൭. ബ്രാഹ്മണസംയുത്തം

൧. അരഹന്തവഗ്ഗോ

൧. ധനഞ്ജാനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. ധനഞ്ജാനിഗോത്താതി ഏത്ഥ പുബ്ബപുരിസതോ ആഗതസ്സ കുലവംസസ്സ നാമാഭിധാനസങ്ഖാതം ഗം തായതീതി ഗോത്തം. (കിം പന തന്തി? അഞ്ഞകുലപരമ്പരാസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം.) ധനഞ്ജാനിഗോത്തം ഏതിസ്സന്തി ധനഞ്ജാനിഗോത്താ. തസ്സാ ഉദാനസ്സ കാരണം പുച്ഛിത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ വിഭാവേതും ‘‘സോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. നാനാരസഭോജനം ദേതീതി യോജനാ. പഞ്ചഗോരസസമ്പാദിതം സാലിഭത്തം സൂപസാകബ്യഞ്ജനം നാനാരസം ബ്രാഹ്മണഭോജനം. മണ്ഡലഗ്ഗഖഗ്ഗന്തി മണ്ഡലഗ്ഗസങ്ഖാതം ഖഗ്ഗം. ദുവിധോ ഹി ഖഗ്ഗോ മണ്ഡലഗ്ഗോ ദീഘഗ്ഗോതി. തത്ഥ യസ്സ അഗ്ഗോ മണ്ഡലാകാരേന ഠിതോ, സോ മണ്ഡലഗ്ഗോ. യസ്സ പന അസിപുത്തികാ വിയ ദീഘോ, സോ ദീഘഗ്ഗോ.

സാസനാതി അനുസാസനാ. ‘‘നമോ…പേ… സമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി ഏവം വുത്താ പഞ്ചപദികഗാഥാ. സത്ഥുസാസനേ ഹി ലോകിയച്ഛന്ദം അനപേക്ഖിത്വാ ഏസാ പഞ്ചപദികഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഓക്കാവരധരാതി പുബ്ബപുരിസസങ്ഖാതഉക്കാകവംസവരധാരികാ. സക്കാതി സക്കുണേയ്യം.

ഏവന്തി ‘‘സചേ മേ അങ്ഗമങ്ഗാനീ’’തിആദിനാ ഇമിനാ പകാരേന. ‘‘പഞ്ച ഗാഥാസതാനി പന അട്ഠകഥം ആരുള്ഹാനി, ഇധ പന ദ്വേ ഏവ ഉദ്ധടാ’’തി വദന്തി. പഹരിതും വാതി ഏകവാരമ്പി ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ പഹരിതുമ്പി പരാമസിതുമ്പി അസക്കോന്തോതി അത്ഥോ. സോ ഹി തസ്സാ അരിയസാവികായ ആനുഭാവേന അത്തനോ സാമത്ഥിയേന വസേ വത്താപനത്ഥം സന്തജ്ജിത്വാപി തദനുവത്തന്തോ നിബ്ബിസോ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘ഭോതീ’’തിആദി.

തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സാതി അത്തനോ സാമികബ്രാഹ്മണസ്സ. ഉപസംഹരന്തീതി ഉപനേന്തീ. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം ദുക്ഖുപ്പത്തികാലേ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി ഭഗവതോ വചനം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘ദസബലസ്സ ഭഗവതോ’’തിആദീസു യഥാപരിചിതം ഗുണപദം അനുസ്സരി. തേനാഹ ‘‘ദസബലം സരീ’’തി.

ഖന്തിസോരച്ചരഹിതതായ കുജ്ഝിത്വാ. ഭിജ്ജിത്വാതി സംയതാഭാവതോ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അന്തരേ മേത്തിഭേദേന ഭിജ്ജിത്വാ. ഏവമേവാതി യഥാ ഏതരഹി അകാരണേന, ഏവമേവ അഞ്ഞദാപി അകാരണേനാതി അത്ഥോ. നിക്കാരണതാദീപനേ ഏവം-സദ്ദോ, ഏവ-സദ്ദോ പന അവധാരണത്ഥോ. നിക്കാരണതാ ച നാമ നിരത്ഥകതാ, നിരത്ഥകവിപ്പലാപഭാവേനേത്ഥ ഏവം-സദ്ദസ്സ ഗഹണേ പവത്തി ഗവേസിതബ്ബാ. ഗരഹത്ഥോ വായം ഏവം-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം. ഗരഹത്ഥതാ ചസ്സ വസലിസദ്ദസന്നിധാനതോ പാകടാ ഏവ.

ഗാമനിഗമരട്ഠപൂജിതോതി ഇമിനാ ഗാമനിഗമരട്ഠസാമികേഹി പൂജിതഭാവോ ദീപിതോ ഗാമാദീനം തേസം വസേ വത്തനതോ. അസുകസ്സ നാമ പുഗ്ഗലസ്സ. സേസന്തി അഭിക്കന്തന്തിആദി, യമ്പി ചഞ്ഞം ഇധാഗതം ഹേട്ഠാ വണ്ണിതഞ്ച.

ധനഞ്ജാനീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അക്കോസസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൮. ഭാരദ്വാജോവ സോതി ഭാരദ്വാജോ നാമ ഏവ സോ ബ്രാഹ്മണോ. ഗോത്തവസേന ഹി തയിദം നാമം, വിസേസേന പനേതം ജാതന്തി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചമത്തേഹീ’’തിആദി വുത്തം. ജാനികതാതി ഞാതിവഗ്ഗഹാനികതാ. പക്ഖോ ഭിന്നോതി തതോ ഏവ ഞാതിപക്ഖോ നട്ഠോ. യഥാ ദോമനസ്സിതോ അനത്തമനോതി വത്തബ്ബം ലഭതി, ഏവം കുപിതോതി ആഹ ‘‘ദോമനസ്സേന ചാ’’തി. ദസഹീതി അനവസേസപരിയാദാനവസേന വുത്തം പഞ്ചഹി ഗാഥാസതേഹി അക്കോസന്തോ തഥാ അക്കോസേയ്യാതി കത്വാ. തത്ഥ പന യേന കേനചി അക്കോസന്തോപി അക്കോസതിയേവ നാമ. കരോസി മമ ഭാതികസ്സ പബ്ബജ്ജം.

സമ്ഭുഞ്ജതീതി സമ്ഭോഗം കരോതി. അക്കോസാദീഹി ഏകതോ ഭുഞ്ജതി. വീതിഹരതീതി ബ്യതിഹാരം കരോതി, അക്കോസതോ പച്ചക്കോസനാദിനാ വിനിമയം കരോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കതസ്സ പടികാരം കരോതീ’’തി. അസ്സ അനുസ്സവവസേന സുത്വാ ‘‘സപതി മ’’ന്തി സഞ്ഞിനോ ഭയം ഉപ്പജ്ജീതി യോജനാ. അസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. സുത്വാതി പദം ഉഭയത്ഥാപി യോജേതബ്ബം ‘‘തവേവേതം ബ്രാഹ്മണാതി സുത്വാ, അനുസ്സവവസേന സുത്വാ’’തി ച. കാമം കിസവച്ഛാദയോ സപനം നാദംസു, ദേവതാനംയേവ ഹി സോ അത്ഥോ, സത്താനം പന തഥാ സഞ്ഞാ ഉപ്പന്നാ, സോപി തഥാസഞ്ഞീ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘അനുസ്സവവസേനാ’’തി.

ദന്തസ്സ സബ്ബസോ ദമഥം ഉപഗതത്താ. നിബ്ബിസേവനസ്സാതി രാഗദോസാദിഹേതുകവിപ്ഫന്ദനരഹിതസ്സ. തസ്സേവാതി പടികുജ്ഝന്തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ തേന കോധേന പാപം ഹോതി പാപസ്സ സന്താനന്തരസങ്കന്തിയാ അഭാവതോ. കേചി പന ‘‘തസ്സേവാതി തസ്സേവ പടികുജ്ഝന്തപുരിസസ്സ തേന പടികുജ്ഝനേന. പാപിയോതി പടികുജ്ഝന്തപുഗ്ഗലസ്സ ലാമകതരോ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥം വദന്തി. സതിയാ സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ പടിസങ്ഖാനേ ഠിതോ അധിവാസേതി, ന സഹോ മൂള്ഹോ ഹുത്വാതി അധിപ്പായോ. ഉഭിന്നം തികിച്ഛന്തന്തി ഉഭിന്നം ഉപ്പന്നകോധസങ്ഖാതം കിലേസബ്യാധിം തികിച്ഛന്തം വൂപസമേന്തം തം പുഗ്ഗലം. യോ പുഗ്ഗലോതിആദിനാ പുരിമാസു ഗാഥാസു പവത്തിതാനി പദാനി സമ്ബന്ധിത്വാ ദസ്സേതി. പഞ്ചസു ഖന്ധേസു യാഥാവതോ വിനീതാ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ധമ്മസ്സാതി പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മസ്സാ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം പരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചതുസച്ചധമ്മസ്സ വാ’’തി.

അക്കോസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അസുരിന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൯. തേനേവാതി ഭാതുപബ്ബജിതേനേവ. അസ്സേവാതി തിതിക്ഖസ്സ. ‘‘തം ജയം ഹോതീ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സോ ജയോ ഹോതീ’’തി, ദുജ്ജയം കോധം തിതിക്ഖായ ജിനന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ തിതിക്ഖാദയോ ന കോധവസികം ധുരം, തം പന ബാലാനം മഞ്ഞനാമത്തന്തി ഇധ ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘കതമസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. വിജാനതോവ ജയോ ന അവിജാനതോ തിതിക്ഖായ അഭാവതോ. ന ഹി അവിജാനന്തോ അന്ധബാലോ കോധം വിജേതും സക്കോതി. കേവലം ജയം മഞ്ഞതി കിലേസേഹി പരാജിതോ സമാനോപീതി അധിപ്പായോ.

അസുരിന്ദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ബിലങ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൦. സുദ്ധന്തി കേവലം സമ്ഭാരവിരഹിതം. സമ്ഭാരയുത്തന്തി കടുകഭണ്ഡാദിസമ്ഭാരസഹിതം. കഞ്ജിതോ നിബ്ബത്തത്താ കഞ്ജികം, ആരനാലം, ബിലങ്ഗന്തി അത്ഥോ. നാമം ഗഹിതം സങ്ഗീതികാലേ ‘‘ബിലങ്ഗികഭാരദ്വാജോ’’തി വിസേസനവസേന. തയോതി ധനഞ്ജാനിയാ സാമികോ ഭാരദ്വാജോ, അക്കോസകഭാരദ്വാജോ, അസുന്ദരികഭാരദ്വാജോതി ആദിതോ തീസു സുത്തേസു ആഗതാ തയോ. മേതി മയ്ഹം.

ബിലങ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അഹിംസകസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൧. ഏസാതി ബ്രാഹ്മണോ. ‘‘അഹിംസകോ അഹ’’ന്തി തദത്ഥം സാധേതും ഇച്ഛായ കഥേസീതി വുത്തം ‘‘അഹിംസകപഞ്ഹം പുച്ഛീ’’തി. തഥാ ചേ അസ്സാതി യഥാ തേ നാമസ്സ അത്ഥോ, തഥാ ചേതം ഭവേയ്യാസി അന്വത്ഥനാമകോ ഭവേയ്യാസി അഹിംസകോ ഏവ സിയാതി. ന ദുക്ഖാപേതി ദുക്ഖമത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, ദുക്ഖതോ അപനേതീതി അത്ഥോ.

അഹിംസകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ജടാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൨. ജടാപഞ്ഹസ്സാതി ‘‘അന്തോജടാ ബഹിജടാ’’തി ഏവം ജടാപരിയായസ്സ പഞ്ഹസ്സ.

ജടാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. സുദ്ധികപഞ്ഹസ്സാതി ‘‘നാബ്രാഹ്മണോ സുജ്ഝതീ’’തി ഏവം സുദ്ധസന്നിസ്സിതസ്സ പഞ്ഹസ്സ. സീലസമ്പന്നോതി പഞ്ചവിധനിയമലക്ഖണേന സീലേന സമന്നാഗതോ. തപോകമ്മന്തി അനസനപഞ്ചാതപതപ്പനാദിപരിഭേദനതപോകമ്മം കരോന്തോപി. വിജ്ജാതി തയോ വേദാതി വദന്തി ‘‘തായ ഇധലോകത്ഥം പരലോകത്ഥം ഞായന്തീ’’തി കത്വാ. ഗോത്തചരണന്തി ഗോത്തസങ്ഖാതം ചരണം. ബ്രാഹ്മണോ സുജ്ഝതി ജേട്ഠജാതികത്താ. തഥാ ഹി സോ ഏവ തപം ആചരിതും ലഭതി, ന ഇതരോ. അഞ്ഞാ ലാമികാ പജാതി ഇതരവണ്ണം വദതി. വചനസഹസ്സമ്പീതി ഗാഥാനേകസഹസ്സമ്പി. അന്തോ കിലേസേഹി പൂതികോ സഭാവേന പൂതികോ. കിലിട്ഠേഹി കായകമ്മാദീഹി കായദുച്ചരിതാദീഹി.

സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അഗ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൪. അഗ്ഗിപരിചരണവസേനാതി അഗ്ഗിഹുത്തജുഹനവസേന. സന്നിഹിതോതി മിസ്സീഭാവം സമ്പാപിതോ. തഥാഭൂതോ ച സോ സപ്പിനാ സദ്ധിം യോജിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സംയോജിതോ’’തി. അപായമഗ്ഗം ഓക്കമതി മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനം അത്തനോ സന്താനേ സമുപ്പാദനതോ. തേനാഹ ‘‘ഇമം ലദ്ധി’’ന്തിആദി.

ജാതിയാതി സദോസകിരിയാപരാധസ്സ അസമ്ഭവേന പരിസുദ്ധായ ജാതിയാ. നാനപ്പകാരേ അട്ഠാരസവിജ്ജാട്ഠാനസഞ്ഞിതേ ഗന്ഥേ. സുതവാതി സുത്വാ നിട്ഠം പത്തോ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താതി അധിപ്പായോ.

പുബ്ബേനിവാസഞാണേനാതി ഇദം ലോകേ സാസനേ ച നിരുള്ഹതാവസേന വുത്തം. അഞ്ഞേ ഹി പുബ്ബേനിവാസം ജാനന്താ പുബ്ബേനിവാസഞാണേനേവ ജാനന്തി, ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനപി ജാനാതി. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബസോ ജാതി ഖീയതി ഏതേനാതി ജാതിക്ഖയോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ, തേന പത്തബ്ബത്താ ആപന്നത്താ ച ജാതിക്ഖയോ അരഹത്തം. ജാനിത്വാ വോസിതവോസാനോതി വിജാനിതബ്ബം ചതുസച്ചധമ്മം മഗ്ഗഞാണേന ജാനിത്വാ സോളസന്നമ്പി കിച്ചാനം വോസിതവോസാനോ.

ഉപ്പത്തിം ദീപേത്വാതി പായസദാനസ്സ ആഗമനം പകാസേത്വാ. ഗാഥാഹി അഭിഗീതന്തി ദ്വീഹി ഗാഥാഹി മയാ അഭിഗീതം. അഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഭുഞ്ജിതും ന യുത്തം. ‘‘അഭോജനേയ്യ’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ അച്ചന്തമേവ സുദ്ധോതി? സച്ചമേതം, ബ്രാഹ്മണോ പന പുബ്ബേ അദാതുകാമോ പച്ഛാ ഗാഥാ സുത്വാ ധമ്മദേസനായ മുദുഹദയോ ഹുത്വാ ദാതുകാമോ അഹോസി, തസ്മാ തം ഭിക്ഖൂനം അനാഗതേ ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനത്ഥം പടിക്ഖിപി. തഥാ ഹി അനന്തരസുത്തേ കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ ച ഏവമേവ പടിപജ്ജി. തേനാഹ ‘‘ത്വം ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി. കിലഞ്ജമ്ഹി…പേ… പകാസിതാതി ഏതേന ഗാഥം ഉദ്ദേസട്ഠാനേവ ഠപേത്വാ ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേസീതി ദസ്സേതി. ഗായനേനാതി ഗായനകേന, ഗാനേന വാ. അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ചാതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഹിതഞ്ചേവ തസ്സ കാരണഞ്ച. സമ്പസ്സന്താനന്തി സമ്മദേവ പസ്സന്താനം. ധമ്മോതി പവേണിആഗതോ ചാരിത്തധമ്മോ ന ഹോതി. ഭോജനേസു ഉക്കംസഗതം ദസ്സേതും ‘‘സുധാഭോജന’’ന്തി ആഹ. ധമ്മേ സതീതി അരിയാനം ആചാരധമ്മേ സതി തം ആലമ്ബിത്വാ ജീവന്താനം ഏതദേവ സേട്ഠന്തി ‘‘സോമം ഭുഞ്ജേയ്യ പായസ’’ന്തി തം ആരബ്ഭ കഥായ ഉപ്പന്നത്താ.

സല്ലക്ഖേതി അയം ബ്രാഹ്മണോ. സേസാ പച്ചയാ നിദ്ദോസാ തേ ആരബ്ഭ കഥായ അപ്പവത്തിതത്താ. കുക്കുച്ചവൂപസന്തന്തി അഗ്ഗിആഹിതപദസ്സ വിയ സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അന്നേന പാനേനാതി ലക്ഖണവചനമേതം യഥാ ‘‘കാകേഹി സപ്പി രക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ദേസനാമത്തമേത’’ന്തി. ബഹുസസ്സഫലദായകം സുഖേത്തം വിയ പടിയത്തന്തി സമ്മാ കസനബീജനഉദകാനയനാപനയനാദിനാ സുസജ്ജിതം ഖേത്തം വിയ സീലാദിഗുണവിസേസസമ്പാദനേന പടിയത്തം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ഏതം.

അഗ്ഗികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബതോ ആഹുതി. സപ്പിമധുപായസാദീഹി അഗ്ഗിം ജുഹോതി ഏത്ഥാതി അഗ്ഗിഹുത്തം, സാധിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അഗ്യായതന’’ന്തിആദി. സുവിസോധിതോ ചസ്സാതി നിഹീനജാതികാനം അനേന സുട്ഠു വിസോധിതോ ച ഭവേയ്യ. ‘‘മേ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

അഫലം കരോതീതി ഇതോ പട്ഠായ യാവ ദേമീതി പദം. താവ അനന്തരസുത്തവണ്ണനായ ആഗതസദിസമേവാതി പേയ്യാലവസേന ഠപേസി, ന സപ്പിസങ്ഖാരട്ഠപനം. ഹിമപാതസ്സ ച സീതവാതസ്സ ച പടിബാഹനത്ഥന്തി അകാരണമേതന്തി തം അനാദിയിത്വാ അഞ്ഞമേവ സുകാരണം ദസ്സേതും ‘‘പടിബലോവാ’’തിആദി വുത്തം. സഞ്ജാനിത്വാതി ‘‘നായം ബ്രാഹ്മണോ’’തി സഞ്ജാനിത്വാ.

നീചകേസന്തന്തി രസ്സകേസന്തം. ബ്രാഹ്മണാനം സുദ്ധിഅത്ഥാ സിഖാതി ആഹ ‘‘പവത്തമത്തമ്പി, സിഖം അദിസ്വാ’’തി, ‘‘പരമഹംസപരിക്ഖാദിനാ’’തി കേചി.

അകാരണം ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ ജാതി അദക്ഖിണേയ്യഭാവഹേതൂനം പാപധമ്മാനം അപടിക്ഖേപഭാവതോ. ഏതന്തി സീലാദിഭേദം ചരണം. ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണം അദക്ഖിണേയ്യഭാവകാരകപാപധമ്മാനം തദങ്ഗാദിവസേന പജഹനതോ. അസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. തമത്ഥന്തി തം ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണതാസങ്ഖാതമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ. സാലാദികട്ഠാ ജാതോവാതി സാലാദിവിസുദ്ധകട്ഠാവ ജാതോ. സാപാനദോണിആദിഅവിസുദ്ധകട്ഠാ ജാതോ അഗ്ഗികിച്ചം ന ച ന കരോതി. ഏവന്തി യഥാ അഗ്ഗി യതോ കുതോചി ജാതോപി അഗ്ഗികിച്ചം കരോതിയേവ, ഏവം ചണ്ഡാലകുലാദീസു ജാതോപി ദക്ഖിണേയ്യോ ന ന ഹോതി ഗുണസമ്പദാവസേന അരിയാനം വംസേ പജാതത്താതി ആഹ ‘‘ഗുണസമ്പത്തിയാ ജാതിമാ’’തി. ധിതിയാ ഗുണസമ്പത്തിയാ പമുഖഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ധിതിയാതി വീരിയേന. തഞ്ഹി അനുപ്പന്നാനം കുസലധമ്മാനം ഉപ്പാദനപരിബ്രൂഹനേഹി തേ ധാരേതി. ഹിരിയാ ദോസേ നിസേധേതി, സമ്മദേവ പാപാനം ജിഗുച്ഛനേ സതി തേസം പവത്തിയാ അവസരോ ഏവ നത്ഥി. മോനധമ്മേന ഞാണസങ്ഖാതേന ഓത്തപ്പധമ്മേന. കാരണാകാരണജാനനകോതി തേസം തേസം ധമ്മാനം യഥാഭൂതം ഠാനം, പാപധമ്മാനം വാ വിപ്പകാരസഭാവട്ഠാനം ജാനനകോ.

പരമത്ഥസച്ചേന നിബ്ബാനേന ആരമ്മണപച്ചയഭൂതേന അരിയമഗ്ഗേന ദന്തോ. ഇന്ദ്രിയദമേനാതി തതോ ഏവ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന ഉപഗതോ. വിദന്തി തേഹി സച്ചാനീതി വേദാ. മഗ്ഗവേദാനം അന്തന്തി അരിയഫലം. കിലേസാനം അന്തന്തി തേസം അനുപ്പാദനിരോധട്ഠാനം. യഞ്ഞോതി അഗ്ഗഫലം. നിരത്ഥകന്തി അഫലം തേസം അനാഗമനതോ, ആഗതാനമ്പി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാഭാവതോ. ജുഹതി ദേതി.

സുയിട്ഠന്തി സുദാനം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യലാഭേന. സുഹുതന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അഥ വാ സുയിട്ഠന്തി സുട്ഠു സമ്മദേവ യിട്ഠം സാരേ ഉപനീതം മമ ഇദം ദേയ്യവത്ഥു. സുഹുതന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഉപഹടമത്തേതി ബ്രാഹ്മണേന ‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവ’’ന്തി ഉപനീതമത്തേ. നിബ്ബത്തിതോജമേവാതി സവത്ഥുകം അഗ്ഗഹേത്വാ വത്ഥുതോ വിവേചിതഓജമേവ. തേന തം സുഖുമത്തം ഗതന്തി തം ഹബ്യസേസം സബ്ബസോ സുഖുമഭാവം ഗതന്തി ഓജായ അനോളാരികതായ പുരിമാകാരേനേവ പഞ്ഞായമാനതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന ഓജായ ഏവ കേവലായ ഗഹണം സന്ധായ. സാ ഹി അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതായ വിസും ഗണ്ഹിതും ന സക്കാ, തസ്മാ ദേവതാഹിപി സവത്ഥുകാ ഗയ്ഹതി. മനുസ്സാനം വത്ഥൂതി കരജകായമാഹ. ഓളാരികവത്ഥുതായ ദേവാനം വിയ ഗഹണീ ന തിക്ഖാതി ദിബ്ബോജസമ്മിസ്സതായ സമ്മാ പരിണാമം ന ഗച്ഛതി. സുഖുമാപി സമാനാ ദിബ്ബോജാ തേന പായസേന മിസ്സിതാ ഓളാരികസമ്മിസ്സതായ സുഖുമവത്ഥുകാനം ദേവാനം സുഖദാ ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ഗോയൂസേ പനാ’’തിആദിനാ. പരിഭോഗവത്ഥുനോ ഓളാരികതായ വാ ദേവാനം ദുക്കരം സമ്മാ പരിണാമേതും, ദിബ്ബോജായ ഗരുതരഭാവേന മനുസ്സാനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ന ഖ്വാഹ’’ന്തിആദി. സമാപത്തിചിത്തസമുട്ഠിതാ തേജോധാതു ഝാനാനുഭാവസന്തേജിതാ തിക്ഖതരാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അട്ഠ…പേ… പരിണാമേയ്യാ’’തി. ഭഗവതോ പന സുദ്ധേനേവ പരിണമതീതി വുത്തം ‘‘പാകതികേനേവാ’’തി, ഝാനാനുഭാവപ്പത്തേന ഝാനേന വിനാ സഭാവസിദ്ധേനേവ.

‘‘അപ്പഹരിതേ’’തി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപ്പഹരിതേതി അഹരിതേ’’തി. പാതിസതേപി പായസേ. ന ആലുളതീതി ന ആവിലം ഹോതി. അനാഗന്താവ ഗച്ഛേയ്യ ‘‘അത്തനാപി ന പരിഭുഞ്ജി, അഞ്ഞേസം ന ദാപേസി, കേവലം പായസം നാസേസീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ.

ദാരു സമാദഹാനോതി ദാരുഹരിദ്ദി ദാരുസ്മിം തസ്സ ദഹന്തോ. യദീതിആദി ദാരുഝാപനസ്സ ബഹിദ്ധഭാവസാധനം അസുദ്ധഹേതൂനം പടിപക്ഖാഭാവതോ തസ്സ. ഖന്ധാദീസു കുസലാതി തേസു സഭാവതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ ജാനനതോ ഛേകാ പണ്ഡിതാ. ഞാണജോതിന്തി ഞാണമയം ജോതിം. ജാലേമീതി പജ്ജലിതം കരോമി. നിച്ചം പജ്ജലിതഗ്ഗി സബ്ബത്ഥകമേവ വിഗതസമ്മോഹന്ധകാരതായ ഏകോഭാസഭാവതോ. സബ്ബസോ വിക്ഖേപാഭാവതോ നിച്ചസമാഹിതത്തോ. ഏവം വദതീതി ചരിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഗഹേത്വാ ചരാമീതി ഏവം വത്തമാനം വിയ വദതി ആസന്നതം ഹദയേ ഠപേത്വാ.

ഖാരിഭാരോതി ഖാരിഭാരസദിസോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോതി കാജേ പക്ഖിപിത്വാ ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോ. പഥവിയാ സദ്ധിം ഫുസേതി ഭാരസ്സ ഗരുകഭാവേന കാജസ്സ പരിണമനേന. മാനേന അത്തനോ ജാതിആദീനി പഗ്ഗണ്ഹതോ അഞ്ഞസ്സ താനി ന സഹതീതി ആഹ – ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ഇസ്സം ഉപ്പാദേന്തോ’’തി, തത്ഥ തത്ഥ ജാതിആദിമാനവത്ഥുസ്മിം ഗരുതരഗ്ഗഹണേന സംസീദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. കോധോ ധൂമോതി യഥാപി ഭാസുരോ അഗ്ഗി ധൂമേന ഉപക്കിലിട്ഠോ, ഏവം കോധേന ഉപക്കിലിട്ഠോ. ഞാണഗ്ഗീതി തസ്സ കോധോ ധൂമോ. മുസാവാദോവ മോസവജ്ജം. യഥാ ഞാണേ സതി മുസാവാദോ നത്ഥി, ഏവം മുസാവാദേ സതി ഞാണമ്പീതി തേന തം നിരോധിതം വിയ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘മുസാവാദേന പടിച്ഛന്നം ഞാണ’’ന്തി. യഥാ സുജായ വിനാ ബ്രാഹ്മണാനം യാഗോ ന ഇജ്ഝതി, ഏവം പഹൂതജിവ്ഹായ വിനാ സത്ഥു ധമ്മയാഗോ ന ഇജ്ഝതീതി ജിവ്ഹാ സുജാപരിയായാ വുത്താ. ജോതി ഠിയതി ഏത്ഥാതി ജോതിട്ഠാനം വേദി, യം അഗ്ഗികുണ്ഡം. സത്താനം ഹദയം ജോതിട്ഠാനം ഞാണഗ്ഗിനോ തത്ഥ സമുജ്ജലനതോ. അത്താതി ചിത്തം ‘‘ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ.

ധമ്മോ രഹദോതി അസ്സദ്ധിയാദിആലസിയാഭാവതോ കിലേസമലപക്ഖാലനതോ പരമഗ്ഗിനിബ്ബുതാവഹനതോ അരിയമഗ്ഗധമ്മോ അനാവിലോ രഹദോ. ഹേട്ഠുപരിയവാലുകാതി വിപരിവത്തിതവാലുകാ ഹുത്വാ. ആലുളാതി ആകുലജാതാ. പണ്ഡിതാനം പസത്ഥോതി പണ്ഡിതാനം പുരതോ സേട്ഠോ. സേട്ഠഭാവേന സന്തോ പാസംസോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഭിന്ദതി സമുച്ഛിന്ദതീതി സബ്ഭീതി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമട്ഠേനാ’’തി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ’’തി (ധ. പ. ൨൭൩).

വചീസച്ചന്തി ഇമിനാ ‘‘ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ വാചാ സുപരിസുദ്ധാ ഹോതീ’’തി സമ്മാവാചം ദസ്സേതി. സച്ചസംയമപദേഹി ദസ്സിതാ മഗ്ഗധമ്മാ ഇധ ‘‘ധമ്മോ’’തി അധിപ്പേതാതി ആഹ – ‘‘ധമ്മോതി ഇമിനാ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതം അനന്തരഗാഥായ അനേകേഹി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. അത്ഥതോതി പുബ്ബങ്ഗമത്താദിഅത്ഥതോ. തായ ഹി സകിച്ചം കരോന്തിയാ ഇതരേ സബ്ബേപി തദനുവത്തികാ ഹോന്തി. തഗ്ഗതികത്താതി സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപകാരകഭാവേന തായ സമാനഗതികത്താ. ആരമ്മണഞ്ഹി വിതക്കേനാഹടം പഞ്ഞാ വിചിനിതും സക്കോതി. തഥാ ഹി സോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹം ഗതോ. ധമ്മോതി സഭാവതോ സമാധി ഗഹിതോ, ഇതരേ ദ്വേ തദുപകാരത്താ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൭; സം. നി. ൫.൩൭൮) സമാധി ‘‘ധമ്മോ’’തി വുത്തോ. പരമത്ഥസച്ചം ഗഹിതം സബ്ബേസം സേട്ഠഭാവതോ. യഥാഹ – ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪). അത്ഥതോതി തതോ ഏവ പരമത്ഥതോ, അനന്തരം വുച്ചമാനാനം വാ മഗ്ഗധമ്മാനം ആരമ്മണഭാവതോ. പഞ്ചങ്ഗാനി ഗഹിതാനി താസം മഗ്ഗഭാവതോ. തീണി അങ്ഗാനി. ബ്രഹ്മചരിയം നാമാതി ഏതം നിബ്ബാനഗാമി ഉത്തമട്ഠേന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം നാമ. മജ്ഝേ സിതാതി ലീനുദ്ധച്ചാദിഅന്തദ്വയവിവജ്ജനേന മജ്ഝേ മജ്ഝിമപടിപദാഭാവനം നിസ്സിതാ. സസ്സതുച്ഛേദഗ്ഗഹണം ഹേത്ഥ പധാനതായ നിദസ്സനമത്തം. സേട്ഠപ്പത്തീതി സേട്ഠഭാവപ്പത്തി. ത-കാരോ പദസന്ധികരോതി ‘‘സ ഉജുഭൂതേസൂ’’തി വത്തബ്ബേ മജ്ഝേ ത-കാരോ പദസന്ധികരോ, ‘‘സ ദുജ്ജുഭൂതേസൂതി കേചി പഠന്തി, തേസം ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ. സ-ഇതി സുന്ദരികോ ബ്രാഹ്മണോ വുത്തോതി കത്വാ ആഹ ‘‘സ ത്വ’’ന്തി, സോ ത്വന്തി അത്ഥോ. ധമ്മോ സാരിയോ പരിധാനഭൂതാ അലങ്കാരാ ഏതസ്സാതി ധമ്മസാരീ. അഥ വാ ധമ്മേഹി സാരിതവാതി ധമ്മസാരീ, തേഹി സാരേത്വാ ഠിതവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കുസലധമ്മേഹീ’’തിആദി.

സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ബഹുധീതരസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൬. സമന്തതോതി ദക്ഖിണവാമാനം വസേന സമന്തതോ. ഊരുബദ്ധാസനന്തി ഊരൂനം ബന്ധനവസേന നിസജ്ജനം. ദ്വിന്നം ഊരൂനം അഞ്ഞമഞ്ഞബന്ധനവസേന ആഭുജിതാകാരം സന്ധായാഹ ‘‘ആഭുജിത്വാതി ബന്ധിത്വാ’’തി. ഹേട്ഠിമകായസ്സ അനുജുകം ഠപനം നിസജ്ജാവചനേനേവ ബോധിതന്തി ‘‘ഉജും കായ’’ന്തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ ഉപരിമകായവിസയോതി ആഹ ‘‘ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ’’തി. തം പന ഉജുകട്ഠപനം സരൂപതോ പയോജനതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാരസാ’’തിആദി വുത്തം. പരിമുഖന്തി ഏത്ഥ പരി-സദ്ദോ അഭിസദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനംയേവ പുരേക്ഖതോതി അത്ഥോ. പരിഗ്ഗഹട്ഠോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു വിയ. മുഖന്തി നിയ്യാനട്ഠോ ‘‘സുഞ്ഞതവിമോക്ഖമുഖ’’ന്തിആദീസു വിയ. പടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനട്ഠോ ഹി നിയ്യാനട്ഠോ, തസ്മാ പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിം കത്വാ പരമം സതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഛബ്ബണ്ണാ…പേ… നിസീദി ബ്രാഹ്മണസ്സ പസാദസഞ്ജാനനത്ഥം. അടവിമുഖാ ചരമാനാതി ഗോചരം ഗണ്ഹന്താ.

അജ്ജസട്ഠിന്തി അജ്ജ ഛന്നം പൂരണീ സട്ഠീ ദിവസവുത്തി, അജ്ജ ആദിം കത്വാ ഛ ദിവസേതി അത്ഥോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. അജ്ജ ഛദിവസമത്തകാതി അജ്ജതോ ഛട്ഠദിവസമത്തകാ. ലാമകാതി നിഹീനാ നിപ്ഫലാ. തേനാഹ ‘‘തിലഖാണുകാ’’തിആദി.

ഉസ്സാഹേനാതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം പസാരേന അഭിഭവനേന. തം പന നേസം അഭിഭവനം ദസ്സേതും ‘‘കണ്ണനങ്ഗുട്ഠാദീനീ’’തിആദിമാഹ.

‘‘ഉപ്പാടകപാണകാ’’തി തചം ഉപ്പാടേത്വാ വിയ ഖാദകപാണകാ ഊകാമങ്ഗുലാദയോ.

കളാരപിങ്ഗലാതി നിക്ഖന്തപിങ്ഗലക്ഖികാ, കളാരപിങ്ഗലാതി വാ രത്തഗത്താ ച പിങ്ഗലചക്ഖുകാ ച. തിലകാഹതാതി ആഹതതിലകാ, തിലപ്പമാണേഹി ബിന്ദൂഹി സമന്തതോ സന്ഥതസരീരാ.

പടിഗാഥാഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേസീതി പകതിയാ തസ്സ അത്തനാ കഥേതബ്ബം ധമ്മദേസനം പബ്ബജ്ജാഗുണകിത്തനവസേന സത്തഹി വഡ്ഢേസി. പബ്ബജിത്വാതി ഇണായികാനം അത്തനോ പലിബോധം തഥാ തഥാ ജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ.

യഥാ ച തത്ഥ ഭഗവാ പടിപജ്ജി, തം ദസ്സേതും ‘‘പുന ദിവസേ’’തിആദി വുത്തം.

തം തം കുലഘരം പേസേത്വാതി തം തം തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതരം തസ്സ തസ്സാനുച്ഛവികസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദേന്തോ തം തം കുലഘരം പേസേത്വാ ബ്രാഹ്മണധമ്മേ ഗരുകരണാഭാവതോ.

‘‘നട്ഠേ മതേ പബ്ബജിതേ, നപുംസകേപി ഭത്തരി;

ഇത്ഥിയാ പതിസേട്ഠായ, ന അഞ്ഞോ പതി ഇച്ഛിയോ’’തി. –

അയഞ്ഹി ബ്രാഹ്മണധമ്മോ. അയ്യികട്ഠാനേതി മാതാമഹിട്ഠാനേ ഠപേസി സത്ഥു ചിത്താരാധനവസേനാതി.

ബഹുധീതരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉപാസകവഗ്ഗോ

൧. കസിഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിന്തി ദക്ഖിണാഗിരിജനപദേ, തസ്മിം ദക്ഖിണാഗിരിജനപദേ ദക്ഖിണാഗിരിവിഹാരേ. ഖന്ധേസു ഠപേത്വാ യുഗേ യോത്തേഹീതി യോത്തരജ്ജൂഹി യുത്താനി പയോജിതാനി ഇച്ചേവ അത്ഥോ.

പഠമദിവസേതി വപനദിവസേസു പഠമദിവസേ ആരദ്ധദിവസേ. പഞ്ചങ്ഗാനിപി പരിപുണ്ണാനി, പഗേവ ഇതരങ്ഗാനീതി ദസ്സേതും ‘‘പരിപുണ്ണപഞ്ചങ്ഗാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ഹരിതാലമനോസിലാഅഞ്ജനേഹി ഉരത്ഥനാദീസു ഠപിതത്താ ആഭായ ഉജ്ജലഗത്താ. അവസേസാ ബലീബദ്ദാ. കിലന്തഗോണം മോചേത്വാ അകിലന്തസ്സ യോജനം കിലന്തപരിവത്തനം.

സീഹകുണ്ഡലാനീതി സീഹമുഖകുണ്ഡലാനി. ബ്രഹ്മവേഠനന്തി ബ്രഹ്മുനോ വേഠനസദിസം, അസ്സനഖവേഠനസദിസന്തി അത്ഥോ.

ബുദ്ധാനം കിച്ചാനി കാലവസേന വിഭത്താനി പഞ്ച കിച്ചാനി ഭവന്തി. പുരേഭത്തകിച്ചന്തി ഭത്തതോ പുബ്ബേ ബുദ്ധേന കാതബ്ബകിച്ചം. വീതിനാമേത്വാതി ഫലസമാപത്തിയാ കാലം വീതിനാമേത്വാ. കദാചി ഏകോതിആദി തേസം തേസം വിനേയ്യാനം വിനയനാനുരൂപപടിപത്തിദസ്സനം. പകതിയാതി പകതിബുദ്ധവേസേന. ബുദ്ധാനം ഹി രൂപകായസ്സ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിത-ബാത്തിംസമഹാപുരിസ- ലക്ഖണ-കായപ്പഭാ-ബ്യാമപ്പഭാ-കേതുമാലാവിചിത്തതാ ബുദ്ധവേസോ. കദാചി അനേകേഹി പാടിഹാരിയേഹി വത്തമാനേഹീതി ഇമിനാ പാരമീനം നിസ്സന്ദഭൂതാനി പാടിഹാരിയാനി രുചിവസേനേവ പകാസനകാനി ഭവന്തി, ന സബ്ബദാതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഇന്ദഖീലസ്സ അന്തോ ഠപിതമത്തേ ദക്ഖിണപാദേ’’തിആദിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ഭഗവതോ കായേ പീതരസ്മീനം യേഭുയ്യതായ ‘‘സുവണ്ണരസസിഞ്ചനാനി വിയാ’’തി വത്വാ കായമ്ഹി നീലാദിരസ്മീഹി തഹം തഹം പീതമിസ്സിതം സന്ധായ ‘‘വിചിത്രപടപരിക്ഖിത്താനി വിയ ചാ’’തി വുത്തം. മധുരേനാകാരേന സദ്ദം കരോന്തി തുട്ഠരവരവനതോ.

തത്ഥാതി വിഹാരേ. ഗന്ധമണ്ഡലമാളേതി ഹത്ഥേന കതപരിഭണ്ഡേ സമോസരിതഗന്ധപുപ്ഫദാമേ മണ്ഡലമാളേ.

ഉപട്ഠാനേതി പമുഖേ. ‘‘ഓവദതീ’’തി വത്വാ തത്ഥോവാദം സാമഞ്ഞതോ ദസ്സേതും, ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തിആദി വുത്തം. സമ്പത്തീതി ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയപാരിപൂരി ചേവ ഹത്ഥാദിസമ്പദാ ച. സമസ്സാസിതകായോ കിലമഥവിനോദനേന. ‘‘തഞ്ച ഖോ സമാപജ്ജനേനാ’’തി വദന്തി. ദുതിയഭാഗേതി ഇമിനാ അപരഭാഗം തയോ ഭാഗേ കത്വാ തത്ഥ പുരിമഭാഗം സേയ്യനിസജ്ജാവസേന സമാപത്തീഹി വീതിനാമേതീതി ദസ്സേതി. ലോകന്തി രാജഗഹാദീസു യം തദാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, തത്ഥ അഞ്ഞത്ഥ വാ ബുജ്ഝനകം വിനേയ്യസത്തലോകം ബുദ്ധചക്ഖുനാ വോലോകേതി. കാലയുത്തന്തി തേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകകാലാനുരൂപം. സമയയുത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം. സമയയുത്തന്തി വാ തേഹി ആജാനിതബ്ബവിസേസപടിലാഭാനുരൂപം.

പടിസല്ലീനോതി കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ സമാപത്തിം സമാപന്നോ. അധിപ്പായം സമ്പാദേന്തോ തം അവിരാധേന്തോ, അജ്ഝാസയാനുരൂപന്തി അത്ഥോ.

സകല…പേ… ദേവതായോതി ഏത്ഥ ലോകധാതുസാകല്യം ദട്ഠബ്ബം, ന ദേവതാസാകല്യം. ന ഹി മഹാസമയേ വിയ സബ്ബദാ മജ്ഝിമയാമേ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ സബ്ബത്ഥ സബ്ബാ ദേവതാ സത്ഥു സമീപം ഉപഗച്ഛന്തി. കിലാസുഭാവോ കിലമഥോ.

വിഹാരചീവരപരിവത്തനവസേനാതി വിഹാരേ നിവത്ഥനിവാസനപരിവത്തനവസേന. ആദിയിത്വാതി പാരുപനവസേന ഗഹേത്വാ. തേനാഹ ‘‘ധാരേത്വാ’’തി. ഭിക്ഖാചാരന്തി ഭിക്ഖത്ഥം ചരിതബ്ബട്ഠാനം.

അതിരോചമാനന്തി തം തം അതിക്കമിത്വാ സമന്തതോ സബ്ബദിസാസു വിരോചമാനം. സരീരപ്പഭന്തി അത്തനോ സരീരപ്പഭം. ജങ്ഗമം വിയ പദുമസരന്തി രതനമയകിഞ്ജക്ഖം രജതമയകണ്ണികം സമന്തതോ സമ്ഫുല്ലിതകഞ്ചനപദുമം സഞ്ചാരിമസരം വിയ. ഗഗനതലന്തി അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിഗമേന സുവിസുദ്ധആകാസതലം വിയ. തമ്പി ഹി താരാഗണകിരണജാലസമുജ്ജലതായ സമന്തതോ വിരോചതി. കനകസിഖരന്തി കനകഗിരിസിഖരം. സിരിയാ ജലമാനന്തി സബ്ബസോ അനവജ്ജായ സബ്ബാകാരേന പരിപുണ്ണകായതായ അനഞ്ഞസാധാരണായ രൂപകായസിരിയാ സമുജ്ജലം, യസ്സാ രുചിരഭാവോ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ പുണ്ണമാസിയം പരിപുണ്ണകലമനോമമണ്ഡലം ചന്ദമണ്ഡലം അതിരോചതി, പഭസ്സരഭാവോ സഹസ്സരംസികിരണതേജോജാലസമുജ്ജലം സൂരിയമണ്ഡലം അഭിഭവതി, ഹേമസമുജ്ജലഭാവോ തദുഭയേ അഭിഭുയ്യ പവത്തമാനം ഏകക്ഖണേ ദസസഹസ്സിലോകധാതുവിജ്ജോതനസമത്ഥ-മഹാബ്രഹ്മുനോ പഭാസമുദയം അഭിവിഹച്ച ഭാസതി തപതി വിരോചതി.

സമന്തപാസാദികേതി സമന്തതോ പസാദാവഹേ. തഞ്ച ഖോ സബ്ബസോ സരിതബ്ബതായാതി ആഹ ‘‘പസാദനീയേ’’തി. ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തേതി കായവാചാഹി അനുത്തരം ദന്തഭാവഞ്ചേവ അനുത്തരം ചിത്തവൂപസമഞ്ച സമ്പത്തേ. അപ്പസാദേനാതി പസാദാഭാവേന, പസാദപടിക്ഖേപേന വാ അസ്സദ്ധിയേന. ഉഭയഥാപി നോതി അപ്പസാദോ മച്ഛരിയന്തി ഉഭയഥാപി നോ ഏവ, അഥ ഖോ അനത്തമനതായ ഉപാരമ്ഭാധിപ്പായേന അപസാദേന്തോ, ഭഗവതോ മുഖതോ കിഞ്ചി ദേസേതുകാമോ വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവതോ പനാ’’തിആദിമാഹ. അതിത്തന്തി തിത്തിം അഗച്ഛന്തം. കമ്മഭങ്ഗന്തി കമ്മഹാനിം.

തിക്ഖപഞ്ഞോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ, തഥാ ഹി ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛികരിസ്സതി. കഥാപവത്തനത്ഥമ്പി ഏവമാഹ – ‘‘ഏവം അഹം ഇമസ്സ കഞ്ചി ധമ്മം സോതും ലഭിസ്സാമീ’’തി. വേനേയ്യവസേനാതി അത്തനോ കസനകാരിഭാവകിത്തനമുഖേന വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലവസേന.

ഓളാരികാനീതി പാകതികാനി. ‘‘ഏസ ഉത്തമദക്ഖിണേയ്യോ’’തി സഞ്ജാതബഹുമാനോ. പാളിയം ‘‘യുഗം വാ നങ്ഗലം വാ’’തി വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ. തേന ബീജാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ബീജം വാ ഈസം വാ പരിഗ്ഗഹയോത്താനി വാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തഥാ ഹി ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിവചനം ദേന്തോ ‘‘സദ്ധാ ബീജ’’ന്തിആദിമാഹ. പുബ്ബധമ്മസഭാഗതായാതി പഠമം ഗഹിതധമ്മസഭാഗതായ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകഥാരുള്ഹമേവ ഗഹേതബ്ബഞ്ച സദ്ദതോ അത്ഥാപത്തിതോ വാ ഇധ ദട്ഠബ്ബം. ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ അയം, യദിദം പസങ്ഗാഗതധമ്മമുഖേന ദേസനം ആരഭിത്വാ വേനേയ്യവിനയനം.

അനനുസന്ധികാതി പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന അനനുസന്ധികാ. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സാ ദേസനായ. സോതി ഭഗവാ. തസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. അനുകമ്പായാതി അസബ്ബഞ്ഞൂ ഹി സതിപി അനുകമ്പായ പുച്ഛിതമത്തേ തിട്ഠേയ്യ, തഥാ ജാനന്തോപി അനനുകമ്പകോ, ഭഗവാ പന ഉഭയധമ്മപാരിപൂരിയാ ‘‘ഇദം അപുച്ഛിത’’ന്തി അപരിഹാപേത്വാ കഥേതി. സമൂലന്തിആദിനാ സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബീജസ്സ കസിയാ മൂലഭാവോ നാനന്തരിയതോ തപ്പമാണവിധാനതോ ചാതി ആഹ ‘‘തസ്മിം…പേ… കത്തബ്ബതോ’’തി. തേന അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച ബീജസ്സ കസിയാ മൂലഭാവം വിഭാവേതി. കുസലാതി ഇമിനാ അകുസലാ തതോ അഞ്ഞഥാപി കരോന്തി, തം പന അപ്പമാണന്തി ദസ്സേതി.

തസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ ബീജട്ഠാനിയസ്സ ധമ്മസ്സ ച ഉപകാരഭാവതോ. ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥഭാവതോതി തഥാ വുത്തധമ്മസ്സ ഫലേന സമ്ബന്ധിതും യോജേതും സമത്ഥഭാവതോ. തപോ വുട്ഠീതി വുത്തവചനം സന്ധായ വുത്തം. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം പാകടം കാതും ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കസ്സകസ്സ ഉപകാരസ്സ ബീജസ്സ അനന്തരം വുട്ഠി വുച്ചമാനാ അട്ഠാനേ വുത്താ നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? ബീജസ്സ വപ്പകാലേ അനുരൂപായ വുട്ഠിയാ ഇച്ഛിതബ്ബതോ, തസ്മാ അവസാനേ മജ്ഝേ വാ വുച്ചമാനായ ധമ്മസമ്ബന്ധസമത്ഥതാ തസ്സാ വിഭാവിതാ ന സിയാ. അത്തനോ അവിസയേതി ഝാനാദിഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ. പച്ഛാപീതി കസിസമ്ഭാരകഥനതോ പച്ഛാപി. വത്തബ്ബോതി ഏകന്തേന വത്തബ്ബോ. തദനന്തരംയേവാതി ബീജാനന്തരംയേവ. വുച്ചമാനാ വുട്ഠി സമത്ഥാ ഹോതി, ബീജസ്സ ഫലേന സമ്ബന്ധനേ സമത്ഥാതി ദീപിതാ ഹോതി അനന്തരവചനേനേവ തസ്സാ ആസന്നഉപകാരത്തദീപനതോ.

സമ്പസാദലക്ഖണാതി പസീദിതബ്ബേ വത്ഥുസ്മിം സമ്മദേവ പസീദനലക്ഖണാ. ഓകപ്പനലക്ഖണാതി സദ്ധേയ്യവത്ഥുനോ ഏവമേതന്തി പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ. മൂലബീജന്തിആദീസു മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം. ഏസ നയോ സേസേസുപി ബീജഗാമസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഭൂതഗാമോ പന മൂലം ബീജം ഏതസ്സാതി മൂലബീജന്തിആദിനാ വേദിതബ്ബോ. ബീജബീജന്തി പഞ്ചമം പന പച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരൂഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജസദ്ദോ തദത്ഥസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖം രൂപരൂപ’’ന്തി ച യഥാ. ഏവമ്പി ഇമിനാ അത്ഥേന ഇമസ്സപി നിപ്പരിയായോവ ബീജഭാവോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തം സബ്ബമ്പി…പേ… ഗച്ഛതീ’’തി.

ഇദാനി കഥഞ്ചി വത്തബ്ബേ സദ്ധായ ഓപമ്മത്തേ ബീജേ സദ്ധായ ബീജഭാവം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. കാമം സദ്ധൂപനിസം സീലം, തഥാപി സമാധിസ്സ വിയ സബ്ബേസമ്പി അനവജ്ജധമ്മാനം ആദിമൂലഭാവതോ സദ്ധായപി പതിട്ഠാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാ സീലമൂലേന പതിട്ഠാതീ’’തി. യസ്മാ സബ്ബസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധാവസേന സമഥവിപസ്സനാരമ്ഭോ, തസ്മാ സാ ‘‘ഉപരി സമഥവിപസ്സനങ്കുരം ഉട്ഠാപേതീ’’തി വുത്താ. തന്തി ധഞ്ഞബീജം. പഥവിരസം ആപോരസന്തി സസമ്ഭാരപഥവീആപേസു ലബ്ഭമാനം രസം. ഗഹേത്വാതി പച്ചയപരമ്പരായ ഗഹേത്വാ. ധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥന്തി ധഞ്ഞപരിപാകനിബ്ബത്തിഅത്ഥം. രസന്തി സദ്ധാസീലമൂലഹേതുസമഥവിപസ്സനാഭാവനാരസം ആദിയിത്വാ. അരിയമഗ്ഗനാളേനാതി അരിയമഗ്ഗസോതേന അരിയഫലധഞ്ഞപരിപാകഗഹണത്ഥന്തി അരിയഫലമേവ ധനായിതബ്ബതോ ധഞ്ഞം തസ്സ നിബ്ബത്തിഅത്ഥം. ധഞ്ഞനാളം നാമ കണ്ഡസ്സ നിസ്സയഭൂതോ പച്ഛിമദേസോ, കണ്ഡോ തബ്ഭന്തരോ തംനിസ്സയോയേവ ദണ്ഡോ. പസവോ നാമ പുപ്ഫം. വുദ്ധിന്തി അവയവപാരിപൂരിവസേന വുദ്ധിം. വിരൂള്ഹിന്തി മൂലസന്താനദള്ഹതായ വിരുള്ഹതം. വേപുല്ലന്തി പത്തനാളാദീഹി വിപുലഭാവം. ഖീരം ജനേത്വാതി തരുണസലാടുകഭാവപ്പത്തിയാ തണ്ഡുലസ്സ ബീജസ്സ ബീജഭൂതം ഖീരം ഉപ്പാദേത്വാ. ഏസാതി സദ്ധാ. പതിട്ഠഹിത്വാതി കമ്മപഥാകമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിസഹിതേന ആദിതോ പവത്തസീലമത്തേന പതിട്ഠഹിത്വാ. വുദ്ധിന്തിആദീസു സുപരിസുദ്ധാഹി സീലചിത്തവിസുദ്ധീഹി വുദ്ധിം, ദിട്ഠികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധീഹി വിരൂള്ഹിം. മഗ്ഗാമഗ്ഗപടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീഹി വേപുല്ലം പത്വാ. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഖീരന്തി സാദുരസസുവിസുദ്ധിഭാവതോ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിസങ്ഖാതം ഖീരം ജനേത്വാ. അനേക…പേ… ഫലന്തി അനേകപടിസമ്ഭിദാ-അനേകാഭിഞ്ഞാണപരിപുണ്ണം അരഹത്തഫലസീസം നിപ്ഫാദേതി.

ബീജകിച്ചകരണതോതി ബീജകിച്ചസ്സ കരണതോ. യഞ്ഹി തംസദിസസ്സ വിസദിസസ്സ ച അത്തനോ ഫലസ്സ പതിട്ഠാപനസമ്ബന്ധനനിപ്ഫാദനസങ്ഖാതം ബീജസ്സ കിച്ചം, തസ്സ കരണതോ നിബ്ബത്തനതോ ‘‘ഏവം സദ്ധാ ബീജകിച്ച’’ന്തി വുത്തം. ഇമിനാ അനഞ്ഞസാധാരണം സദ്ധായ കുസലധമ്മാനം ബീജഭാവം ദസ്സേതി. സാ ചാതിആദിനാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. ഇദാനി തത്ഥ ആഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘സദ്ധാജാതോ’’തിആദിമാഹ. തേന യഥാ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ ച, ഏവം അനവസേസായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സദ്ധാ മൂലകാരണന്തി ദസ്സേതി.

ഇന്ദ്രിയസംവരോ വീരിയഞ്ച അകുസലധമ്മേ, ദുക്കരകാരികാ ധുതങ്ഗഞ്ച അകുസലധമ്മേ ചേവ കായഞ്ച തപതി വിബാധതീതി തപോതി വുച്ചതി. ഇന്ദ്രിയസംവരോ അധിപ്പേതോ വീരിയസ്സ ധോരയ്ഹഭാവേന ഗയ്ഹമാനത്താ, ഇതരേസം വുട്ഠിഭാവസ്സ അനുയുഞ്ജമാനത്താ. ആദി-സദ്ദേന കലലങ്ഗാരവുട്ഠിആദീനം സങ്ഗഹോ. സമനുഗ്ഗഹിതന്തി ഉപഗതം. വിരുഹനാമിലായനനിപ്ഫത്തിവചനേഹി ധഞ്ഞബീജസന്താനസ്സ വിയ തേസം വുദ്ധിയാ സദ്ധാബീജസന്താനസ്സ തപോവുട്ഠിയാ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു ഉപകാരതം ദസ്സേതി.

പുരിമപദേസുപീതി അപി-സദ്ദേന പരപദേസുപീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഹിരീ മേ ഈസാ, മനോ മേ യോത്ത’’ന്തി ഇച്ഛിതത്താ, ‘‘സതി മേ’’തി ഏത്ഥ മേ-സദ്ദോ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ. ഉദകമ്പി താവ ദാതബ്ബം ഹോതി നദീതളാകാദിതോ ആനേത്വാ. വീരിയബലീബദ്ദേ ചതുബ്ബിധേ യോജേത്വാ. നിച്ചകാലം അത്ഥീതി വചനസേസോ.

സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ അമതപ്ഫലായ കസിയാ അധിപ്പേതത്താ. വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ ചാതി ദുവിധാപി പഞ്ഞാ ഉപനിസ്സയാ ഹോതി വിസിട്ഠഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. പഞ്ഞാതി പകാരേഹി ജാനാതീതി പഞ്ഞാ. പഞ്ഞവതം പഞ്ഞാ പുരതോ ഹോതി യോനിസോമനസികാരസ്സ വിസേസപച്ചയഭാവതോ, സഹജാതാധിപതീസു ച ഉക്കട്ഠഭാവതോ. സിരീതി സോഭഗ്ഗം. സതം ധമ്മാ സദ്ധാദയോ, അന്വായികാതി അനുഗാമിനോ. ഈസാബദ്ധാ ഹോതീതി ഹിരിസങ്ഖാതഈസായ ബദ്ധാ ഹോതി, പഞ്ഞായ കദാചി അപ്പയോഗതോ മനോസീസേന സമാധി ഇധ വുത്തോതി ആഹ ‘‘മനോസങ്ഖാതസ്സ സമാധിയോത്തസ്സാ’’തി. സമം ഉപനേത്വാ ബന്ധിത്വാ ബദ്ധരജ്ജുകത്താ സമാധിയോത്തം. ഏകതോ ഗമനന്തി ലീനച്ചാരദ്ധസങ്ഖാതം ഏകപസ്സതോ ഗമനം വാരേതി. മജ്ഝിമായ വിപസ്സനാവീഥിയാ പടിപാദനതോ കായാദീസു സുഭസുഖനിച്ചത്തഭാവവിഗമനേ പഞ്ഞായ വിസേസപച്ചയാ സതീതി വുത്തം – ‘‘സതിയുത്താ പഞ്ഞാ’’തി തസ്സാ സതിവിപ്പയോഗാസബ്ഭാവതോ. സന്തതിഘനാദീനം അയം വിസേസോ – പുരിമപച്ഛിമാനം ധമ്മാനം നിരന്തരതായ ഏകീഭൂതാനം വിയ പവത്തി സന്തതിഘനതാ, ഏകസമൂഹവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സമൂഹഘനതാ, ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യകിച്ചഭേദവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി. കിച്ചഘനതാ, ഏകാരമ്മണവസേന ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി ആരമ്മണഘനതാ. സബ്ബേസം, സബ്ബാനി വാ കിലേസാനം മൂലസന്താനകാനി സബ്ബ…പേ… സന്താനകാനി. അനുപ്പയോഗോ ഹി അത്ഥോ. പദാലേതീതി ഭിന്ദതി സമുച്ഛിന്ദതി. സാ ച ഖോ ‘‘പദാലേതീ’’തി വുത്താ ലോകുത്തരാവ പഞ്ഞാ അനുസയപ്പഹാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. സന്തതിഘനാദിഭേദനാ പന ലോകിയാപി ഹോതി വിപസ്സനാവസേന ഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ നിപ്ഫാദനതോ. തേനാഹ ‘‘ഇതരാ പന ലോകികാപി സിയാ’’തി.

ഹിരീയതീതി ലജ്ജതി, ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ. തസ്മാ ‘‘പാപകേഹി ധമ്മേഹീ’’തി നിസ്സക്കവചനം ദട്ഠബ്ബം, ഹേതുമ്ഹി വാ കരണവചനം. ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ, ന ഹി ലജ്ജനം നിബ്ഭയം പാപഭയം വാ അലജ്ജനം അത്ഥീതി. രുക്ഖലട്ഠീതി രുക്ഖദണ്ഡോ. തേന പദേസേന കസനതോ വിസേസതോ നങ്ഗലന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഈസാ യുഗനങ്ഗലം ധാരേതീ’’തി. കാമം പഞ്ഞാരഹിതാ ഹിരീ അത്ഥി, ഹിരിരഹിതാ പന പഞ്ഞാ നത്ഥേവാതി ആഹ ‘‘ഹിരി…പേ… അഭാവതോ’’തി. സന്ധിട്ഠാനേ കമ്പനാഭാവതോ അചലം. ഥിരഭാവേന അസിഥിലം. ഹിരിപടിബദ്ധപഞ്ഞാ പടിപക്ഖവസേന ച അസിഥിലഭാവേന ച അചലാ അസിഥിലാതി ആഹ ‘‘അബ്ബോകിണ്ണാ അഹിരികേനാ’’തി. നാളിയാ മിനമാനപുരിസോ വിയ ആരമ്മണം മുനാതി പരിച്ഛേദതോ ജാനാതീതി മനോ. മനോസീസേനാതി മനസോ അപദേസേന. തംസമ്പയുത്തോതി ഇമിനാ കുന്തസഹചരണതോ പുരിസോ കുന്തോ വിയ മനസഹചരണസമാധി ‘‘മനോ’’തി വുത്തോതി ദസ്സേതി. സാരഥിനാതി കസ്സകേന. സോ ഹി ഇധ ബലീബദ്ദാനം സാരണതോ പാചനതോ ‘‘സാരഥീ’’തി അധിപ്പേതോ. ഏകാബന്ധനന്തി ഏകാബദ്ധകരണം. സകകിച്ചേതി സകകിച്ചേന യുത്തേ. തേന ഹി ഈസാദീസു യഥാരഹം ബന്ധിത്വാ ഏകാബദ്ധേസു കതേസു നങ്ഗലേസു കിച്ചം ഇജ്ഝതി, നോ അഞ്ഞഥാതി തം ‘‘സകകിച്ചേ പടിപാദേതീ’’തി വുത്തം. അവിക്ഖേപസഭാവേനാതി അത്തനോ അവിക്ഖേപസഭാവേന. ബന്ധിത്വാതി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന അത്തനാ സമ്ബന്ധിത്വാ. സകകിച്ചേതി ഹിരീആദീഹി യഥാസകം കത്തബ്ബേ കിച്ചേ.

ചിരകതാദിമത്ഥന്തി ചിരഭാസിതമ്പി അത്ഥം. സരതി അനുസ്സരതി കായാദിം അസുഭാദിതോ നിജ്ഝായതി. ഫാലേതീതി പദാലേതി. പാജേന്തി ഗമേന്തീതി തം പാജനം. ഇധ ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘പാചന’’ന്തി വുത്തം ജ-കാരസ്സ ച-കാരം കത്വാ. ഫാലപാചനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണ…പേ… സതീ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. നങ്ഗലം അനുരക്ഖതി ഭിജ്ജനഫാലനതോ. പുരതോ ചസ്സ ഗച്ഛതീതി അസ്സ നങ്ഗലസ്സ കസ്സനേ ഭൂമിയാ വിലിഖനേ പുരതോ ഗച്ഛതി പുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി. ഗതിയോതി പവത്തിയോ. സമന്വേസമാനാതി സരണവസേന ഗവേസമാനാ. ആരമ്മണേ വാ കായാദികേ ഉപട്ഠാപയമാനാ അസുഭാദിവസേന പഞ്ഞാനങ്ഗലം രക്ഖതി. സഭാവാസഭാവൂപഗമേ ഫാലോ വിയ നങ്ഗലസ്സ ‘‘ആരക്ഖാ’’തി വുത്താ ‘‘സബ്ബാനത്ഥതോ സതി രക്ഖതീ’’തി കത്വാ. തഥാ ഹേസാ ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ. ചിരകതചിരഭാസിതാനം അസമ്മുസ്സനവസേന സതി പഞ്ഞാനങ്ഗലസ്സ പുരതോ ഹോതീതി വത്വാ തസ്സ പുരതോഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സതി…പേ… നോ പമുട്ഠേ’’തി ആഹ. സതിപരിചിതേതി സതിയാ പട്ഠാപിതേ. ‘‘ഉപട്ഠാപിതേ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. സംസീദിതും ന ദേതീതി സകിച്ചകിരിയായ സംസീദനം കാതും ന ദേതി. കോസജ്ജസങ്ഖാതം സംസീദനം കോസജ്ജസംസീദനം.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വുത്തം കായികവാചസികസംയമസ്സ കഥിതത്താ. ആഹാരേ ഉദരേ യതോതി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബആഹാരേ സംയതഭാവദസ്സനേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതായ ചതൂസുപി പച്ചയേസു സംയതഭാവോ ദീപിതോതി ആഹ ‘‘ആഹാരമുഖേനാ’’തിആദി. സംയതഭാവോ ചേത്ഥ പച്ചയഹേതു അനേസനാഭാവോതി വുത്തം ‘‘നിരുപക്കിലേസോതി അത്ഥോ’’തി. ഭോജനസദ്ദോ ആഹാരപരിഭോഗേ നിരുള്ഹോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാമുഖേനാ’’തി. പരിഭുഞ്ജനട്ഠേന പന ഭോജനസദ്ദമുഖേനാതി വുത്തേ അധിപ്പേതത്ഥോ ലബ്ഭതേവ. തേനാതി കായഗുത്താതിആദിവചനേന. ന വിലുമ്പന്തീതി ‘‘ദീപേതീ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

ദ്വീഹാകാരേഹീതി അദിട്ഠാദീനം അദിട്ഠാദിവസേന ദിട്ഠാദീനഞ്ച ദിട്ഠാദിവസേനാതി ഏവം ദ്വിപ്പകാരേഹി. അവിസംവാദനം അവിതഥകഥനം. ഛേദനം മൂലപ്പദേസേ നികന്തനം. ലുനനം യത്ഥ കത്ഥചി ഛേദനം. ഉപ്പാടനം ഉമ്മൂലനം. അസിതേനാതി ദത്തേന, ലായിതേനാതി അത്ഥോ. വിസംവാദനസങ്ഖാതാനം തിണാനം, അട്ഠന്നം അനരിയവോഹാരാനന്തി അത്ഥോ. യഥാഭൂതഞാണന്തി നാമ രൂപപരിച്ഛേദകഞാണം. സച്ചന്തി വേദിതബ്ബം അവിപരീതവുത്തികത്താ ‘‘ഛേദകം’’ ഛിന്ദനകം. നിദ്ദാനന്തി നിദ്ദായകം. ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ദിട്ഠി ‘‘ദിട്ഠിസച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. ദ്വീസു വികപ്പേസൂതി ഭാവകത്തുസാധനവസേന ദ്വീസു വികപ്പേസു. ‘‘നിദ്ദാന’’ന്തി ഉപയോഗവസേനേവ അത്ഥോ.

സീലമേവ ‘‘സോരച്ച’’ന്തി വുത്തം ‘‘പാണാതിപാതാദീഹി സുട്ഠു ഓരതസ്സ കമ്മ’’ന്തി കത്വാ. സങ്ഖാരദുക്ഖാദീനം അഭാവതോ സുന്ദരഭാവതോ സുന്ദരേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണകരണവസേന രതത്താ സുരതോ, അരഹാ. തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം, അരഹത്തം. അപ്പമോചനമേവ അച്ചന്തായ പമോചനം ന ഹോതി.

യദഗ്ഗേന വിപസ്സനായ പഞ്ഞായ തംസഹഗതവീരിയസ്സ ച നങ്ഗലധോരയ്ഹതാ, തഥാപവത്തകുസലഭാവനായ ച കസിഭാവോ ച, തദഗ്ഗേന തതോ പുരേതരം പവത്തപഞ്ഞാവീരിയപാരമീനം നങ്ഗലധോരയ്ഹതാ, തഥാപവത്തകുസലഭാവനായ ച കസിഭാവോ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ധുരം വഹതീതി ധോരയ്ഹം. യഥാവുത്തം ഘനന്തി അസ്മിമാനാദിഭേദം ഘനം. വഹിതബ്ബാ ആദിഭൂതാ ധുരാ ഏതേസം അത്ഥീതി ധുരാ, പുരിമധുരവാഹകാ. തംമൂലകാ അപരം ധുരം വഹന്താ ധോരയ്ഹാ. ധുരാ ച ധോരയ്ഹാ ച ധുരധോരയ്ഹം ഏകത്തവസേന. വഹന്തന്തി കസനേന പവത്തന്തം.

കാമയോഗാദീഹി യോഗേഹി ഖേമത്താ അനുപദ്ദവത്താ. തം നിബ്ബാനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ. വാഹീയതി വിപസ്സനായ സഹഗതം. അഭിമുഖം വാഹീയതി മഗ്ഗപരിയാപന്നം. ഖേത്തകോടിന്തി ഖേത്തമരിയാദം. ദിട്ഠേകട്ഠേതി ദിട്ഠിയാ സഹജാതേകട്ഠേ പഹാനേകട്ഠേ ച. ഓളാരികേതി ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝേ ഉപാദായ വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ദസ്സനപഹാതബ്ബാപി ദുതിയമഗ്ഗവജ്ഝേഹി ഓളാരികാതി. അണുസഹഗതേതി അണുഭൂതേ. ഇദം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝേ ഉപാദായ വുത്തം. സബ്ബകിലേസേ അവസിട്ഠസബ്ബകിലേസേ പജഹന്തം അനിവത്തന്തം ഗച്ഛതി പുന പഹാതബ്ബതായ അഭാവതോ. അനിവത്തന്തന്തി ന നിവത്തന്തം, യഥാ നിവത്തനം ന ഹോതി, ഏവം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിവത്തനരഹിത’’ന്തിആദി. ഏതം പന തവ ധുരധോരയ്ഹം.

ഏവമേസാ കസീതി യഥാവുത്തസ്സ പച്ചാമസനം. തേനാഹ ‘‘നിഗമനം കരോന്തോ’’തി. വുത്തസ്സേവ ഹി അത്ഥസ്സ പുന വചനം. പഞ്ഞാനങ്ഗലേന സതിഫാലം ആകോടേത്വാതി പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന നങ്ഗലേന സദ്ധിം സതിഫാലസ്സ ഏകാബദ്ധഭാവകരണേന ആകോടേത്വാ. കട്ഠാതി ഏത്ഥ ‘‘കസീ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘കട്ഠാ കസീ’’തി. കമ്മപരിയോസാനന്തി യഥാവുത്തകസികമ്മസ്സ പരിയോസാനഭൂതം. യദിപി പുബ്ബേ ‘‘പഞ്ഞാ മേ യുഗനങ്ഗല’’ന്തിആദിനാ അത്തുദ്ദേസികവസേനായം അമതപ്ഫലാ കസി ദസ്സിതാ, മഹാകാരുണികസ്സ പന ഭഗവതോ ദേസനാ സബ്ബസ്സപി സത്തനികായസ്സ സാധാരണാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സാ ഖോ പനേസാ’’തിആദിമാഹ.

ദിവസേയേവാതി തംദിവസേ ഏവ. ആദിമാഹാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന കഥാപരിയോസാനേ പാഠപദേസോ ഗഹിതോതി തദഞ്ഞം ‘‘ഏവം വുത്തേ’’തിആദിപാഠം സന്ധായ ‘‘തതോ പരഞ്ചാ’’തി ആഹ.

കസിഭാരദ്വാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദയസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൮. ഏതം വുത്തന്തി ‘‘ഓദനേന പൂരേസീ’’തി ഏതം വചനം വുത്തം. ‘‘ഗഹേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസീതി ഭഗവതോ അധിട്ഠാനബലേനാ’’തി വദന്തി. തം ബ്രാഹ്മണം വിനേതുകാമതായ കിര ഭഗവാ തഥാ അകാസി.

ഉപാരമ്ഭഭയേനാതി പരൂപവാദഭയേന. അവത്വാവ നിവത്തോ ‘‘അബ്ഭാഗതോപി പാസണ്ഡോ വാചാമത്തേനപി ന പൂജേതബ്ബോ’’തി ബ്രാഹ്മണധമ്മേ വുത്തത്താ. പക്കന്തോതി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം അവത്വാ പക്കന്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ന താവ ഞാണം പരിപക്കന്തി. ഏതം വചനം…പേ… മഗമാസി ‘‘പുനപ്പുനഞ്ചേവ വപന്തി ബീജ’’ന്തിആദിനാ ധമ്മം കഥേതും അവസ്സം ആകങ്ഖന്തോ. പകാരതോ കസ്സതീതി പകട്ഠകോ, രസതണ്ഹായ പകട്ഠോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘രസഗിദ്ധോ’’തി.

‘‘പുനപ്പുനഞ്ചേവ വപന്തി ബീജ’’ന്തി ഇമം ദേസനം ആരഭീതി സമ്ബന്ധോ. ബീജന്തി ച ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ വാ. തേന അവയവേന സമുദായം നിദസ്സേതി. ഓസക്കസീതി സങ്കോചസി. വുത്തന്തി വപനം കതം. തസ്മാ വുത്തം ‘‘അലമേത്താവതാ’’തി. ‘‘വസ്സിത്വാ’’തി വുട്ഠിം പവത്തേത്വാ.

ദേസനാ…പേ… ദസ്സേതി ബ്രാഹ്മണേന വുത്തം അയുത്തവചനം പരിവട്ടേന്തോപി ദിവസേ ദിവസേ ഭിക്ഖാചരിയാ നാമ ഭിക്ഖൂനം കായഗതാ വുത്തീതി. ഖീരം ഹത്ഥേന നയന്തീതി വാ ഖീരനികാ. കിലമതീതി തംതംകിച്ചകരണവസേന ഖിജ്ജതി. ഫന്ദതീതി അനത്ഥസമായോഗവസേന വിപ്ഫന്ദതി. അപുനബ്ഭവായാതി ആയതിം അനുപ്പത്തിയാ. മഗ്ഗോ നാമാതി ഉപായോ നാമ നിബ്ബാനം, തസ്മിം ലദ്ധേ പുനബ്ഭവാഭാവതോ. ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തി വചനം ഉപാദായ ബീജവപനാദയോ പുനപ്പുനധമ്മാ നാമ ജാതാതി ആഹ ‘‘സോളസ പുനപ്പുനധമ്മേ ദേസേന്തേനാ’’തി.

ഉദയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദേവഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൯. ഉദരവാതേഹീതി വാതകതവിജ്ഝനതോദനാദിവസേന അപരാപരം വത്തമാനേഹി ഉദരവാതേഹി, തസ്സ വാ വികാരേഹി. നിബദ്ധുപട്ഠാകകാലേ പന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോവ. അരഞ്ഞന്തി ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂനഞ്ച വസനട്ഠാനഭൂതം തപോവനം. തം നിദ്ധൂമം ഹോതി ഉദകതാപനസ്സപി അകരണതോ. തസ്മാതി യസ്മാ തസ്സ ഉണ്ഹോദകവിക്കിണനചരിയായ ജീവികാകപ്പനം ഹോതി, തസ്മാ.

വത്തമേതം തസ്സ പതികാരത്ഥം പരികഥാദീനമ്പി കാതും ലബ്ഭനതോ. ഇദാനി തത്ഥ കാരണമ്പി സവിസയം ദസ്സേതും ‘‘വണ്ണം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഭഗവാ ഹി ആയസ്മതോ ഉപവാണസ്സ ദേവഹിതബ്രാഹ്മണസ്സ തം സമ്ഭാവിതം ഭവിസ്സതി തികിച്ഛാപടിയത്തം, തായ ച അത്തനോ രോഗസ്സ വൂപസമനം, തപ്പസങ്ഗേന ച ദേവഹിതബ്രാഹ്മണോ മമ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ധമ്മസ്സവനേന സരണേസു സീലേസു ച പതിട്ഠഹിസ്സതീതി സബ്ബമിദം ഞത്വാ ഏവം ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ഉപവാണ, ഉണ്ഹോദകം ജാനാഹീ’’തി അവോച. ആഗമനീയപ്പടിപദം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപത്തിം കഥേതും വട്ടതി അനുത്തരിമനുസ്സധമ്മത്താ. സദേവകേന ലോകേനാതി അനവസേസതോ ലോകസ്സ ഗഹണം. ഫലവിസേസാകങ്ഖായ പൂജേതബ്ബാതി പൂജനീയാ, തേ ഏവ ഇധ ‘‘പൂജനേയ്യാ’’തി വുത്താ. തഥാ ആദരേന പൂജേതബ്ബതായ സക്കാരിയാ, ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം, രി-സദ്ദസ്സ ച രേ-ആദേസം കത്വാ ‘‘സക്കരേയ്യാ’’തി വുത്തം. ‘‘അപചയേയ്യാ’’തി വത്തബ്ബേ യ-കാരലോപം കത്വാ ‘‘അപചേയ്യാ’’തി വുത്തം. തേസന്തി സദേവകേന പൂജനേയ്യാദീനം. ഹരിതുന്തി നേതും.

ഏത്തകേനപീതി ഉപസങ്കമനാദിനാ ഏത്തകേന അപ്പമത്തകേനപി കതവത്തേന അയം കിത്തി…പേ… സോമനസ്സജാതോ.

യജമാനസ്സാതി ദേയ്യധമ്മം ദേന്തസ്സ. ദക്ഖിണായ ഇജ്ഝനം നാമ വിപുലഫലഭാവോതി ആഹ ‘‘മഹപ്ഫലോ ഹോതീ’’തി. വിദിതന്തി പടിവിദ്ധപച്ചക്ഖകതം. ആജാനാതീതി വുത്ഥഭവാദിം പരിയാദായ ജാനാതി പടിവിജ്ഝതി. ജാനിത്വാതി ചത്താരി സച്ചാനി മഗ്ഗപടിപാടിയാ പടിവിജ്ഝിത്വാ. അഗ്ഗപ്പത്തതായ കതകിച്ചതം പത്തോ. ബ്രാഹ്മണേന അത്തനാ കതോ കാരോ ച ഭഗവതോ ഏവ പച്ചുപട്ഠാതീതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ഖീണാസവേ യജനാകാരേന യജന്തസ്സാ’’തി വുത്തം.

ദേവഹിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മഹാസാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൦. യസ്മാ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അനിസ്സയസ്സ ജിണ്ണഭാവേന വിസേസതോ കായോ ലൂഖോ ജാതോ, ജിണ്ണപിലോതികഖണ്ഡേഹി സങ്ഘടിതം പാവുരണം, തസ്മാ ‘‘ലൂഖപാവുരണോ’’തി പദസ്സ ‘‘ജിണ്ണപാവുരണോ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. പാടിയേക്കന്തി പുത്തേസു ഏകമേകോ ഏകമേകായ വാചായ വിസും വിസും.

സമ്പുച്ഛനം നാമ ഇധ സമ്മന്തനന്തി ആഹ ‘‘സദ്ധിം മന്തയിത്വാ’’തി. നന്ദിസ്സന്തി അഭിനന്ദിം. അതീതത്ഥേ ഹി ഇദം അനാഗതവചനം. തേനാഹ ‘‘നന്ദിജാതോ…പേ… അഹോസി’’ന്തി. ഭുസ്സന്താതി നിബ്ഭുസ്സനവസേന രവന്താ.

വയോഗതന്തി പച്ഛിമവയം ഉപഗതം. സോ പന യസ്മാ പുരിമേ ദ്വേ വയേ അതിക്കമവസേന ഗതോ. പച്ഛിമം ഏകദേസതോ അതിക്കമനവസേന, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തയോ വയേ ഗതം അതിക്കന്തം പച്ഛിമവയേ ഠിത’’ന്തി.

നിപ്പരിഭോഗോതി ജിണ്ണഭാവേന ജവപരക്കമഹാനിയാ അപരിഭോഗോ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബോ. ഖാദനാ അപനീയതീതി യവസം അദദന്താ തതോ നീഹരന്തി നാമ. ഥേരോതി വുഡ്ഢോ.

അനസ്സവാതി ന വചനകരാ. അപ്പതിസ്സാതി പതിസ്സയരഹിതാ. അവസവത്തിനോതി ന മയ്ഹം വസേന വത്തനകാ. സുന്ദരതരോതി ഉപത്ഥമ്ഭകാരിഭാവേന സുന്ദരതരോ.

പുരതോതി ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവേന പുരതോ കത്വാ. ഉദകേ പതിട്ഠം ലഭതി തത്ഥ പതിട്ഠതോ ഥിരപതിട്ഠഭാവതോ. അദ്ധപതിട്ഠോ ഹി ദണ്ഡോ ദണ്ഡധരപുരിസസ്സ പതിട്ഠം ലഭാപേതി.

ബ്രാഹ്മണിയോതി അത്തനോ ബ്രാഹ്മണിയോ. പാടിയേക്കന്തി ‘‘അസുകസ്സ ഗേഹേ അസുകസ്സ ഗേഹേ’’തി ഏവം ഉദ്ദേസികം കത്വാ വിസും വിസും. മാ നിയ്യാദേഹി, അമ്ഹാകം രുച്ചനട്ഠാനമേവാതി തവ പുത്താനം ഗേഹേസു യം അമ്ഹാകം രുച്ചനട്ഠാനം. തത്ഥമേവ ഗമിസ്സാമാതി സബ്ബേസമ്പി ഏതേസം അനുഗ്ഗഹം കാതുകാമോ ഭഗവാ ഏവമാഹ.

തതോ പട്ഠായാതി സോതാപത്തിഫലപടിലാഭതോ പട്ഠായ. യദത്ഥം മയം ഇമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മഹാസമ്പത്തിദാനാദിനാ അനുഗ്ഗഹോ കതോ, സോ ചസ്സ പുത്തപരിജനസ്സപി അത്ഥോ സിദ്ധോതി സത്ഥാ ന സബ്ബകാലം തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്താനം ഗേഹം അഗമാസി, തേ ഏവ പന കാലേന കാലം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ യഥാവിഭവം സക്കാരസമ്മാനം അകംസൂതി അധിപ്പായോ.

മഹാസാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാനത്ഥദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൧. മാനേന ഥദ്ധോതി ‘‘അയം ഖോ’’തിആദിനാ പഗ്ഗഹിതേന മാനേന ഥദ്ധോ ബജ്ഝിതചിത്തോ ഥദ്ധഅയോസലാകോ വിയ കസ്സചിപി അനോനതോ. ന കിഞ്ചി ജാനാതി ലോകേ പടിസന്ഥാരമത്തസ്സപി അജാനനതോ.

അബ്ഭുതവിത്തജാതാതി സഞ്ജാതഅബ്ഭുതവിത്താ. വിത്തം വിത്തീതി ച തുട്ഠിപരിയായാ. അഭൂതപുബ്ബായാതി യാ തസ്സാ പരിസായ വിത്തി തദാ ഭൂതാ, സാ ഇതോ പുബ്ബേ അഭൂതാ. തേനാഹ ‘‘അഭൂത…പേ… സമന്നാഗതാ’’തി. അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി അനേന പുഗ്ഗലേന. അപചിതാതി പരമനിപച്ചേന പൂജനീയസാമഞ്ഞതോ തത്ഥ അത്തനോ പക്ഖിപനം ഇധ ദേസനാകോസല്ലം.

മാനത്ഥദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പച്ചനീകസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൨. ‘‘സബ്ബം സേത’’ന്തി കേനചി വുത്തേ തസ്സ പച്ചനീകം കരോന്തസ്സേവ അസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ. വിനേത്വാതി വിനാസേത്വാ. സുണാതീതി അത്ഥോതി ‘‘സുണാതീ’’തി കിരിയാപദം ആഹരിത്വാ ഗാഥായ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ ‘‘ജഞ്ഞാ സുഭാസിത’’ന്തി വുത്തത്താ. ന ഹി അസുത്വാ ദേസിതം ജാനിതും സക്കോന്തി.

പച്ചനീകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വനകമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൩. വനകമ്മേ നിയുത്തോ, കിരിയമാനേന വനകമ്മം ഏതസ്സ അത്ഥീതി വനകമ്മികോ. ഇമസ്മിം വനസണ്ഡേതി ഇമസ്മിം ഏവംമഹന്തേ വനസണ്ഡേ. ന മേ വനസ്മിം കരണീയമത്ഥി യഥാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, തുയ്ഹ’’ന്തി അധിപ്പായോ. ഇതരം പന യം മഹാകിലേസവനം, തം മഗ്ഗഞാണഫരസുനാ സമാധിമയസിലായം സുനിസിതേന സബ്ബസോ ഉച്ഛിന്നമൂലം, തതോ ഏവ നിബ്ബനഥോ നിക്കിലേസഗഹനോ. വിവേകാഭിരതിയാ ഏകകോ അഭിരതോ പടിപക്ഖവിഗമേന. തേനാഹ ‘‘അരതിം…പേ… ജഹിത്വാ’’തി.

വനകമ്മികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കട്ഠഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൪. ധമ്മന്തേവാസികാതി കിഞ്ചിപി ധനം അദത്വാ കേവലം അന്തേവാസികാ. തേനാഹ ‘‘വേയ്യാവച്ചം കത്വാ സിപ്പുഗ്ഗണ്ഹനകാ’’തി. ഗമ്ഭീരസഭാവേതി സമന്തതോ ദൂരതോ ഗഹനസച്ഛന്നവിപുലതരരുക്ഖഗച്ഛലതായ ച, തദാ ഹിമപിണ്ഡസിന്നഭാവേന മയൂരയാനേഹി പതിട്ഠാതും അസക്കുണേയ്യതായ ച ഗമ്ഭീരഭാവേ.

ബഹുഭേരവേതി ബഹുഭയാനകേ. അനിഞ്ജമാനേനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതത്ഥേ കരണവചനം. അതിസുന്ദരം വതാതി ഏവം സന്തേ നാമ അരഞ്ഞേ ഏവം നിച്ചലകായോ നിസിന്നോ ഝായന്തോ അതിവിയ സുന്ദരഞ്ച ഝാനം ഝായസീതി വദതി.

അച്ഛേരരൂപന്തി അച്ഛരിയഭാവം. സേട്ഠപ്പത്തിയാതി സേട്ഠഭാവപ്പത്തിയാ.

‘‘ലോകാധിപതിസഹബ്യതം ആകങ്ഖമാനോ’’തി ഇമിനാ ബ്രാഹ്മണോ ലോകാധിപതിസഹയോഗം പുച്ഛതി, ‘‘കസ്മാ ഭവ’’ന്തിആദിനാ പന തദഞ്ഞവിസേസാകങ്ഖം പുച്ഛതീതി ആഹ ‘‘അപരേനപി ആകാരേന പുച്ഛതീ’’തി.

കങ്ഖാതി തണ്ഹാ അഭിക്ഖണവസേന പവത്താ. അനേകസഭാവേസൂതി രൂപാദിവസേന അജ്ഝത്തികാദിവസേന ഏവം നാനാസഭാവേസു ആരമ്മണേസു. അസ്സാദരാഗോ ലോഭോ അഭിജ്ഝാതി നാനപ്പകാരാ. സേസകിലേസാ വാ ദിട്ഠിമാനദോസാദയോ. നിച്ചകാലം അവസ്സിതാ സത്താനം അവസ്സയഭാവത്താ. പജപ്പാപനവസേനാതി പകാരേഹി തണ്ഹായനവസേന. നിരന്താതി അന്തരഹിതാ നിരവസേസാ.

അനുപഗമനോതി അനുപാദാനോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ദീപേതി, തസ്സ ഹി വസേന ഏവ നാനാസഭാവേസു ഭഗവാ സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതീതി ‘‘സബ്ബേ…പേ… ദസ്സനോ’’തി വുച്ചതി. അരഹത്തം സന്ധായാഹ, തഞ്ഹി നിപ്പരിയായതോ ‘‘അനുത്തര’’ന്തി വുച്ചതി.

കട്ഠഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മാതുപോസകസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൫. ഇതോതി മനുസ്സത്തഭാവതോ. പടിഗന്ത്വാതി അഭിഗന്ത്വാ. സഗ്ഗേ ഹി നിബ്ബത്തന്തോ കമ്മഫലേന ധമ്മതാവസേന പടിസന്ധികാലതോ പട്ഠായ അഭിരതിവസേന അഭിരമതി ഏവ നാമാതി.

മാതുപോസകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഭിക്ഖകസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൬. വിരൂപം ഗന്ധം പസവതീതി വിസ്സോ, ദുഗ്ഗന്ധോ. ബാഹിത്വാതി അത്തനോ സന്താനതോ ബഹികത്വാ നീഹരിത്വാ. തം പന അനവസേസതോ പജഹനന്തി ആഹ ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗേന ജഹിത്വാ’’തി. സങ്ഖായതി സമ്മദേവ പരിച്ഛിന്ദതി ഏതായാതി സങ്ഖാ, ഞാണന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഖായാതി ഞാണേനാ’’തി. ഭിന്നകിലേസത്താതി നിരുത്തിനയേന ഭിക്ഖുസദ്ദസിദ്ധിമാഹ.

ഭിക്ഖകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൭. പച്ചേതീതി പത്തിയായതി സദ്ദഹതി. തഥാഭൂതോ ച തമത്ഥം നികാമേന്തോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഇച്ഛതി പത്ഥേതീ’’തി. സാധു, ഭന്തേതി ഏത്ഥ സാധു-സദ്ദോ ആയാചനത്ഥോ, ന അഭിനന്ദനത്ഥോതി ‘‘ആയാചമാനോ ആഹാ’’തി വത്വാ ആയാചനേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥേരസ്സ കിരാ’’തിആദിമാഹ. ഉദകസുദ്ധികോ ന ഏകംസേന അപായൂപഗോ, ലദ്ധിയാ പന സാവജ്ജകിലേസഭൂതഭാവതോ ആയാചതി. അഞ്ഞം കാരണം അപദിസന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ഫലഭൂതോ അത്ഥോ ഏതസ്സാതി അത്ഥവസം, കാരണന്തി ആഹ ‘‘അത്ഥാനിസംസം അത്ഥകാരണ’’ന്തി. പപഞ്ചസൂദനിയം പന ഫലേനേവ അരണീയതോ അത്ഥോ, കാരണന്തി കത്വാ ‘‘അത്ഥോ ഏവ അത്ഥവസോ, തസ്മാ ദ്വേ അത്ഥവസേതി ദ്വേ അത്ഥേ ദ്വേ കാരണാനീ’’തി വുത്തം.

സങ്ഗാരവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ഖോമദുസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൮. ഏവംലദ്ധനാമം പിണ്ഡായ പാവിസീതി യോജനാ. ഏവമേവന്തി കേനചി അനിമന്തിതേന സയമേവ ഉപസങ്കമന്തേ. അഫാസുകധാതുകന്തി അയുത്തരൂപം. സഭാധമ്മന്തി സഭായ ചരിതബ്ബം ചാരിത്തധമ്മം. അസഞ്ചാലേത്വാതി ആസനതോ അവുട്ഠാപേത്വാ. ഉജുകമേവ ആഗച്ഛതി ലോകഗ്ഗനായകോ ഭഗവാ സബ്ബസത്തുത്തമോ അത്തനോ ഉത്തരിതരസ്സ അഭാവതോ ലോകസ്സ അപചിതിം ന ദസ്സേതി. യേ സബ്ബസോ സംകിലേസേ പജഹന്തി, തേവ പണ്ഡിതേ ‘‘സന്തോ’’തി ദസ്സേതി ‘‘ഏതേ’’തിആദിനാ.

ഖോമദുസ്സസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.