‘ദസബലം സരീ’’തി.

ഖന്തിസോരച്ചരഹിതതായ കുജ്ഝിത്വാ. ഭിജ്ജിത്വാതി സംയതാഭാവതോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അന്തരേ മേത്തിഭേദേന ഭിജ്ജിത്വാ. ഏവമേവാതി യഥാ ഏതരഹി അകാരണേന, ഏവമേവ അഞ്ഞദാപി അകാരണേനാതി അത്ഥോ. നിക്കാരണതാദീപനേ ഏവം-സദ്ദോ, ഏവ-സദ്ദോ പന അവധാരണത്ഥോ. നിക്കാരണതാ ച നാമ നിരത്ഥകതാ, നിരത്ഥകവിപ്പലാപഭാവേനേത്ഥ ഏവം-സദ്ദസ്സ ഗഹണേ പവത്തി ഗവേസിതബ്ബാ. ഗരഹത്ഥോ വായം ഏവം-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം. ഗരഹത്ഥതാ ചസ്സ വസലിസദ്ദസന്നിധാനതോ പാകടാ ഏവ.

ഗാമനിഗമരട്ഠപൂജിതോതി ഇമിനാ ഗാമനിഗമരട്ഠസാമികേഹി പൂജിതഭാവോ ദീപിതോ ഗാമാദീനം തേസം വസേ വത്തനതോ. അസുകസ്സ നാമ പുഗ്ഗലസ്സ. സേസന്തി അഭിക്കന്തന്തിആദി, യമ്പി ചഞ്ഞം ഇധാഗതം ഹേട്ഠാ വണ്ണിതഞ്ച.

ധനഞ്ജാനീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അക്കോസസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൮. ഭാരദ്വാജോവ സോതി ഭാരദ്വാജോ നാമ ഏവ സോ ബ്രാഹ്മണോ. ഗോത്തവസേന ഹി തയിദം നാമം, വിസേസേന പനേതം ജാതന്തി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചമത്തേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ജാനികതാതി ഞാതിവഗ്ഗഹാനികതാ. പക്ഖോ ഭിന്നോതി തതോ ഏവ ഞാതിപക്ഖോ നട്ഠോ. യഥാ ദോമനസ്സിതോ അനത്തമനോതി വത്തബ്ബം ലഭതി, ഏവം കുപിതോതി ആഹ ‘‘ദോമനസ്സേന ചാ’’തി. ദസഹീതി അനവസേസപരിയാദാനവസേന വുത്തം പഞ്ചഹി ഗാഥാസതേഹി അക്കോസന്തോ തഥാ അക്കോസേയ്യാതി കത്വാ. തത്ഥ പന യേന കേനചി അക്കോസന്തോപി അക്കോസതിയേവ നാമ. കരോസി മമ ഭാതികസ്സ പബ്ബജ്ജം.

സമ്ഭുഞ്ജതീതി സമ്ഭോഗം കരോതി. അക്കോസാദീഹി ഏകതോ ഭുഞ്ജതി. വീതിഹരതീതി ബ്യതിഹാരം കരോതി, അക്കോസതോ പച്ചക്കോസനാദിനാ വിനിമയം കരോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കതസ്സ പടികാരം കരോതീ’’തി. അസ്സ അനുസ്സവവസേന സുത്വാ ‘‘സപതി മ’’ന്തി സഞ്ഞിനോ ഭയം ഉപ്പജ്ജീതി യോജനാ. അസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. സുത്വാതി പദം ഉഭയത്ഥാപി യോജേതബ്ബം ‘‘തവേവേതം ബ്രാഹ്മണാതി സുത്വാ, അനുസ്സവവസേന സുത്വാ’’തി ച. കാമം കിസവച്ഛാദയോ സപനം നാദംസു, ദേവതാനംയേവ ഹി സോ അത്ഥോ, സത്താനം പന തഥാ സഞ്ഞാ ഉപ്പന്നാ, സോപി തഥാസഞ്ഞീ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘അനുസ്സവവസേനാ’’തി.

ദന്തസ്സ സബ്ബസോ ദമഥം ഉപഗതത്താ. നിബ്ബിസേവനസ്സാതി രാഗദോസാദിഹേതുകവിപ്ഫന്ദനരഹിതസ്സ. തസ്സേവാതി പടികുജ്ഝന്തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ തേന കോധേന പാപം ഹോതി പാപസ്സ സന്താനന്തരസങ്കന്തിയാ അഭാവതോ. കേചി പന ‘‘തസ്സേവാതി തസ്സേവ പടികുജ്ഝന്തപുരിസസ്സ തേന പടികുജ്ഝനേന. പാപിയോതി പടികുജ്ഝന്തപുഗ്ഗലസ്സ ലാമകതരോ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥം വദന്തി. സതിയാ സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ പടിസങ്ഖാനേ ഠിതോ അധിവാസേതി, ന സഹോ മൂള്ഹോ ഹുത്വാതി അധിപ്പായോ. ഉഭിന്നം തികിച്ഛന്തന്തി ഉഭിന്നം ഉപ്പന്നകോധസങ്ഖാതം കിലേസബ്യാധിം തികിച്ഛന്തം വൂപസമേന്തം തം പുഗ്ഗലം. യോ പുഗ്ഗലോതിആദിനാ പുരിമാസു ഗാഥാസു പവത്തിതാനി പദാനി സമ്ബന്ധിത്വാ ദസ്സേതി. പഞ്ചസു ഖന്ധേസു യാഥാവതോ വിനീതാ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ധമ്മസ്സാതി പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മസ്സാ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം പരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുസച്ചധമ്മസ്സ വാ’’തി.

അക്കോസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അസുരിന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. തേനേവാതി ഭാതുപബ്ബജിതേനേവ. അസ്സേവാതി തിതിക്ഖസ്സ. ‘‘തം ജയം ഹോതീ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സോ ജയോ ഹോതീ’’തി, ദുജ്ജയം കോധം തിതിക്ഖായ ജിനന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ തിതിക്ഖാദയോ ന കോധവസികം ധുരം, തം പന ബാലാനം മഞ്ഞനാമത്തന്തി ഇധ ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘കതമസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. വിജാനതോവ ജയോ ന അവിജാനതോ തിതിക്ഖായ അഭാവതോ. ന ഹി അവിജാനന്തോ അന്ധബാലോ കോധം വിജേതും സക്കോതി. കേവലം ജയം മഞ്ഞതി കിലേസേഹി പരാജിതോ സമാനോപീതി അധിപ്പായോ.

അസുരിന്ദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ബിലങ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. സുദ്ധന്തി കേവലം സമ്ഭാരവിരഹിതം. സമ്ഭാരയുത്തന്തി കടുകഭണ്ഡാദിസമ്ഭാരസഹിതം. കഞ്ജിതോ നിബ്ബത്തത്താ കഞ്ജികം, ആരനാലം, ബിലങ്ഗന്തി അത്ഥോ. നാമം ഗഹിതം സങ്ഗീതികാലേ ‘‘ബിലങ്ഗികഭാരദ്വാജോ’’തി വിസേസനവസേന. തയോതി ധനഞ്ജാനിയാ സാമികോ ഭാരദ്വാജോ, അക്കോസകഭാരദ്വാജോ, അസുന്ദരികഭാരദ്വാജോതി ആദിതോ തീസു സുത്തേസു ആഗതാ തയോ. മേതി മയ്ഹം.

ബിലങ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അഹിംസകസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. ഏസാതി ബ്രാഹ്മണോ. ‘‘അഹിംസകോ അഹ’’ന്തി തദത്ഥം സാധേതും ഇച്ഛായ കഥേസീതി വുത്തം ‘‘അഹിംസകപഞ്ഹം പുച്ഛീ’’തി. തഥാ ചേ അസ്സാതി യഥാ തേ നാമസ്സ അത്ഥോ, തഥാ ചേതം ഭവേയ്യാസി അന്വത്ഥനാമകോ ഭവേയ്യാസി അഹിംസകോ ഏവ സിയാതി. ന ദുക്ഖാപേതി ദുക്ഖമത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, ദുക്ഖതോ അപനേതീതി അത്ഥോ.

അഹിംസകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ജടാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൨. ജടാപഞ്ഹസ്സാതി ‘‘അന്തോജടാ ബഹിജടാ’’തി ഏവം ജടാപരിയായസ്സ പഞ്ഹസ്സ.

ജടാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. സുദ്ധികപഞ്ഹസ്സാതി ‘‘നാബ്രാഹ്മണോ സുജ്ഝതീ’’തി ഏവം സുദ്ധസന്നിസ്സിതസ്സ പഞ്ഹസ്സ. സീലസമ്പന്നോതി പഞ്ചവിധനിയമലക്ഖണേന സീലേന സമന്നാഗതോ. തപോകമ്മന്തി അനസനപഞ്ചാതപതപ്പനാദിപരിഭേദനതപോകമ്മം കരോന്തോപി. വിജ്ജാതി തയോ വേദാതി വദന്തി ‘‘തായ ഇധലോകത്ഥം പരലോകത്ഥം ഞായന്തീ’’തി കത്വാ. ഗോത്തചരണന്തി ഗോത്തസങ്ഖാതം ചരണം. ബ്രാഹ്മണോ സുജ്ഝതി ജേട്ഠജാതികത്താ. തഥാ ഹി സോ ഏവ തപം ആചരിതും ലഭതി, ന ഇതരോ. അഞ്ഞാ ലാമികാ പജാതി ഇതരവണ്ണം വദതി. വചനസഹസ്സമ്പീതി ഗാഥാനേകസഹസ്സമ്പി. അന്തോ കിലേസേഹി പൂതികോ സഭാവേന പൂതികോ. കിലിട്ഠേഹി കായകമ്മാദീഹി കായദുച്ചരിതാദീഹി.

സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അഗ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൪. അഗ്ഗിപരിചരണവസേനാതി അഗ്ഗിഹുത്തജുഹനവസേന. സന്നിഹിതോതി മിസ്സീഭാവം സമ്പാപിതോ. തഥാഭൂതോ ച സോ സപ്പിനാ സദ്ധിം യോജിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സംയോജിതോ’’തി. അപായമഗ്ഗം ഓക്കമതി മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനം അത്തനോ സന്താനേ സമുപ്പാദനതോ. തേനാഹ ‘‘ഇമം ലദ്ധി’’ന്തിആദി.

ജാതിയാതി സദോസകിരിയാപരാധസ്സ അസമ്ഭവേന പരിസുദ്ധായ ജാതിയാ. നാനപ്പകാരേ അട്ഠാരസവിജ്ജാട്ഠാനസഞ്ഞിതേ ഗന്ഥേ. സുതവാതി സുത്വാ നിട്ഠം പത്തോ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താതി അധിപ്പായോ.

പുബ്ബേനിവാസഞാണേനാതി ഇദം ലോകേ സാസനേ ച നിരുള്ഹതാവസേന വുത്തം. അഞ്ഞേ ഹി പുബ്ബേനിവാസം ജാനന്താ പുബ്ബേനിവാസഞാണേനേവ ജാനന്തി, ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനപി ജാനാതി. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബസോ ജാതി ഖീയതി ഏതേനാതി ജാതിക്ഖയോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ, തേന പത്തബ്ബത്താ ആപന്നത്താ ച ജാതിക്ഖയോ അരഹത്തം. ജാനിത്വാ വോസിതവോസാനോതി വിജാനിതബ്ബം ചതുസച്ചധമ്മം മഗ്ഗഞാണേന ജാനിത്വാ സോളസന്നമ്പി കിച്ചാനം വോസിതവോസാനോ.

ഉപ്പത്തിം ദീപേത്വാതി പായസദാനസ്സ ആഗമനം പകാസേത്വാ. ഗാഥാഹി അഭിഗീതന്തി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി മയാ അഭിഗീതം. അഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഭുഞ്ജിതും ന യുത്തം. ‘‘അഭോജനേയ്യ’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ അച്ചന്തമേവ സുദ്ധോതി? സച്ചമേതം, ബ്രാഹ്മണോ പന പുബ്ബേ അദാതുകാമോ പച്ഛാ ഗാഥാ സുത്വാ ധമ്മദേസനായ മുദുഹദയോ ഹുത്വാ ദാതുകാമോ അഹോസി, തസ്മാ തം ഭിക്ഖൂനം അനാഗതേ ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനത്ഥം പടിക്ഖിപി. തഥാ ഹി അനന്തരസുത്തേ കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ ച ഏവമേവ പടിപജ്ജി. തേനാഹ ‘‘ത്വം ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി. കിലഞ്ജമ്ഹി…പേ… പകാസിതാതി ഏതേന ഗാഥം ഉദ്ദേസട്ഠാനേവ ഠപേത്വാ ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേസീതി ദസ്സേതി. ഗായനേനാതി ഗായനകേന, ഗാനേന വാ. അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ചാതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഹിതഞ്ചേവ തസ്സ കാരണഞ്ച. സമ്പസ്സന്താനന്തി സമ്മദേവ പസ്സന്താനം. ധമ്മോതി പവേണിആഗതോ ചാരിത്തധമ്മോ ന ഹോതി. ഭോജനേസു ഉക്കംസഗതം ദസ്സേതും ‘‘സുധാഭോജന’’ന്തി ആഹ. ധമ്മേ സതീതി അരിയാനം ആചാരധമ്മേ സതി തം ആലമ്ബിത്വാ ജീവന്താനം ഏതദേവ സേട്ഠന്തി ‘‘സോമം ഭുഞ്ജേയ്യ പായസ’’ന്തി തം ആരബ്ഭ കഥായ ഉപ്പന്നത്താ.

സല്ലക്ഖേതി അയം ബ്രാഹ്മണോ. സേസാ പച്ചയാ നിദ്ദോസാ തേ ആരബ്ഭ കഥായ അപ്പവത്തിതത്താ. കുക്കുച്ചവൂപസന്തന്തി അഗ്ഗിആഹിതപദസ്സ വിയ സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അന്നേന പാനേനാതി ലക്ഖണവചനമേതം യഥാ ‘‘കാകേഹി സപ്പി രക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ദേസനാമത്തമേത’’ന്തി. ബഹുസസ്സഫലദായകം സുഖേത്തം വിയ പടിയത്തന്തി സമ്മാ കസനബീജനഉദകാനയനാപനയനാദിനാ സുസജ്ജിതം ഖേത്തം വിയ സീലാദിഗുണവിസേസസമ്പാദനേന പടിയത്തം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ഏതം.

അഗ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബതോ ആഹുതി. സപ്പിമധുപായസാദീഹി അഗ്ഗിം ജുഹോതി ഏത്ഥാതി അഗ്ഗിഹുത്തം, സാധിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അഗ്യായതന’’ന്തിആദി. സുവിസോധിതോ ചസ്സാതി നിഹീനജാതികാനം അനേന സുട്ഠു വിസോധിതോ ച ഭവേയ്യ. ‘‘മേ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

അഫലം കരോതീതി ഇതോ പട്ഠായ യാവ ദേമീതി പദം. താവ അനന്തരസുത്തവണ്ണനായ ആഗതസദിസമേവാതി പേയ്യാലവസേന ഠപേസി, ന സപ്പിസങ്ഖാരട്ഠപനം. ഹിമപാതസ്സ ച സീതവാതസ്സ ച പടിബാഹനത്ഥന്തി അകാരണമേതന്തി തം അനാദിയിത്വാ അഞ്ഞമേവ സുകാരണം ദസ്സേതും ‘‘പടിബലോവാ’’തിആദി വുത്തം. സഞ്ജാനിത്വാതി ‘‘നായം ബ്രാഹ്മണോ’’തി സഞ്ജാനിത്വാ.

നീചകേസന്തന്തി രസ്സകേസന്തം. ബ്രാഹ്മണാനം സുദ്ധിഅത്ഥാ സിഖാതി ആഹ ‘‘പവത്തമത്തമ്പി, സിഖം അദിസ്വാ’’തി, ‘‘പരമഹംസപരിക്ഖാദിനാ’’തി കേചി.

അകാരണം ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ ജാതി അദക്ഖിണേയ്യഭാവഹേതൂനം പാപധമ്മാനം അപടിക്ഖേപഭാവതോ. ഏതന്തി സീലാദിഭേദം ചരണം. ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണം അദക്ഖിണേയ്യഭാവകാരകപാപധമ്മാനം തദങ്ഗാദിവസേന പജഹനതോ. അസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. തമത്ഥന്തി തം ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണതാസങ്ഖാതമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ. സാലാദികട്ഠാ ജാതോവാതി സാലാദിവിസുദ്ധകട്ഠാവ ജാതോ. സാപാനദോണിആദിഅവിസുദ്ധകട്ഠാ ജാതോ അഗ്ഗികിച്ചം ന ച ന കരോതി. ഏവന്തി യഥാ അഗ്ഗി യതോ കുതോചി ജാതോപി അഗ്ഗികിച്ചം കരോതിയേവ, ഏവം ചണ്ഡാലകുലാദീസു ജാതോപി ദക്ഖിണേയ്യോ ന ന ഹോതി ഗുണസമ്പദാവസേന അരിയാനം വംസേ പജാതത്താതി ആഹ ‘‘ഗുണസമ്പത്തിയാ ജാതിമാ’’തി. ധിതിയാ ഗുണസമ്പത്തിയാ പമുഖഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ധിതിയാതി വീരിയേന. തഞ്ഹി അനുപ്പന്നാനം കുസലധമ്മാനം ഉപ്പാദനപരിബ്രൂഹനേഹി തേ ധാരേതി. ഹിരിയാ ദോസേ നിസേധേതി, സമ്മദേവ പാപാനം ജിഗുച്ഛനേ സതി തേസം പവത്തിയാ അവസരോ ഏവ നത്ഥി. മോനധമ്മേന ഞാണസങ്ഖാതേന ഓത്തപ്പധമ്മേന. കാരണാകാരണജാനനകോതി തേസം തേസം ധമ്മാനം യഥാഭൂതം ഠാനം, പാപധമ്മാനം വാ വിപ്പകാരസഭാവട്ഠാനം ജാനനകോ.

പരമത്ഥസച്ചേന നിബ്ബാനേന ആരമ്മണപച്ചയഭൂതേന അരിയമഗ്ഗേന ദന്തോ. ഇന്ദ്രിയദമേനാതി തതോ ഏവ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന ഉപഗതോ. വിദന്തി തേഹി സച്ചാനീതി വേദാ. മഗ്ഗവേദാനം അന്തന്തി അരിയഫലം. കിലേസാനം അന്തന്തി തേസം അനുപ്പാദനിരോധട്ഠാനം. യഞ്ഞോതി അഗ്ഗഫലം. നിരത്ഥകന്തി അഫലം തേസം അനാഗമനതോ, ആഗതാനമ്പി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാഭാവതോ. ജുഹതി ദേതി.

സുയിട്ഠന്തി സുദാനം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യലാഭേന. സുഹുതന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അഥ വാ സുയിട്ഠന്തി സുട്ഠു സമ്മദേവ യിട്ഠം സാരേ ഉപനീതം മമ ഇദം ദേയ്യവത്ഥു. സുഹുതന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഉപഹടമത്തേതി ബ്രാഹ്മണേന ‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവ’’ന്തി ഉപനീതമത്തേ. നിബ്ബത്തിതോജമേവാതി സവത്ഥുകം അഗ്ഗഹേത്വാ വത്ഥുതോ വിവേചിതഓജമേവ. തേന തം സുഖുമത്തം ഗതന്തി തം ഹബ്യസേസം സബ്ബസോ സുഖുമഭാവം ഗതന്തി ഓജായ അനോളാരികതായ പുരിമാകാരേനേവ പഞ്ഞായമാനതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന ഓജായ ഏവ കേവലായ ഗഹണം സന്ധായ. സാ ഹി അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതായ വിസും ഗണ്ഹിതും ന സക്കാ, തസ്മാ ദേവതാഹിപി സവത്ഥുകാ ഗയ്ഹതി. മനുസ്സാനം വത്ഥൂതി കരജകായമാഹ. ഓളാരികവത്ഥുതായ ദേവാനം വിയ ഗഹണീ ന തിക്ഖാതി ദിബ്ബോജസമ്മിസ്സതായ സമ്മാ പരിണാമം ന ഗച്ഛതി. സുഖുമാപി സമാനാ ദിബ്ബോജാ തേന പായസേന മിസ്സിതാ ഓളാരികസമ്മിസ്സതായ സുഖുമവത്ഥുകാനം ദേവാനം സുഖദാ ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ഗോയൂസേ പനാ’’തിആദിനാ. പരിഭോഗവത്ഥുനോ ഓളാരികതായ വാ ദേവാനം ദുക്കരം സമ്മാ പരിണാമേതും, ദിബ്ബോജായ ഗരുതരഭാവേന മനുസ്സാനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ന ഖ്വാഹ’’ന്തിആദി. സമാപത്തിചിത്തസമുട്ഠിതാ തേജോധാതു ഝാനാനുഭാവസന്തേജിതാ തിക്ഖതരാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അട്ഠ…പേ… പരിണാമേയ്യാ’’തി. ഭഗവതോ പന സുദ്ധേനേവ പരിണമതീതി വുത്തം ‘‘പാകതികേനേവാ’’തി, ഝാനാനുഭാവപ്പത്തേന ഝാനേന വിനാ സഭാവസിദ്ധേനേവ.

‘‘അപ്പഹരിതേ’’തി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപ്പഹരിതേതി അഹരിതേ’’തി. പാതിസതേപി പായസേ. ന ആലുളതീതി ന ആവിലം ഹോതി. അനാഗന്താവ ഗച്ഛേയ്യ ‘‘അത്തനാപി ന പരിഭുഞ്ജി, അഞ്ഞേസം ന ദാപേസി, കേവലം പായസം നാസേസീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ.

ദാരു സമാദഹാനോതി ദാരുഹരിദ്ദി ദാരുസ്മിം തസ്സ ദഹന്തോ. യദീതിആദി ദാരുഝാപനസ്സ ബഹിദ്ധഭാവസാധനം അസുദ്ധഹേതൂനം പടിപക്ഖാഭാവതോ തസ്സ. ഖന്ധാദീസു കുസലാതി തേസു സഭാവതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ ജാനനതോ ഛേകാ പണ്ഡിതാ. ഞാണജോതിന്തി ഞാണമയം ജോതിം. ജാലേമീതി പജ്ജലിതം കരോമി. നിച്ചം പജ്ജലിതഗ്ഗി സബ്ബത്ഥകമേവ വിഗതസമ്മോഹന്ധകാരതായ ഏകോഭാസഭാവതോ. സബ്ബസോ വിക്ഖേപാഭാവതോ നിച്ചസമാഹിതത്തോ. ഏവം വദതീതി ചരിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഗഹേത്വാ ചരാമീതി ഏവം വത്തമാനം വിയ വദതി ആസന്നതം ഹദയേ ഠപേത്വാ.

ഖാരിഭാരോതി ഖാരിഭാരസദിസോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോതി കാജേ പക്ഖിപിത്വാ ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോ. പഥവിയാ സദ്ധിം ഫുസേതി ഭാരസ്സ ഗരുകഭാവേന കാജസ്സ പരിണമനേന. മാനേന അത്തനോ ജാതിആദീനി പഗ്ഗണ്ഹതോ അഞ്ഞസ്സ താനി ന സഹതീതി ആഹ – ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ഇസ്സം ഉപ്പാദേന്തോ’’തി, തത്ഥ തത്ഥ ജാതിആദിമാനവത്ഥുസ്മിം ഗരുതരഗ്ഗഹണേന സംസീദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. കോധോ ധൂമോതി യഥാപി ഭാസുരോ അഗ്ഗി ധൂമേന ഉപക്കിലിട്ഠോ, ഏവം കോധേന ഉപക്കിലിട്ഠോ. ഞാണഗ്ഗീതി തസ്സ കോധോ ധൂമോ. മുസാവാദോവ മോസവജ്ജം. യഥാ ഞാണേ സതി മുസാവാദോ നത്ഥി, ഏവം മുസാവാദേ സതി ഞാണമ്പീതി തേന തം നിരോധിതം വിയ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘മുസാവാദേന പടിച്ഛന്നം ഞാണ’’ന്തി. യഥാ സുജായ വിനാ ബ്രാഹ്മണാനം യാഗോ ന ഇജ്ഝതി, ഏവം പഹൂതജിവ്ഹായ വിനാ സത്ഥു ധമ്മയാഗോ ന ഇജ്ഝതീതി ജിവ്ഹാ സുജാപരിയായാ വുത്താ. ജോതി ഠിയതി ഏത്ഥാതി ജോതിട്ഠാനം വേദി, യം അഗ്ഗികുണ്ഡം. സത്താനം ഹദയം ജോതിട്ഠാനം ഞാണഗ്ഗിനോ തത്ഥ സമുജ്ജലനതോ. അത്താതി ചിത്തം ‘‘ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ.

ധമ്മോ രഹദോതി അസ്സദ്ധിയാദിആലസിയാഭാവതോ കിലേസമലപക്ഖാലനതോ പരമഗ്ഗിനിബ്ബുതാവഹനതോ അരിയമഗ്ഗധമ്മോ അനാവിലോ രഹദോ. ഹേട്ഠുപരിയവാലുകാതി വിപരിവത്തിതവാലുകാ ഹുത്വാ. ആലുളാതി ആകുലജാതാ. പണ്ഡിതാനം പസത്ഥോതി പണ്ഡിതാനം പുരതോ സേട്ഠോ. സേട്ഠഭാവേന സന്തോ പാസംസോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഭിന്ദതി സമുച്ഛിന്ദതീതി സബ്ഭീതി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമട്ഠേനാ’’തി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ’’തി (ധ. പ. ൨൭൩).

വചീസച്ചന്തി ഇമിനാ ‘‘ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ വാചാ സുപരിസുദ്ധാ ഹോതീ’’തി സമ്മാവാചം ദസ്സേതി. സച്ചസംയമപദേഹി ദസ്സിതാ മഗ്ഗധമ്മാ ഇധ ‘‘ധമ്മോ’’തി അധിപ്പേതാതി ആഹ – ‘‘ധമ്മോതി ഇമിനാ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതം അനന്തരഗാഥായ അനേകേഹി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. അത്ഥതോതി പുബ്ബങ്ഗമത്താദിഅത്ഥതോ. തായ ഹി സകിച്ചം കരോന്തിയാ ഇതരേ സബ്ബേപി തദനുവത്തികാ ഹോന്തി. തഗ്ഗതികത്താതി സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപകാരകഭാവേന തായ സമാനഗതികത്താ. ആരമ്മണഞ്ഹി വിതക്കേനാഹടം പഞ്ഞാ വിചിനിതും സക്കോതി. തഥാ ഹി സോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹം ഗതോ. ധമ്മോതി സഭാവതോ സമാധി ഗഹിതോ, ഇതരേ ദ്വേ തദുപകാരത്താ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൭; സം. നി. ൫.൩൭൮) സമാധി ‘‘ധമ്മോ’’തി വുത്തോ. പരമത്ഥസച്ചം ഗഹിതം സബ്ബേസം സേട്ഠഭാവതോ. യഥാഹ – ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪). അത്ഥതോതി തതോ ഏവ പരമത്ഥതോ, അനന്തരം വുച്ചമാനാനം വാ മഗ്ഗധമ്മാനം ആരമ്മണഭാവതോ. പഞ്ചങ്ഗാനി ഗഹിതാനി താസം മഗ്ഗഭാവതോ. തീണി അങ്ഗാനി. ബ്രഹ്മചരിയം നാമാതി ഏതം നിബ്ബാനഗാമി ഉത്തമട്ഠേന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം നാമ. മജ്ഝേ സിതാതി ലീനുദ്ധച്ചാദിഅന്തദ്വയവിവജ്ജനേന മജ്ഝേ മജ്ഝിമപടിപദാഭാവനം നിസ്സിതാ. സസ്സതുച്ഛേദഗ്ഗഹണം ഹേത്ഥ പധാനതായ നിദസ്സനമത്തം. സേട്ഠപ്പത്തീതി സേട്ഠഭാവപ്പത്തി. ത-കാരോ പദസന്ധികരോതി ‘‘സ ഉജുഭൂതേസൂ’’തി വത്തബ്ബേ മജ്ഝേ ത-കാരോ പദസന്ധികരോ, ‘‘സ ദുജ്ജുഭൂതേസൂതി കേചി പഠന്തി, തേസം ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ. സ-ഇതി സുന്ദരികോ ബ്രാഹ്മണോ വുത്തോതി കത്വാ ആഹ ‘‘സ ത്വ’’ന്തി, സോ ത്വന്തി അത്ഥോ. ധമ്മോ സാരിയോ പരിധാനഭൂതാ അലങ്കാരാ ഏതസ്സാതി ധമ്മസാരീ. അഥ വാ ധമ്മേഹി സാരിതവാതി ധമ്മസാരീ, തേഹി സാരേത്വാ ഠിതവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കുസലധമ്മേഹീ’’തിആദി.

സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ബഹുധീതരസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. സമന്തതോതി ദക്ഖിണവാമാനം വസേന സമന്തതോ. ഊരുബദ്ധാസനന്തി ഊരൂനം ബന്ധനവസേന നിസജ്ജനം. ദ്വിന്നം ഊരൂനം അഞ്ഞമഞ്ഞബന്ധനവസേന ആഭുജിതാകാരം സന്ധായാഹ ‘‘ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ’’തി. ഹേട്ഠിമകായസ്സ അനുജുകം ഠപനം നിസജ്ജാവചനേനേവ ബോധിതന്തി ‘‘ഉജും കായ’’ന്തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ ഉപരിമകായവിസയോതി ആഹ ‘‘ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ’’തി. തം പന ഉജുകട്ഠപനം സരൂപതോ പയോജനതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാരസാ’’തിആദി വുത്തം. പരിമുഖന്തി ഏത്ഥ പരി-സദ്ദോ അഭിസദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനംയേവ പുരേക്ഖതോതി അത്ഥോ. പരിഗ്ഗഹട്ഠോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു വിയ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ ‘‘സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖ’’ന്തിആദീസു വിയ. പടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനട്ഠോ ഹി നിയ്യാനട്ഠോ, തസ്മാ പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിം കത്വാ പരമം സതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഛബ്ബണ്ണാ…പേ… നിസീദി ബ്രാഹ്മണസ്സ പസാദസഞ്ജാനനത്ഥം. അടവിമുഖാ ചരമാനാതി ഗോചരം ഗണ്ഹന്താ.

അജ്ജസട്ഠിന്തി അജ്ജ ഛന്നം പൂരണീ സട്ഠീ ദിവസവുത്തി, അജ്ജ ആദിം കത്വാ ഛ ദിവസേതി അത്ഥോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. അജ്ജ ഛദിവസമത്തകാതി അജ്ജതോ ഛട്ഠദിവസമത്തകാ. ലാമകാതി നിഹീനാ നിപ്ഫലാ. തേനാഹ ‘‘തിലഖാണുകാ’’തിആദി.

ഉസ്സാഹേനാതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം പസാരേന അഭിഭവനേന. തം പന നേസം അഭിഭവനം ദസ്സേതും ‘‘കണ്ണനങ്ഗുട്ഠാദീനീ’’തിആദിമാഹ.

‘‘ഉപ്പാടകപാണകാ’’തി തചം ഉപ്പാടേത്വാ വിയ ഖാദകപാണകാ ഊകാമങ്ഗുലാദയോ.

കളാരപിങ്ഗലാതി നിക്ഖന്തപിങ്ഗലക്ഖികാ, കളാരപിങ്ഗലാതി വാ രത്തഗത്താ ച പിങ്ഗലചക്ഖുകാ ച. തിലകാഹതാതി ആഹതതിലകാ, തിലപ്പമാണേഹി ബിന്ദൂഹി സമന്തതോ സന്ഥതസരീരാ.

പടിഗാഥാഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേസീതി പകതിയാ തസ്സ അത്തനാ കഥേതബ്ബം ധമ്മദേസനം പബ്ബജ്ജാഗുണകിത്തനവസേന സത്തഹി വഡ്ഢേസി. പബ്ബജിത്വാതി ഇണായികാനം അത്തനോ പലിബോധം തഥാ തഥാ ജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ.

യഥാ ച തത്ഥ ഭഗവാ പടിപജ്ജി, തം ദസ്സേതും ‘‘പുന ദിവസേ’’തിആദി വുത്തം.

തം തം കുലഘരം പേസേത്വാതി തം തം തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതരം തസ്സ തസ്സാനുച്ഛവികസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദേന്തോ തം തം കുലഘരം പേസേത്വാ ബ്രാഹ്മണധമ്മേ ഗരുകരണാഭാവതോ.

‘‘നട്ഠേ മതേ പബ്ബജിതേ, നപുംസകേപി ഭത്തരി;

ഇത്ഥിയാ പതിസേട്ഠായ, ന അഞ്ഞോ പതി ഇച്ഛിയോ’’തി. –

അയഞ്ഹി ബ്രാഹ്മണധമ്മോ. അയ്യികട്ഠാനേതി മാതാമഹിട്ഠാനേ ഠപേസി സത്ഥു ചിത്താരാധനവസേനാതി.

ബഹുധീതരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.