൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. പാസാണസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൭. പവിജ്ഝീതി പബ്ബതം സബ്ബതോ പവത്തേന്തോ തതോ തതോ നിസ്സജ്ജി. സകലന്തി സബ്ബഭാഗവന്തം, നിസ്സേസന്തി അത്ഥോ.

പാസാണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കിംനുസീഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. വിചക്ഖുകമ്മായാതി വിചക്ഖുഭാവകാമതായ. യഥാ സാ ഭഗവതോ ദേസിയമാനം ധമ്മം അത്തനോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ന പസ്സിതും സക്കോതി, ഏവം കാതും കാമതായ. തേനാഹ ‘‘പരിസായാ’’തിആദി. വിനാസേതും ന സക്കോതി ഭേരവാരമ്മണേ ഭായനസ്സേവ അഭാവതോ. ദസബലപ്പത്താതി ദസഹി ബലേഹി സമന്നാഗതാ.

കിംനുസീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സകലികസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. മന്ദഭാവേനാതി ജളഭാവേന മോമൂഹഭാവേനാതി മഹാമൂള്ഹതായ. കബ്ബകരണേന മത്തോതി കബ്ബകിരിയാപസുതതാദിവസേന മത്തോ കബ്ബം കത്വാ. കിമിദം സോപ്പസേവാതി ഇദം തവ സോപ്പം കിമത്ഥം, പുരിസേന നാമ പുരിസത്തകരേന ഭവിതബ്ബം, ന സോപ്പതിയേവ. അത്ഥം സമാഗന്ത്വാതി പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സമ്മാ ആഗന്ത്വാ അധിഗന്ത്വാ. അസങ്ഗ…പേ… നത്ഥി സബ്ബസോ സിദ്ധത്ഥഭാവതോ. ജഗ്ഗന്തോതി ജാഗരന്തോ പുരിസോ വിയ, ന ഭായാമി ഭയഹേതൂനം അഭാവാ. നാനുതപന്തി സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാപി വിസ്സട്ഠഭാവതോ, മാമന്തി മമം. ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹി ദീഘം കത്വാ വുത്തം. ഠിതത്താതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായ പരിച്ഛിജ്ജത്താ. ഹാനിന്തി കസ്സചി ജാനിം.

സകലികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പതിരൂപസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൦. അനുരുജ്ഝതി ഏതേനാതി അനുരോധോ, രാഗോ. വിരുജ്ഝതി ഏതേനാതി വിരോധോ, പടിഘോ. തേസു അനുരോധവിരോധേസു തന്നിമിത്തം സജ്ജതി നാമ സങ്ഗം കരോതി നാമ, അനുരോധവിരോധുപ്പാദനമേവ ചേത്ഥ സജ്ജനം. യദഞ്ഞമനുസാസതീതി യം അഞ്ഞേസം അനുസാസനം, തം തേസം ഹിതേസനം അനുകമ്പനം, തസ്മാ അനുകമ്പകേ ഹിതേസകേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അനുരോധവിരോധേ ആരോപേത്വാ വികമ്പനത്ഥം മിച്ഛാ വദസീതി.

പതിരൂപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാനസസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൧. ആകാസേ ചരന്തേതി പഞ്ചാഭിഞ്ഞേ സന്ധായ വദതി. അന്തലിക്ഖേ ചരന്തേപി കിച്ചസാധനതോ അന്തലിക്ഖചരോ. മനസി ജാതോതി മാനസോ. തം പന മനസന്താനസമ്പയുത്തതായാതി ആഹ ‘‘മനസമ്പയുത്തോ’’തി.

മാനസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൨. പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ലക്ഖണാദീനി ചേവ സമുദയഞ്ച അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനി ച ഗഹേത്വാ സമ്മാ തേസം ലക്ഖണാദീനം ഗഹണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ച ഉപാദാനക്ഖന്ധേ ആദിയിത്വാ’’തി. രുപ്പനവേദിയനസഞ്ജാനനഅഭിസങ്ഖരണവിജാനനാനി ഖന്ധാനം സഭാവലക്ഖണാനി. ആദി-സദ്ദേന രസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി ചേവ സമുദയാദീനി ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ദസ്സേതീതി പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേതി, ഹത്ഥാമലകം വിയ പാകടേ വിഭൂതേ കത്വാ വിഭാവേതി. ഗണ്ഹാപേതീതി തേ ധമ്മേ മനസാ അനുപേക്ഖിതേ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധേ കരോന്തോ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി. സമാദാനമ്ഹീതി തത്ഥ അത്ഥസ്സ സമ്മദേവ ആദിയനേ ഖന്ധാനഞ്ച സമ്മസനവസേന അഞ്ഞധമ്മവസേന സമാദിയനേ. പടിവിദ്ധഗുണേനാതി തായ ദേസനായ, തം നിസ്സായ പച്ചത്തപുരിസകാരേന ച തേസം പടിവിദ്ധഗുണേന. ജോതാപേതീതി തേസം ചിത്തസന്താനം അസ്സദ്ധിയാദികിലേസമലവിധമനേന പഭസ്സരം കരോതി. അട്ഠിം കത്വാതി തായ ദേസനായ പാപേതബ്ബം അത്ഥം പയോജനം ദള്ഹം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘അയം നോ’’തിആദി. കമ്മകാരകചിത്തം നാമ ഓതരണചിത്തം. ‘‘യോനിസോമനസികാരപുബ്ബകം വിപസ്സനാചിത്ത’’ന്തി കേചി. ഓഹിതസോതാതി അനഞ്ഞവിഹിതതായ ധമ്മസ്സവനായ അപ്പിതസോതാ, തതോ ഏവ തദത്ഥം ഠപിതസോതാ.

ഏതേ രൂപാദയോ ഖന്ധേ യഞ്ച സങ്ഖതം സമിദ്ധപച്ചയേഹി കതം, തഞ്ച ‘‘ഏസോ അഹം ന ഹോമി, ഏതം മയ്ഹം ന ഹോതീ’’തി പസ്സന്തോതി യോജനാ. ഖേമോ അത്താതി ഖേമത്താ, തം ഖേമത്തം. തേനാഹ ‘‘ഖേമിഭൂതം അത്തഭാവ’’ന്തി. പരിയേസമാനാ മാരസേനാ.

പത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. സഞ്ജായതി ഏതസ്മാതി സഞ്ജാതി, സോ ഏവ സമ്പയുത്തധമ്മോ സമോസരതി ഏത്ഥാതി സമോസരണം, സോ ഏവ അത്ഥോ, തേന സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠേന. ഭയഭേരവം സദ്ദന്തി ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, തദേവ യസ്സ കസ്സചി ഭേരവാവഹത്താ ഭേരവം, ദേവാദിസദ്ദന്തി അത്ഥോ. വിഗതവലാഹകേ ദേവേ ഉപ്പാതവസേന ഉപ്പജ്ജനകസദ്ദോ ദേവദുന്ദുഭി. അസനിപാതാദിസദ്ദോ അസനിപാതസദ്ദോ. ഉന്ദ്രീയതീതി വിപരിവത്തതി. ലോകോ അധിമുച്ഛിതോതി അതിഥദ്ധകായോ വിയ മുച്ഛം ആപന്നോ. മാരസ്സാതി കിലേസമാരസ്സ. ഠാനഭൂതന്തി പവത്തിട്ഠാനഭൂതം.

ഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പിണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൪. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഞാതിമിത്തകുലേ. പാഹുനകാനീതി പഹിതബ്ബപണ്ണാകാരാനി. ആഗന്തുകപണ്ണാകാരാനീതി ആഗന്തുകാനം ഉപഗതാനം ദാതബ്ബപണ്ണാകാരാനി. സയംചരദിവസേതി കുമാരകാനഞ്ച കുമാരികാനഞ്ച സയം അത്തനാ ചരിതബ്ബഛണദിവസേ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സമവയജാതിഗോത്താ’’തിആദിമാഹ. സമവയസമജാതികസമഗോത്താതി പച്ചേകം സമ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഗോത്തസമതാ ച ആവാഹവിവാഹയോഗ്യതാവസേന ദട്ഠബ്ബാ, ന ഏകഗോത്തതാവസേന. തതോ തതോ ഗാമതോ. അഞ്ഞസ്മിം ദാതബ്ബേ അസതി. ഛണവസേന പഹിണിതും സമ്പാദിതം പൂവം ഛണപൂവം. താസം സമ്പത്തിയാതി താസം ദാനം ധമ്മസ്സവനഞ്ചാതി തസ്സാ ദുവിധായപി സമ്പത്തിയാ.

ഞാണം നാമ ആവജ്ജനപുബ്ബകം, തസ്മാ അജാനനസ്സ ‘‘അനാവജ്ജനതായാ’’തി കാരണം വത്വാ സേസകാരണം വദന്തോ ‘‘ബുദ്ധാന’’ന്തിആദിമാഹ. ഉപചാരഭേദന്തി ബുദ്ധം ദിസ്വാ മനുസ്സേഹി കാതബ്ബഉപചാരസ്സ ഭിന്ദനം. ഭിന്ദിതുന്തി വിധമിതും.

ഭഗവാ പനാതി പനസദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ. തേന ന കേവലം ഭഗവാ ഉപ്പണ്ഡനം പരിഹരന്തോ തം ഗാമം ന പുന പാവിസി, അഥ ഖോ മാരം അനുകമ്പന്തോതി ഇദം വിസേസം ജോതേതി.

ജനേസീതി അപുഞ്ഞം ജനേസി, ജനേന്തോ ച യഥാ തതോ ആയതിം ഥിരതരം മഹന്തം ദുക്ഖം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഏവം നിപ്ഫാദേസി. ആസജ്ജനന്തി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം. കിഞ്ചതി മദ്ദതി അഭിഭവതീതി കിഞ്ചനന്തി ആഹ ‘‘മദ്ദിതും സമത്ഥ’’ന്തി.

പിണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കസ്സകസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൫. നിബ്ബാനം അപദിസിത്വാതി നിബ്ബാനം നിസ്സായ നിബ്ബാനഗുണേ ആരബ്ഭാതി അത്ഥോ. ഹടഹടകേസോതി ഇതോ ചിതോ ച വികിണ്ണത്താ ആകുലാകുലകേസോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സവിഞ്ഞാണായതനന്തി ഏത്ഥ യഥാ ചക്ഖുഗ്ഗഹണേന ഫസ്സോ വിസേസിതോ, തേന ഏവ വിഞ്ഞാണായതനം. തഥാ സതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ച ഗഹണം ആപജ്ജേയ്യാതി. നനു ചേത്ഥ ചക്ഖുഗ്ഗഹണേന വിസേസിതത്താ ചക്ഖുദ്വാരികാനം സബ്ബേസം വിഞ്ഞാണാനം ഗഹണന്തി? സച്ചമേതം, തഞ്ച ഖോ പഠമേന ചക്ഖുഗ്ഗഹണേനാതി നായം ദോസോ. ഭവങ്ഗചിത്തന്തി ആവജ്ജനായ അനന്തരപച്ചയഭൂതമേവ അധിപ്പേതന്തി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സാവജ്ജനക’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ തദാരമ്മണമ്പീതി ജവനചിത്തേന സഹ തദാരമ്മണചിത്തമ്പി. ‘‘വിഞ്ഞാണായതന’’ന്തി ച വുത്തേ നിമ്മലമേവ.

‘‘ചക്ഖൂ’’തി അവിസേസതോ വുത്തത്താ പന മാരസ്സ അയമ്പി അത്ഥോ ആപന്നോതി ദസ്സേതും ‘‘യം ലോകേ’’തിആദി വുത്തം. ഉപക്കവിപക്കന്തി ചക്ഖുപാകരോഗേന ഉപരി ഹേട്ഠാ ച സബ്ബസോ പക്കം കുഥിതം. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ യം ലോകേ കുട്ഠകിലാസഗണ്ഡകച്ഛുആദീഹി ഉപദ്ദുതം വണപീളകാദിവസേന പഗ്ഘരന്തം അസുചിം അന്തമസോ പരമജേഗുച്ഛരൂപമ്പി, സബ്ബം തം തവേവ ഹോതൂതി ഏവമാദിം അപദിസതി.

യം ഭണ്ഡകന്തി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിഖേത്തവത്ഥാദിഉപകരണം ഗഹട്ഠാ, പബ്ബജിതാ ച യം പത്തചീവരാദിം ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി അഭിനിവിസന്താവ വദന്തി, ഏതേസു പരിഗ്ഗഹത്ഥേസു ച തേസം പരിഗ്ഗാഹകപുഗ്ഗലേസു ച തേ ചിത്തം യദി അത്ഥി, താനി ആരബ്ഭ തവ ചിത്തം യദി ഭവതി, ഏവം ത്വം തത്ഥ ബദ്ധോ ഏവ ഹോസീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന മേ സമണ മോക്ഖസീ’’തി.

യം ഭണ്ഡകം വദന്തീതി യഥാവുത്തം ഉപകരണം ലോകേ ബഹുജനാ ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി വദന്തി. ന തം മയ്ഹന്തി തം മയ്ഹം ന ഹോതി, ന തത്ഥ മമ തണ്ഹാവസേന മമന്തി നത്ഥി. ന തേ അഹന്തി യേ പുഗ്ഗലാ ഏത്ഥ ബദ്ധാ, തേപി അഹം ന ഹോമി, തത്ഥ മേ ദിട്ഠിബദ്ധോ നത്ഥി. ന മേ മഗ്ഗമ്പി ദക്ഖസീതി ഏവം സബ്ബസോ ബദ്ധാഭാവേന മുത്തസ്സ മേ ഗതമഗ്ഗമ്പി മാര ത്വം ന ദക്ഖസി ന പസ്സിസ്സസി, യേ ഭവാദയോ തുയ്ഹം വിസയാ, തേസു ഭവയോനിഗതിആദീസു മയ്ഹം ഗതമഗ്ഗം ന പസ്സിസ്സസി ഭവനിസ്സട്ഠത്താതി.

കസ്സകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. രജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. അഹനന്തി കരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘അഹനന്തേനാ’’തി, പച്ചത്തേ ഏവ വാ പച്ചത്തവചനം, ‘‘അഹനന്തോ ഹുത്വാ’’തി വചനസേസേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അജിനന്തി അന്തോഗധഹേതുഅത്ഥം വദതീതി ആഹ ‘‘പരസ്സ ധനജാനിം അകരോന്തേനാ’’തി. അകാരാപേന്തേനാതി പരസ്സ ധനജാനിം അകാരേന്തേന. അസോചന്തേനാതി ഭോഗബ്യസനാദിവസേന പരം അസോചന്തേന. കസ്മാ ഭഗവാ ഏവം ചിന്തേസീതി തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഇതീ’’തിആദിനാ. രജ്ജേ വിജിതേ ദണ്ഡകരപീളിതേതി ധനദണ്ഡാദിദണ്ഡേന ചേവ ബലിനാ ച ബാധിതേ.

ഇജ്ഝനകകോട്ഠാസാതി ചേതോവസിഭാവാദികസ്സ സാധനകകോട്ഠാസാ. വഡ്ഢിതാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന അനുബ്രൂഹിതാ. പുനപ്പുനം കതാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതാ. യുത്തയാനന്തി യഥാ യുത്താനം ആജഞ്ഞരഥാനം സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചിപവത്തിതം ഗമിതാ. പതിട്ഠട്ഠേനാതി അധിട്ഠാനട്ഠേന. വത്ഥുകതാതി സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസസോധനേന ഇദ്ധിവിസയതായ പതിട്ഠാനഭാവതോ സുവിസോധിതപരിസ്സയവത്ഥു വിയ കതാ. അവിജഹിതാതി പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ സുഭാവിതഭാവേന തംതംഅധിട്ഠാനയോഗ്യതായ ന ജഹാപിതാ. നിച്ചാനുബദ്ധാതി തതോ ഏവ നിച്ചം അനുബദ്ധാ വിയ കതാ. സുപരിചിതാതി സുട്ഠു സബ്ബഭാഗേന ഭാവനാനുപചയം ഗമിതാ. അവിരാധിതവേധിഹത്ഥോ വിയാതി അവിരജ്ഝനഭാവേന വിരജ്ഝനഹത്ഥോ വിയ. സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി ഭാവനാഉപ്പത്തിയാ സമ്മദേവ സമ്പാദിതാ. ചിന്തേയ്യാതി അത്ഥുദ്ധാരവസേന ചിന്തേയ്യ.

പബ്ബതസ്സാതി പബ്ബതോ അസ്സ. പബ്ബതോ അസ്സാതി പബ്ബതോ ഭവേയ്യ കീദിസസ്സാതി ആഹ ‘‘സുവണ്ണസ്സാ’’തിആദി. ജാതരൂപസ്സാതി ആതപരൂപസമ്പന്നസ്സ. ദ്വിക്ഖത്തുമ്പി താവ മഹന്തോതി യത്തകോ സോ പബ്ബതോ ഹോതി, ദ്വിക്ഖത്തും തത്തകോ. ഏകസ്സാതി ഏകസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ നാലം ന പരിയത്തോ തണ്ഹായ ദുപ്പൂരണഭാവാ. ഏവം ജാനന്തോതി ഏവം തണ്ഹായ ദുപ്പൂരണഭാവാദീനവതം ജാനന്തോ. സമം ചരേയ്യാതി പരവത്ഥുപരാമാസാദിം വിഹായ കായാദീഹി സമമേവ പടിപജ്ജേയ്യ.

ദുക്ഖം തണ്ഹാനിദാനം, തണ്ഹാ കാമഗുണനിദാനാ, തസ്മാ ദുക്ഖസ്സ തണ്ഹാപച്ചയകാമഗുണനിദാനത്തം വുത്തം. തന്തി ദുക്ഖം. യതോനിദാനം ഹോതീതി യംനിദാനം യംകാരണം തം പവത്തതി. ഏവം യോ അദക്ഖീതി യോ പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകോ ഏവം ദുക്ഖം തസ്സ നിദാനഭൂതേ കാമഗുണേ ച തഥതോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സി. കേന കാരണേന നമേയ്യ? തം കാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. കാമഗുണഉപധിന്തി കാമഗുണസങ്ഖാതം ഉപധിം. സജ്ജതി ഏത്ഥാതി സങ്ഗോ ഏസോ, ലഗ്ഗനമേതന്തി ഏവം വിദിത്വാ. തമേവ കാമാഭിഭൂതോ നപ്പടിസേവേയ്യ ന ലഗ്ഗേയ്യാതി ഏവം വിനയായ വൂപസമായ സിക്ഖേയ്യാതി.

രജ്ജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.