൪. മാരസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. തപോകമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൭. ഉരുവേലായ സമീപേ ഗാമോ ഉരുവേലഗാമോ, തം ഉരുവേലഗാമം അഭിമുഖഭാവേന സമ്മദേവ സബ്ബധമ്മേ ബുജ്ഝതീതി അഭിസമ്ബോധി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തേന സമന്നാഗതത്താ ച ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതി. തസ്സ പഞ്ചചത്താലീസായ വസ്സേസു ആദിതോ പന്നരസ വസ്സാനി പഠമബോധി, ഇധ പന സത്താഹബ്ഭന്തരമേവ അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ അന്തോസത്താഹസ്മിം യേവാ’’തി. അസുഖഭാവേന അഞ്ഞേഹി കാതും അസക്കുണേയ്യത്താ ദുക്കരം കരോതീതി ദുക്കരകാരോ, സോ ഏവ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ദുക്കരകാരികാ. തായ മുത്തോ വതമ്ഹീതി ചിന്തേസി. യദി ഏവം കസ്മാ തം ലോകനാഥോ ഛബ്ബസ്സാനി സമനുയുഞ്ജതി? കമ്മപീളിതവസേന. വുത്തഞ്ഹേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൯൨-൯൪) –

‘‘അവചാഹം ജോതിപാലോ, സുഗതം കസ്സപം തദാ;

കുതോ നു ബോധി മുണ്ഡസ്സ, ബോധി പരമദുല്ലഭാ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, അചരിം ദുക്കരം ബഹും;

ഛബ്ബസ്സാനുരുവേലായം, തതോ ബോധിമപാപുണിം.

‘‘നാഹം ഏതേന മഗ്ഗേന, പാപുണിം ബോധിമുത്തമം;

കുമ്മഗ്ഗേന ഗവേസിസ്സം, പുബ്ബകമ്മേന വാരിതോ’’തി.

മാരേതീതി വിബാധേതി. വിപത്തിആദിസംയോജനഞ്ഹി സാധൂനം പരമത്ഥതോ മരണം സച്ചപടിവേധമാരണത്താ, പാപതരത്താ പാപതമോതി പാപിമാ. സാ ചസ്സ പാപതമതാ പാപവുത്തിതായാതി ആഹ ‘‘പാപേ നിയുത്തോ’’തി. അധിപതീതി കാമാധിപതി. അപ്പഹീനകാമരാഗേ അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി വസവത്തീ. തേസംയേവ കുസലകമ്മാനം അന്തം കരോതീതി അന്തകോ. വട്ടദുക്ഖതോ അപരിമുത്തപച്ചയത്താ നമുചി. മത്താനം പമത്താനം ബന്ധൂതി പമത്തബന്ധു.

തപോകമ്മാതി അത്തകിലമഥാനുയോഗതോ. അപരദ്ധോതി വിരജ്ഝസി. ‘‘അപരാധോ’’തിപി അത്ഥി, സോയേവ അത്ഥോ. കായകിലമഥം അനുയുഞ്ജന്തോ യേഭുയ്യേന അമരത്ഥായ അനുയുഞ്ജതി, സോ ച കമ്മവാദീഹി അനുയുഞ്ജിയമാനോ ദേവത്ഥായ സിയാതി ആഹ ‘‘അമരഭാവത്ഥായാ’’തി. സബ്ബം തപന്തി സബ്ബം അത്തപരിതാപനം. അത്ഥാവഹം ന ഭവതി ബോധിയാ അനുപായത്താ. കിഞ്ചസ്സാതി കിഞ്ചി സിയാതി അത്ഥോ. ഫിയാരിത്തംവ ധമ്മനീതി ധമ്മം വുച്ചതി വണ്ണു, സോ ഇധ ‘‘ധമ്മ’’ന്തി വുത്തോ, ധമ്മനി വണ്ണുപദേസേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അരഞ്ഞേ’’തി. ഉഭോസു പസ്സേസു ഫിയാഹി ആകഡ്ഢേയ്യ ചേവ അരിത്തേഹി ഉപ്പീളേയ്യ ച.

സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ ഗഹിതാ മഗ്ഗസീലസ്സ അധിപ്പേതത്താ. സമാധിനോ ഹി ഗഹണേന സമ്മാവായാമസതിസമാധയോ ഗഹിതാ ഉപകാരഭാവതോ. പഞ്ഞായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ബുജ്ഝതി ഏതേനാതി ബോധോ. മഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘ബോധായാതി മഗ്ഗത്ഥായാ’’തി. കഥം പന മഗ്ഗം മഗ്ഗത്ഥായ ഭാവേതീതി ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. തേന യഥാ യാഗുപചനാരമ്ഭോ യാവദേവ യാഗുഅത്ഥോ, ഏവം മഗ്ഗഭാവനാരമ്ഭോ മഗ്ഗാധിഗമത്ഥായാതി ദസ്സേതി. ആരമ്ഭോതി ച അരിയമഗ്ഗഭാവനായ ബന്ധാപനം ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ‘‘മഗ്ഗന്തി അരിയമഗ്ഗം, ബോധായാതി അരഹത്തസമ്ബോധായ, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘പത്തോസ്മി പരമസുദ്ധി’ന്തി ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിത’’ന്തി വദന്തി, അപരേ പന ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമ്ബോധായാതി. സോ ഹി സബ്ബസ്മാപി ബോധിതോ ഉത്തരിതരോ’’തി. നിഹതോ നിബ്ബിസേവനഭാവം പാപിതോ. തേനാഹ ‘‘പരാജിതോ’’തി.

തപോകമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഹത്ഥിരാജവണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൮. അന്ധഭാവകാരകേതി പചുരജനസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണേന അന്ധഭാവകാരകേ. മഹാതമേതി മഹതി തമസി. പാസാണഫലകേ മഹാചീവരം സീസേ ഠപേത്വാതി ഏതേന തം ഫലകം അപസ്സായ നിസിന്നോതി ദസ്സേതി. പധാനന്തി ഭാവനം. പരിഗ്ഗണ്ഹമാനോതി സബ്ബസോ ഗണ്ഹന്തോ അവിസ്സജ്ജേന്തോ, ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ അനുപുബ്ബസമാപത്തിയോ ഫലസമാപത്തിഞ്ച മനസികരോന്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നനു ചാ’’തിആദി. അരിട്ഠകോതി അരിട്ഠകവണ്ണോ. തേനാഹ ‘‘കാളകോ’’തി.

ദീഘമദ്ധാനന്തി ചിരതരം കാലം. സംസരന്തി ആസാദനാധിപ്പായേന സഞ്ചരന്തോ, അലം തുയ്ഹം ഏതേന നിപ്പയോജനന്തി അധിപ്പായോ. ന ഹി തേന മാരസ്സ കാചി അത്ഥസിദ്ധീതി.

ഹത്ഥിരാജവണ്ണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. സുസംവുതാതി മഗ്ഗസംവരേന സുട്ഠു സംവുതാ. സുപിഹിതാതി സുട്ഠു പിഹിതാ. വസാനുഗാതി കായാദിദ്വാരവസാനുഗാ വസവത്തിനോ ന ഹോന്തി. ബദ്ധചരാതി പടിബദ്ധചരിയാതി.

സുഭസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമമാരപാസസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൦. ഉപായമനസികാരേനാതി അനിച്ചാദീസു അനിച്ചാദിതോ മനസികരണേന. ഉപായവീരിയേനാതി അനുപ്പന്നാകുസലാനം അനുപ്പാദനായ വിധിനാ പവത്തവീരിയേന. കാരണവീരിയേനാതി അനുപ്പന്നാനുപ്പാദനാദിഅത്ഥസ്സ കാരണഭൂതേന വീരിയേന. അനുപ്പന്നപാപകാനുപ്പാദനാദിഅത്ഥാനി ഹി വീരിയാനി യദത്ഥം ഹോന്തി, തം അത്ഥം സാധേന്തിയേവാതി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപകോ സമ്മാ-സദ്ദോ. യോനിസോസമ്മാസദ്ദേന ഹി ഉപായകാരണത്ഥദീപകതം സന്ധായ ‘‘ഉപായവീരിയേന കാരണവീരിയേനാ’’തി വുത്തം. അരഹത്തഫലവിമുത്തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. മാരേന ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദികം ഭഗവതോ വചനം സുത്വാ വുത്തം ‘‘അരഹത്തം പത്വാപി ന തുസ്സതീ’’തിആദി.

കിലേസപാസേനാതി കിലേസമാരസ്സ ഉപായഭൂതേന. കിലേസമാരോ ഹി സത്തേ കാമഗുണപാസേഹി നിബന്ധതി, ന പന സയമേവ. തേനാഹ ‘‘യേ ദിബ്ബാ കാമഗുണസങ്ഖാതാ’’തിആദി. മാരബന്ധനേതി കിലേസമാരസ്സ ബന്ധനട്ഠാനേ, ഭവചാരകേതി അത്ഥോ. ന മേ സമണ മോക്ഖസീതി ഇദം മാരോ ‘‘അനുത്തരാ വിമുത്തി അനുപ്പത്താ, വിമുത്താ സബ്ബപാസേഹീ’’തി ച ഭഗവതോ വചനം അസദ്ദഹന്തോ വദതി സദ്ദഹന്തോപി വാ ‘‘ഏവമയം പരേസം സത്താനം മോക്ഖായ ഉസ്സാഹം ന കരേയ്യാ’’തി അത്തനോ കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ വദതി.

പഠമമാരപാസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയമാരപാസസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൧. അനുപുബ്ബഗമനചാരികന്തി ഗാമനിഗമരാജധാനീസു അനുക്കമേന ഗമനസങ്ഖാതം ചാരികം. ഏവം ഹി ഗതേസൂതി ഏവം തുമ്ഹേസു ബഹൂസു ഏകജ്ഝം ഗതേസു.

ആദിമ്ഹി കല്യാണം ഏതസ്സാതി ആദികല്യാണം, തഥാ സേസേസു. സാസനസ്സ ആദി സീലം മൂലകത്താ. തസ്സ സമഥാദയോ മജ്ഝം സാസനസമ്പത്തിയാ വേമജ്ഝഭാവതോ. ഫലനിബ്ബാനാനി പരിയോസാനം തദധിഗമതോ ഉത്തരി കരണീയാഭാവതോ. സാസനേ സമ്മാപടിപത്തി നാമ പഞ്ഞായ ഹോതി, തസ്സാ ച സീലം സമാധി ച മൂലന്തി ആഹ ‘‘സീലസമാധയോ വാ ആദീ’’തി. യസ്മാ പഞ്ഞാ അനുബോധപടിവേധവസേന ദുവിധാ, തസ്മാ തദുഭയം ഗണ്ഹന്തോ ‘‘വിപസ്സനാമഗ്ഗാ മജ്ഝ’’ന്തി ആഹ. പഞ്ഞാനിപ്ഫത്തി ഫലകിച്ചം, നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാ പന സമ്മാപടിപത്തിയാ പരിയോസാനം തതോ പരം കത്തബ്ബാഭാവതോതി ആഹ ‘‘ഫലനിബ്ബാനാനി പരിയോസാന’’ന്തി. ഫലഗ്ഗഹണേന ഹി സഉപാദിസേസനിബ്ബാനം ഗയ്ഹതി, ഇതരേന ഇതരം, തദുഭയവസേന പടിപത്തിയാ ഓസാനന്തി ആഹ ‘‘ഫലനിബ്ബാനാനി പരിയോസാന’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഭിക്ഖു, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം, ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯) വചനതോ സീലദിട്ഠുജുകതായ മത്ഥകഭൂതാ വിപസ്സനാ, തദധിട്ഠാനാ സീലസമാധീതി ഇമേ തസ്സ സാസനസ്സ മൂലന്തി ആഹ ‘‘സീലസമാധിവിപസ്സനാ വാ ആദീ’’തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

കിഞ്ചാപി അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നത്ഥി, യേസു പന അവയവേസു സമുദായരൂപേന അപേക്ഖിതേസു ഗാഥാതി സമഞ്ഞാ, തം തതോ ഭിന്നം വിയ കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ചതുപ്പദികഗാഥായ താവ പഠമപാദോ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ചപദഛപ്പദാനം ഗാഥാനം ആദിപരിയോസാനഗ്ഗഹണേന ഇതരേ ദുതിയാദയോ തയോ ചത്താരോ വാ മജ്ഝന്തി അവുത്തസിദ്ധമേവാതി ന വുത്തം. ഏകാനുസന്ധികസുത്തസ്സാതി ഇദം ബഹുവിഭാഗം യഥാനുസന്ധിനാ ഏകാനുസന്ധികം സുത്തം സന്ധായ വുത്തം, ഇതരസ്സ പന തേയേവ ദേസേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനഭാഗാ ലബ്ഭന്തി. നിദാനന്തി കാലദേസകപരിസാദി-അപദിസനലക്ഖണാദികോ അത്ഥോ. ഇദമവോചാതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന തദവസേസനിഗമനപാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനേകാനുസന്ധീകസ്സ സഹ നിദാനേന പഠമോ അനുസന്ധി ആദി. സഹ നിഗമനേന പച്ഛിമോ പരിയോസാനം, ഇതരേന മജ്ഝിമന്തിആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനി വേദിതബ്ബാനി.

സാത്ഥകന്തി അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥകം കത്വാ. സബ്യഞ്ജനന്തി ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. സമ്പത്തി ച നാമ പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനതാതി ആഹ ‘‘ബ്യഞ്ജനേഹി…പേ… ദേസേതാ’’തി. സകലപരിപുണ്ണന്തി സബ്ബസോ പരിപുണ്ണം സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ. നിരുപക്കിലേസം ദിട്ഠിമാനാദിഉപക്കിലേസാഭാവതോ. അവിസേസതോ തിസ്സോ സിക്ഖാ സകലേ സാസനേ ഭവന്തി. ധമ്മോതി പന ബ്രഹ്മചരിയം വാ സന്ധായ വുത്തം ‘‘കതമേസാനം ഖോ, ഭന്തേ, ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബ്രഹ്മചരിയം ചിരട്ഠിതികം അഹോസീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൮) വിയ. ദുകൂലസാണിയാ പടിച്ഛന്നാ വിയ, ന തു പാകാരസേലാദിപടിച്ഛന്നാ വിയ. തേന ധമ്മനിരുത്തിയാ സകലകിലേസാനം പഹാനാനുഭാവം വദതി. അലാഭപരിഹാനിയാ, ന ലദ്ധപരിഹാനിയാ. അഡ്ഢുഡ്ഢാനീതി പഞ്ചസതാധികാനി തീണി പാടിഹാരിയസഹസ്സാനി. സാതന്തി സുഖം.

ദുതിയമാരപാസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൨. സുരാകാരകാനന്തി പിട്ഠസുരായോജനകാനം. കോസലാനം ഇസ്സരോതി കോസലോ, കോസലരാജസ്സ അയന്തി കോസലികാ. പരിഭോഗപാതീതി ഭത്തപരിഭോജനത്ഥായ പാതി പരിഭോഗപാതി. കമ്മാരുദ്ധനപണാളിയാതി കമ്മാരുദ്ധനപണാളിമുഖേ. ധമമാനായാതി ധമിയമാനായ. തം പന യസ്മാ ഭസ്തവാതേഹി പൂരിതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഭസ്തവാതേന പൂരിയമാനായാ’’തി വുത്തം. നിയാമഭൂമിയന്തി ഭഗവതോ പടിസല്ലാനട്ഠാനേ സഞ്ചരന്തം മാരം മംസചക്ഖുനാവ ദിസ്വാ. തേനാഹ ‘‘വിജ്ജുലതാലോകേനാ’’തി.

സേയ്യത്ഥായാതി സേയ്യാനിസംസായ. തേനാഹ ‘‘ഠസ്സാമീ’’തിആദി. അത്തസഞ്ഞതോതി അത്തഭാവേന സംയതോ. തേനാഹ ‘‘സംയതത്തഭാവോ’’തി. തംസണ്ഠിതസ്സാതി തസ്മിം ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചരഹിതേ ബുദ്ധമുനിസ്മിം അവട്ഠിതസ്സ. വോസ്സജ്ജ ചരേയ്യ തത്ഥ സോതി ഇമിനാ ഭഗവാ തം ബ്യാകരമാനോ വിഭിംസിതാ ബുദ്ധാനം കിം കരിസ്സതി ഭയാഭാവതോ? കേവലം പന അനട്ഠവലികം ഉപ്പീളേന്തോ വിയ ത്വമേവ ആയാസം ആപജ്ജിസ്സസീതി മാരം സന്തജ്ജേതി.

ഭേരവാതി അവീതരാഗാനം ഭയജനകാ. തത്ഥാതി തംനിമിത്തം. ഫലേയ്യാതി ഭിജ്ജേയ്യ. സത്തിസല്ലന്തി സത്തിസങ്ഖാതം പുഥുസല്ലം. ഉരസ്മിം ചാരയേയ്യുന്തി ഫാസും വിജ്ഝിതും ഠപേയ്യും ഉഗ്ഗിരേയ്യും. ഖന്ധുപധീസൂതി ഖന്ധസങ്ഖാതേസു ഉപധീസു. താണം കരോന്തി നാമാതി തതോ ഭയനിമിത്തതോ അത്തനോ താണം കരോന്തി നാമ.

സപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സുപതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൩. ഉതുഗാഹാപനത്ഥം ധോവിത്വാ, ന രജോജല്ലവിക്ഖാലനത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാനം പനാ’’തിആദി. ധോതപാദകേ ഗേഹേതി ധോതപാദേഹി അക്കമിതബ്ബകേ. വത്തഭേദോ നാമ നത്ഥി ധമ്മസ്സാമിഭാവതോ. വത്തസീസേ ഠത്വാ ധോവന്തി അഞ്ഞേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനത്ഥം. സോപ്പപരിഗ്ഗാഹകേനാതി ഏത്ഥ സോപ്പം നാമ നിദ്ദായ അന്തരന്തരാ പവത്തകിരിയമയചിത്തപ്പവത്തിരഹിതാ നിരന്തരഭവങ്ഗസന്തതീതി തം സഭാവതോ പയോജനതോ കാലപരിച്ഛേദതോ പരിഗ്ഗാഹകം ഉപരിനിദ്ദേസസതിസമ്പജഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സോപ്പപരിഗ്ഗാഹകേന സതിസമ്പജഞ്ഞേനാ’’തി. കേചി പന ‘‘നിദ്ദാസോപ്പനാ’’തി വദന്തി, തം ഭഗവതോ സോപ്പം ഹീളേന്തോ വദതി.

കിം നൂതി ഏത്ഥം കിന്തി ഹേതുനിസ്സക്കേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘കസ്മാ നു സുപസീ’’തി? ദുബ്ഭഗോ വുച്ചതി നിസ്സിരികോ ഭിന്നഭഗോ, സോ പന മതസദിസോ വിസഞ്ഞിസദിസോ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘മതോ വിയ വിസഞ്ഞീ വിയ ചാ’’തി.

ആദിനാതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ അട്ഠാരസാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൪൨) ആഗതം തണ്ഹാകോട്ഠാസം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തത്ഥ വിസത്തതായാതി തമ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ വിസേസതോ ആസത്തഭാവേന. വിസസ്സ ദുക്ഖനിബ്ബത്തകകമ്മസ്സ ഹേതുഭാവതോ വിസമൂലതാ വിസം വാ ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭൂതവേദനാ മൂലം ഏതസ്സാതി വിസമൂലാ, തണ്ഹാ. തസ്സ രൂപാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഭോഗോ, ന അമതസ്സാതി വിസപരിഭോഗതാ. കത്ഥചി നേതുന്തി കത്ഥചി ഭവേ സബ്ബഥാ നേതും? പരിക്ഖയാതി സബ്ബസോ ഖീണത്താ. തുയ്ഹം കിം ഏത്ഥാതി സബ്ബുപധിപരിക്ഖയാ സുദ്ധസ്സ മമ പടിപത്തിയം തുയ്ഹം കിം ഉജ്ഝായനം? കേവലം വിഘാതോയേവ തേതി ദസ്സേതി.

സുപതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. അട്ഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമആയുസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൫. പണ്ണാസം വാ വസ്സാനി ജീവതി വസ്സസതതോ ഉപരി സേയ്യഥാപി ഥേരോ അനുരുദ്ധോ. സട്ഠി വാ വസ്സാനി സേയ്യഥാപി ഥേരോ ബാകുലോ. പടിഹരിത്വാ പച്ചനീകഭാവേ സാതം സുഖം ഏതസ്സാതി പച്ചനീകസാതോ, തബ്ഭാവോ പച്ചനീകസാതതാ, തായ. അഭിഭവിത്വാ അഭാസി പടിവചനം ജാനമാനോവ.

ന ഹീളേയ്യ ന ജിഗുച്ഛേയ്യ. ഏവന്തി സോ ദാരകോ വിയ കിഞ്ചി അചിന്തേന്തോ സപ്പുരിസോ ചരേയ്യ, ഏവം ഹിസ്സ ചിത്തദുക്ഖം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. പജ്ജലിതസീസോ വിയ ചരേയ്യാതി യഥാ പജ്ജലിതസീസോ പുരിസോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അകത്വാ തസ്സേവ വൂപസമായ വായമേയ്യ, ഏവം സപ്പുരിസോ ആയും പരിത്തന്തി ഞത്വാ തേനേവ നയേന സബ്ബസങ്ഖാരഗതം അനിച്ചം, അനിച്ചത്താ ഏവ ദുക്ഖം, അനത്താതി വിപസ്സനമ്പി ഓതരിത്വാ തം ഉസ്സുക്കാപേന്തോപി സങ്ഖാരവിഗമായ ചരേയ്യ പടിപജ്ജേയ്യ.

പഠമആയുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയആയുസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൬. നേമീവാതി നേമിസീസേന ചക്കം വദതി. കുബ്ബരം അനുപരിയായതീതി കുബ്ബരം അനുപരിവത്തതി. തഥാഭൂതോ പന സോ തം അജഹന്തോവാതി ആഹ ‘‘ന വിജഹതീ’’തി. ആയു അനുപരിയായതീതി മച്ചാനം ആയു ഗതമ്പി പച്ചാഗച്ഛതീതി ഭഗവതോ പടാണി ഹുത്വാ വദതി, ഭഗവാ പന തം അഭിഭവിത്വാ ‘‘അച്ചയന്തി അഹോരത്താ’’തിആദിനാ ആയുനോ അച്ചയഗമനമരണതംയേവ പവേദേസി.

ദുതിയആയുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. പാസാണസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൭. പവിജ്ഝീതി പബ്ബതം സബ്ബതോ പവത്തേന്തോ തതോ തതോ നിസ്സജ്ജി. സകലന്തി സബ്ബഭാഗവന്തം, നിസ്സേസന്തി അത്ഥോ.

പാസാണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കിംനുസീഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. വിചക്ഖുകമ്മായാതി വിചക്ഖുഭാവകാമതായ. യഥാ സാ ഭഗവതോ ദേസിയമാനം ധമ്മം അത്തനോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ന പസ്സിതും സക്കോതി, ഏവം കാതും കാമതായ. തേനാഹ ‘‘പരിസായാ’’തിആദി. വിനാസേതും ന സക്കോതി ഭേരവാരമ്മണേ ഭായനസ്സേവ അഭാവതോ. ദസബലപ്പത്താതി ദസഹി ബലേഹി സമന്നാഗതാ.

കിംനുസീഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സകലികസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. മന്ദഭാവേനാതി ജളഭാവേന മോമൂഹഭാവേനാതി മഹാമൂള്ഹതായ. കബ്ബകരണേന മത്തോതി കബ്ബകിരിയാപസുതതാദിവസേന മത്തോ കബ്ബം കത്വാ. കിമിദം സോപ്പസേവാതി ഇദം തവ സോപ്പം കിമത്ഥം, പുരിസേന നാമ പുരിസത്തകരേന ഭവിതബ്ബം, ന സോപ്പതിയേവ. അത്ഥം സമാഗന്ത്വാതി പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സമ്മാ ആഗന്ത്വാ അധിഗന്ത്വാ. അസങ്ഗ…പേ… നത്ഥി സബ്ബസോ സിദ്ധത്ഥഭാവതോ. ജഗ്ഗന്തോതി ജാഗരന്തോ പുരിസോ വിയ, ന ഭായാമി ഭയഹേതൂനം അഭാവാ. നാനുതപന്തി സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാപി വിസ്സട്ഠഭാവതോ, മാമന്തി മമം. ഗാഥാസുഖത്ഥഞ്ഹി ദീഘം കത്വാ വുത്തം. ഠിതത്താതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായ പരിച്ഛിജ്ജത്താ. ഹാനിന്തി കസ്സചി ജാനിം.

സകലികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പതിരൂപസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൦. അനുരുജ്ഝതി ഏതേനാതി അനുരോധോ, രാഗോ. വിരുജ്ഝതി ഏതേനാതി വിരോധോ, പടിഘോ. തേസു അനുരോധവിരോധേസു തന്നിമിത്തം സജ്ജതി നാമ സങ്ഗം കരോതി നാമ, അനുരോധവിരോധുപ്പാദനമേവ ചേത്ഥ സജ്ജനം. യദഞ്ഞമനുസാസതീതി യം അഞ്ഞേസം അനുസാസനം, തം തേസം ഹിതേസനം അനുകമ്പനം, തസ്മാ അനുകമ്പകേ ഹിതേസകേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അനുരോധവിരോധേ ആരോപേത്വാ വികമ്പനത്ഥം മിച്ഛാ വദസീതി.

പതിരൂപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാനസസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൧. ആകാസേ ചരന്തേതി പഞ്ചാഭിഞ്ഞേ സന്ധായ വദതി. അന്തലിക്ഖേ ചരന്തേപി കിച്ചസാധനതോ അന്തലിക്ഖചരോ. മനസി ജാതോതി മാനസോ. തം പന മനസന്താനസമ്പയുത്തതായാതി ആഹ ‘‘മനസമ്പയുത്തോ’’തി.

മാനസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൨. പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ലക്ഖണാദീനി ചേവ സമുദയഞ്ച അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനി ച ഗഹേത്വാ സമ്മാ തേസം ലക്ഖണാദീനം ഗഹണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ച ഉപാദാനക്ഖന്ധേ ആദിയിത്വാ’’തി. രുപ്പനവേദിയനസഞ്ജാനനഅഭിസങ്ഖരണവിജാനനാനി ഖന്ധാനം സഭാവലക്ഖണാനി. ആദി-സദ്ദേന രസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി ചേവ സമുദയാദീനി ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ദസ്സേതീതി പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേതി, ഹത്ഥാമലകം വിയ പാകടേ വിഭൂതേ കത്വാ വിഭാവേതി. ഗണ്ഹാപേതീതി തേ ധമ്മേ മനസാ അനുപേക്ഖിതേ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധേ കരോന്തോ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി. സമാദാനമ്ഹീതി തത്ഥ അത്ഥസ്സ സമ്മദേവ ആദിയനേ ഖന്ധാനഞ്ച സമ്മസനവസേന അഞ്ഞധമ്മവസേന സമാദിയനേ. പടിവിദ്ധഗുണേനാതി തായ ദേസനായ, തം നിസ്സായ പച്ചത്തപുരിസകാരേന ച തേസം പടിവിദ്ധഗുണേന. ജോതാപേതീതി തേസം ചിത്തസന്താനം അസ്സദ്ധിയാദികിലേസമലവിധമനേന പഭസ്സരം കരോതി. അട്ഠിം കത്വാതി തായ ദേസനായ പാപേതബ്ബം അത്ഥം പയോജനം ദള്ഹം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘അയം നോ’’തിആദി. കമ്മകാരകചിത്തം നാമ ഓതരണചിത്തം. ‘‘യോനിസോമനസികാരപുബ്ബകം വിപസ്സനാചിത്ത’’ന്തി കേചി. ഓഹിതസോതാതി അനഞ്ഞവിഹിതതായ ധമ്മസ്സവനായ അപ്പിതസോതാ, തതോ ഏവ തദത്ഥം ഠപിതസോതാ.

ഏതേ രൂപാദയോ ഖന്ധേ യഞ്ച സങ്ഖതം സമിദ്ധപച്ചയേഹി കതം, തഞ്ച ‘‘ഏസോ അഹം ന ഹോമി, ഏതം മയ്ഹം ന ഹോതീ’’തി പസ്സന്തോതി യോജനാ. ഖേമോ അത്താതി ഖേമത്താ, തം ഖേമത്തം. തേനാഹ ‘‘ഖേമിഭൂതം അത്തഭാവ’’ന്തി. പരിയേസമാനാ മാരസേനാ.

പത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. സഞ്ജായതി ഏതസ്മാതി സഞ്ജാതി, സോ ഏവ സമ്പയുത്തധമ്മോ സമോസരതി ഏത്ഥാതി സമോസരണം, സോ ഏവ അത്ഥോ, തേന സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠേന. ഭയഭേരവം സദ്ദന്തി ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, തദേവ യസ്സ കസ്സചി ഭേരവാവഹത്താ ഭേരവം, ദേവാദിസദ്ദന്തി അത്ഥോ. വിഗതവലാഹകേ ദേവേ ഉപ്പാതവസേന ഉപ്പജ്ജനകസദ്ദോ ദേവദുന്ദുഭി. അസനിപാതാദിസദ്ദോ അസനിപാതസദ്ദോ. ഉന്ദ്രീയതീതി വിപരിവത്തതി. ലോകോ അധിമുച്ഛിതോതി അതിഥദ്ധകായോ വിയ മുച്ഛം ആപന്നോ. മാരസ്സാതി കിലേസമാരസ്സ. ഠാനഭൂതന്തി പവത്തിട്ഠാനഭൂതം.

ഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പിണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൪. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഞാതിമിത്തകുലേ. പാഹുനകാനീതി പഹിതബ്ബപണ്ണാകാരാനി. ആഗന്തുകപണ്ണാകാരാനീതി ആഗന്തുകാനം ഉപഗതാനം ദാതബ്ബപണ്ണാകാരാനി. സയംചരദിവസേതി കുമാരകാനഞ്ച കുമാരികാനഞ്ച സയം അത്തനാ ചരിതബ്ബഛണദിവസേ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സമവയജാതിഗോത്താ’’തിആദിമാഹ. സമവയസമജാതികസമഗോത്താതി പച്ചേകം സമ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഗോത്തസമതാ ച ആവാഹവിവാഹയോഗ്യതാവസേന ദട്ഠബ്ബാ, ന ഏകഗോത്തതാവസേന. തതോ തതോ ഗാമതോ. അഞ്ഞസ്മിം ദാതബ്ബേ അസതി. ഛണവസേന പഹിണിതും സമ്പാദിതം പൂവം ഛണപൂവം. താസം സമ്പത്തിയാതി താസം ദാനം ധമ്മസ്സവനഞ്ചാതി തസ്സാ ദുവിധായപി സമ്പത്തിയാ.

ഞാണം നാമ ആവജ്ജനപുബ്ബകം, തസ്മാ അജാനനസ്സ ‘‘അനാവജ്ജനതായാ’’തി കാരണം വത്വാ സേസകാരണം വദന്തോ ‘‘ബുദ്ധാന’’ന്തിആദിമാഹ. ഉപചാരഭേദന്തി ബുദ്ധം ദിസ്വാ മനുസ്സേഹി കാതബ്ബഉപചാരസ്സ ഭിന്ദനം. ഭിന്ദിതുന്തി വിധമിതും.

ഭഗവാ പനാതി പനസദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ. തേന ന കേവലം ഭഗവാ ഉപ്പണ്ഡനം പരിഹരന്തോ തം ഗാമം ന പുന പാവിസി, അഥ ഖോ മാരം അനുകമ്പന്തോതി ഇദം വിസേസം ജോതേതി.

ജനേസീതി അപുഞ്ഞം ജനേസി, ജനേന്തോ ച യഥാ തതോ ആയതിം ഥിരതരം മഹന്തം ദുക്ഖം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഏവം നിപ്ഫാദേസി. ആസജ്ജനന്തി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം. കിഞ്ചതി മദ്ദതി അഭിഭവതീതി കിഞ്ചനന്തി ആഹ ‘‘മദ്ദിതും സമത്ഥ’’ന്തി.

പിണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കസ്സകസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൫. നിബ്ബാനം അപദിസിത്വാതി നിബ്ബാനം നിസ്സായ നിബ്ബാനഗുണേ ആരബ്ഭാതി അത്ഥോ. ഹടഹടകേസോതി ഇതോ ചിതോ ച വികിണ്ണത്താ ആകുലാകുലകേസോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സവിഞ്ഞാണായതനന്തി ഏത്ഥ യഥാ ചക്ഖുഗ്ഗഹണേന ഫസ്സോ വിസേസിതോ, തേന ഏവ വിഞ്ഞാണായതനം. തഥാ സതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ച ഗഹണം ആപജ്ജേയ്യാതി. നനു ചേത്ഥ ചക്ഖുഗ്ഗഹണേന വിസേസിതത്താ ചക്ഖുദ്വാരികാനം സബ്ബേസം വിഞ്ഞാണാനം ഗഹണന്തി? സച്ചമേതം, തഞ്ച ഖോ പഠമേന ചക്ഖുഗ്ഗഹണേനാതി നായം ദോസോ. ഭവങ്ഗചിത്തന്തി ആവജ്ജനായ അനന്തരപച്ചയഭൂതമേവ അധിപ്പേതന്തി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സാവജ്ജനക’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ തദാരമ്മണമ്പീതി ജവനചിത്തേന സഹ തദാരമ്മണചിത്തമ്പി. ‘‘വിഞ്ഞാണായതന’’ന്തി ച വുത്തേ നിമ്മലമേവ.

‘‘ചക്ഖൂ’’തി അവിസേസതോ വുത്തത്താ പന മാരസ്സ അയമ്പി അത്ഥോ ആപന്നോതി ദസ്സേതും ‘‘യം ലോകേ’’തിആദി വുത്തം. ഉപക്കവിപക്കന്തി ചക്ഖുപാകരോഗേന ഉപരി ഹേട്ഠാ ച സബ്ബസോ പക്കം കുഥിതം. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ യം ലോകേ കുട്ഠകിലാസഗണ്ഡകച്ഛുആദീഹി ഉപദ്ദുതം വണപീളകാദിവസേന പഗ്ഘരന്തം അസുചിം അന്തമസോ പരമജേഗുച്ഛരൂപമ്പി, സബ്ബം തം തവേവ ഹോതൂതി ഏവമാദിം അപദിസതി.

യം ഭണ്ഡകന്തി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിഖേത്തവത്ഥാദിഉപകരണം ഗഹട്ഠാ, പബ്ബജിതാ ച യം പത്തചീവരാദിം ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി അഭിനിവിസന്താവ വദന്തി, ഏതേസു പരിഗ്ഗഹത്ഥേസു ച തേസം പരിഗ്ഗാഹകപുഗ്ഗലേസു ച തേ ചിത്തം യദി അത്ഥി, താനി ആരബ്ഭ തവ ചിത്തം യദി ഭവതി, ഏവം ത്വം തത്ഥ ബദ്ധോ ഏവ ഹോസീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന മേ സമണ മോക്ഖസീ’’തി.

യം ഭണ്ഡകം വദന്തീതി യഥാവുത്തം ഉപകരണം ലോകേ ബഹുജനാ ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി വദന്തി. ന തം മയ്ഹന്തി തം മയ്ഹം ന ഹോതി, ന തത്ഥ മമ തണ്ഹാവസേന മമന്തി നത്ഥി. ന തേ അഹന്തി യേ പുഗ്ഗലാ ഏത്ഥ ബദ്ധാ, തേപി അഹം ന ഹോമി, തത്ഥ മേ ദിട്ഠിബദ്ധോ നത്ഥി. ന മേ മഗ്ഗമ്പി ദക്ഖസീതി ഏവം സബ്ബസോ ബദ്ധാഭാവേന മുത്തസ്സ മേ ഗതമഗ്ഗമ്പി മാര ത്വം ന ദക്ഖസി ന പസ്സിസ്സസി, യേ ഭവാദയോ തുയ്ഹം വിസയാ, തേസു ഭവയോനിഗതിആദീസു മയ്ഹം ഗതമഗ്ഗം ന പസ്സിസ്സസി ഭവനിസ്സട്ഠത്താതി.

കസ്സകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. രജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. അഹനന്തി കരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘അഹനന്തേനാ’’തി, പച്ചത്തേ ഏവ വാ പച്ചത്തവചനം, ‘‘അഹനന്തോ ഹുത്വാ’’തി വചനസേസേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അജിനന്തി അന്തോഗധഹേതുഅത്ഥം വദതീതി ആഹ ‘‘പരസ്സ ധനജാനിം അകരോന്തേനാ’’തി. അകാരാപേന്തേനാതി പരസ്സ ധനജാനിം അകാരേന്തേന. അസോചന്തേനാതി ഭോഗബ്യസനാദിവസേന പരം അസോചന്തേന. കസ്മാ ഭഗവാ ഏവം ചിന്തേസീതി തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഇതീ’’തിആദിനാ. രജ്ജേ വിജിതേ ദണ്ഡകരപീളിതേതി ധനദണ്ഡാദിദണ്ഡേന ചേവ ബലിനാ ച ബാധിതേ.

ഇജ്ഝനകകോട്ഠാസാതി ചേതോവസിഭാവാദികസ്സ സാധനകകോട്ഠാസാ. വഡ്ഢിതാതി ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന അനുബ്രൂഹിതാ. പുനപ്പുനം കതാതി ഭാവനായ ബഹുലീകരണേന അപരാപരം പവത്തിതാ. യുത്തയാനന്തി യഥാ യുത്താനം ആജഞ്ഞരഥാനം സാരഥിനാ അധിട്ഠിതം യഥാരുചി പവത്തതി, ഏവം യഥാരുചിപവത്തിതം ഗമിതാ. പതിട്ഠട്ഠേനാതി അധിട്ഠാനട്ഠേന. വത്ഥുകതാതി സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസസോധനേന ഇദ്ധിവിസയതായ പതിട്ഠാനഭാവതോ സുവിസോധിതപരിസ്സയവത്ഥു വിയ കതാ. അവിജഹിതാതി പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ സുഭാവിതഭാവേന തംതംഅധിട്ഠാനയോഗ്യതായ ന ജഹാപിതാ. നിച്ചാനുബദ്ധാതി തതോ ഏവ നിച്ചം അനുബദ്ധാ വിയ കതാ. സുപരിചിതാതി സുട്ഠു സബ്ബഭാഗേന ഭാവനാനുപചയം ഗമിതാ. അവിരാധിതവേധിഹത്ഥോ വിയാതി അവിരജ്ഝനഭാവേന വിരജ്ഝനഹത്ഥോ വിയ. സുട്ഠു സമാരദ്ധാതി ഭാവനാഉപ്പത്തിയാ സമ്മദേവ സമ്പാദിതാ. ചിന്തേയ്യാതി അത്ഥുദ്ധാരവസേന ചിന്തേയ്യ.

പബ്ബതസ്സാതി പബ്ബതോ അസ്സ. പബ്ബതോ അസ്സാതി പബ്ബതോ ഭവേയ്യ കീദിസസ്സാതി ആഹ ‘‘സുവണ്ണസ്സാ’’തിആദി. ജാതരൂപസ്സാതി ആതപരൂപസമ്പന്നസ്സ. ദ്വിക്ഖത്തുമ്പി താവ മഹന്തോതി യത്തകോ സോ പബ്ബതോ ഹോതി, ദ്വിക്ഖത്തും തത്തകോ. ഏകസ്സാതി ഏകസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ നാലം ന പരിയത്തോ തണ്ഹായ ദുപ്പൂരണഭാവാ. ഏവം ജാനന്തോതി ഏവം തണ്ഹായ ദുപ്പൂരണഭാവാദീനവതം ജാനന്തോ. സമം ചരേയ്യാതി പരവത്ഥുപരാമാസാദിം വിഹായ കായാദീഹി സമമേവ പടിപജ്ജേയ്യ.

ദുക്ഖം തണ്ഹാനിദാനം, തണ്ഹാ കാമഗുണനിദാനാ, തസ്മാ ദുക്ഖസ്സ തണ്ഹാപച്ചയകാമഗുണനിദാനത്തം വുത്തം. തന്തി ദുക്ഖം. യതോനിദാനം ഹോതീതി യംനിദാനം യംകാരണം തം പവത്തതി. ഏവം യോ അദക്ഖീതി യോ പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകോ ഏവം ദുക്ഖം തസ്സ നിദാനഭൂതേ കാമഗുണേ ച തഥതോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സി. കേന കാരണേന നമേയ്യ? തം കാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. കാമഗുണഉപധിന്തി കാമഗുണസങ്ഖാതം ഉപധിം. സജ്ജതി ഏത്ഥാതി സങ്ഗോ ഏസോ, ലഗ്ഗനമേതന്തി ഏവം വിദിത്വാ. തമേവ കാമാഭിഭൂതോ നപ്പടിസേവേയ്യ ന ലഗ്ഗേയ്യാതി ഏവം വിനയായ വൂപസമായ സിക്ഖേയ്യാതി.

രജ്ജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. സമ്ബഹുലസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൭. ജടാചുമ്ബടകേനാതി സീസേ പടിമുക്കേന ജടാകലാപേന. അപരിഗ്ഗഹബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ ഹി ജടായ ഉഞ്ഛാചരിയം ചരന്തി. ഉദുമ്ബരദണ്ഡഞ്ഹി അത്തഗുത്തത്ഥായ ഗഹിതം തേസം അപ്പിച്ഛഭാവപ്പകാസനം. തേനാഹ ‘‘അപ്പിച്ഛഭാവപ്പകാസനത്ഥ’’ന്തി. സീസം ഓകമ്പേത്വാതി ഏത്ഥ അതിവിയ സീസസ്സ ഓകമ്പിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഹനുകേന ഉരം പഹരന്തോ അധോനതം കത്വാ’’തി വുത്തം. ജിവ്ഹം നീഹരിത്വാതി ലമ്ബനചാലനവസേന മുഖതോ നിക്ഖാമേത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധ’’ന്തിആദി. തിസാഖന്തി തിഭങ്ഗഭകുടി വിയ നലാടേ ജാതത്താ നലാടികം. തേനാഹ ‘‘നലാടേ ഉട്ഠിതം വലിത്തയ’’ന്തി, തിഭങ്ഗവലികം നലാടേ കത്വാതി അത്ഥോ. അത്തനോവ തേലേതി അത്തനോവ പാപകമ്മനിബ്ബത്തകേ തേലേ, പചിതബ്ബട്ഠാനഗേഹേതി അധിപ്പായോ.

സമ്ബഹുലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൮. മയ്ഹം ലാഭാതി ഏവരൂപസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സത്ഥുസ്സ പടിലാഭോ, ഏവരൂപസ്സ ച നാമ നിയ്യാനികസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ പടിലാഭോ, ഏവരൂപാനഞ്ച സുപ്പടിപന്നാനം സബ്രഹ്മചാരീനം പടിലാഭോ, ഏതേ മയ്ഹം സുലദ്ധലാഭാ. മയ്ഹം സുലദ്ധന്തി യഞ്ചേതം മമ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ, തസ്മിഞ്ച അഭിരതീതി സബ്ബഞ്ചേതം മയാ സുലദ്ധം. യഥാ പനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉപ്പന്നോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. ചരിതാനുരൂപവസേന ഗഹിതം മൂലകമ്മട്ഠാനം. പാസാദികന്തി പസാദാവഹം. ഏവമഹോസീതി ‘‘ലാഭാ വത മേ’’തിആദിനാ ഏവം പരിവിതക്കോ അഹോസി. നിസിന്നസദിസോതി നിസിന്നോ വിയ. തസ്മിംയേവ ഠാനേതി യസ്മിം ഠാനേ നിസിന്നം മാരോ ഉപസങ്കമി, തസ്മിംയേവ ഠാനേ. തസ്സാതി സമിദ്ധിത്ഥേരസ്സ. കമ്മട്ഠാനം സപ്പായന്തി കമ്മട്ഠാനഭാവനായ അനുയുഞ്ജനം സപ്പായം ഉപകാരാവഹം ഭവിസ്സതി.

മയ്ഹന്തി മയാ. സതി ച പഞ്ഞാ ച സതിപഞ്ഞാ, താ അരിയമഗ്ഗേന ജാനനസമത്ഥനഭാവേന അവബുദ്ധാ. ഥേരോ കിര തദാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേസി. കാമന്തി യഥാരുചി. കേചി ‘‘കാമം കരസ്സൂതി ആയസ്മതോ ‘കാമാ’തി മാരസ്സ ആലപന’’ന്തി വദന്തി. വിഭിംസകാരഹാനീതി ഭയാനകാരഹാനി. രൂപാനീതി വിപ്പകാരാനി. വിപ്പകാരത്ഥോപി ഹി രൂപസദ്ദോ ‘‘രൂപം ദസ്സേതി അനപ്പക’’ന്തിആദീസു വിയ. ന കമ്പേസ്സസീതി സമണധമ്മകരണതോ ന ചലിസ്സസി.

സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഗോധികസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൯. പബ്ബതസ്സ പസ്സേതി പബ്ബതപാദേ ഉപച്ചകായം. സമയേ സമയേ ലദ്ധത്താ സാമയികം. തേനാഹ ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുച്ചതീ’’തി. ലോകിയവിമുത്തി ഹി അനച്ചന്തപഹായിതായ സമയവിമുത്തി നാമ, ലോകുത്തരവിമുത്തി അച്ചന്തപഹായിതായ അസമയവിമുത്തി. താഹി സമന്നാഗതാ ‘‘സമയവിമുത്താ, അസമയവിമുത്താ’’തി ച വുച്ചന്തി. യാവ പഠമജ്ഝാനനിബ്ബത്തനം, താവ കസ്മാ പരിഹായീതി അത്ഥോ? സാബാധത്താതി സരോഗത്താ. വാതപിത്തസേമ്ഹവസേനാതി കദാചി വാതപിത്തവസേന, കദാചി വാതസേമ്ഹവസേന, ഉഭിന്നമ്പി സന്നിപാതവസേന. അനുസായികോതി കായം അനുഗന്ത്വാ സയിതോ, യാപ്യാമയഭാവേന ഠിതോതി അത്ഥോ. സമാധിസ്സാതി സമാധിഭാവനായ. ഉപകാരകധമ്മേ ഉതുഭോജനാദികേ. പൂരേതുന്തി സമോധാനേതും. പരിഹായീതി സരീരസ്സ അകല്ലഭാവതോ.

ആഹരേയ്യന്തി ജീവിതഹരണത്ഥായ ഉപനേയ്യം. നിബദ്ധാ ഗതി ഹോതി കേവലം ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിതോ, ന സോതാപന്നാദീനം വിയ പരിച്ഛിന്നഭാവേന. തേനാഹ ‘‘ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തതീ’’തി.

ജലമാനാതി സമുട്ഠിതനിയതഇദ്ധിയാ അനഞ്ഞസാധാരണപരിവാരസമ്പത്തിയാ ച സദേവകേ ലോകേ ജലമാനാ. മംസചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു ധമ്മചക്ഖു പഞ്ഞാചക്ഖു സമന്തചക്ഖൂതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. ആനുഭാവധരാതി അചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യബുദ്ധാനുഭാവസമ്പന്നാ. ആനുഭാവപരിയായോപി ഹി ജുതി-സദ്ദോ ഹോതി ‘‘ഇദ്ധിജുതിബലവീരിയൂപപത്തീ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൫൮൯, ൧൫൯൫) വിയ. അനവസേസതോ മാനം സിയതി സമുച്ഛിന്ദതീതി അഗ്ഗമഗ്ഗോ മാനസം. തന്നിബ്ബത്തനാ പന അരഹത്തസ്സ മാനസതാ ദട്ഠബ്ബാ. സീലാദീനീതി അനുത്തരസീലാദീനി. സിക്ഖമാനോതി സിക്ഖാനി ഭാവേന്തോ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേന്തോ. ന ചിത്തഭാവനാ. തേനാഹ ‘‘സകരണീയോ’’തി. ജനേതി സത്തസ്സ കായേ, സദേവകേ ലോകേതി അത്ഥോ. വിസ്സുതാതി അനഞ്ഞസാധാരണേഹി സീലാദിഗുണേഹി വിസ്സുതാ.

വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി ഉപ്പന്നം ദുക്ഖവേദനം പടിച്ച ഉപ്പന്നഅത്തകിലമഥം അനുപ്പാദനവസേന വിക്ഖമ്ഭേത്വാ തംയേവ വേദനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തവിപസ്സനാ വീഥിമേവ ഓതരതീതി കത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനന്തി വുത്തം. ‘‘സമസീസീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായീ’’തി വത്വാ തസ്സ പഭേദം വിഭജിത്വാ ഇധാധിപ്പേതം ദസ്സേതും ‘‘സമസീസീ നാമ തിവിധോ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. ഇരിയാപഥവസേന സമസീസീ ഇരിയാപഥസമസീസീ. ഏസ നയോ സേസദ്വയേപി.

ഇരിയാപഥകോപനഞ്ചാതി ഇരിയാപഥേഹി അസമായോഗോ. ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകവേലായമേവ. പരിനിബ്ബാനവസേനാതി അനുപാദിസേസപരിനിബ്ബാനവസേന, ന കിലേസക്ഖയമത്തേന. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ദ്വീസു നയേസു. ഏവം സതി തേനേവ ഇരിയാപഥേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ തേനേവ ഇരിയാപഥേന, ഏകസ്മിം അന്തോരോഗേയേവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ രോഗേന പരിനിബ്ബായന്താ ഖീണാസവാ ബഹവോപി സമസീസിനോ ഏവ സമ്ഭവേയ്യും. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സീസഞ്ചേത്ഥ തേരസ – പലിബോധസീസം തണ്ഹാ, ബന്ധനസീസം മാനോ, പരാമാസസീസം ദിട്ഠി, വിക്ഖേപസീസം ഉദ്ധച്ചം, കിലേസസീസം അവിജ്ജാ, അധിമോക്ഖസീസം സദ്ധാ, പഗ്ഗഹസീസം വീരിയം, ഉപട്ഠാനസീസം സതി, അവിക്ഖേപസീസം സമാധി, ദസ്സനസീസം പഞ്ഞാ, പവത്തിസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം, ഗോചരസീസം വിമോക്ഖോ, സങ്ഖാരസീസം നിരോധോതി. ഇമേസു തേരസസു സീസേസു പലിബോധസീസാദീനി പവത്തിസീസഞ്ച പരിയാദിയിതബ്ബാനി, അധിമോക്ഖസീസാദീനി പരിയാദായകാനി, പരിയാദായകഫലം ഗോചരസീസം. തഞ്ഹി വിസയജ്ഝത്തം ഫലം വിമോക്ഖോ, പരിയാദായകസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഫലസ്സ ച ആരമ്മണം സങ്ഖാരസീസം സങ്ഖാരവിവേകഭൂതോ നിരോധോതി പരിയാദിയിതബ്ബാനം പരിയാദായകഫലാരമ്മണാനം സഹ വിയ സംസിദ്ധം ദസ്സനേന സമസീസിഭാവം ദസ്സേതും പടിസമ്ഭിദായം തേരസ സീസാനി വുത്താനി. ഇധ പന ‘‘അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ചാ’’തി (പു. പ. ൧൬) വചനതോ തേസു കിലേസപവത്തസീസാനമേവ വസേന യോജനം കരോന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ച പവത്തിസീസ’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പവത്തിസീസം പവത്തതോ വുട്ഠഹന്തോ മഗ്ഗോ ചുതിതോ ഉദ്ധം അപ്പവത്തികരണവസേന യദിപി പരിയാദീയതി, യാവ പന ചുതി, താവ പവത്തിസബ്ഭാവതോ ‘‘പവത്തിസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം ഖേപേതീ’’തി ആഹ. കിലേസപരിയാദാനേന പന മഗ്ഗചിത്തേന അത്തനോ അനന്തരം വിയ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ പച്ചവേക്ഖണവാരാ ച കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാതി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൭൮; സം. നി. ൩.൧൨) വചനതോ പച്ചവേക്ഖണപരിസമാപനേന കിലേസപരിയാദാനം സമാപിതം നാമ ഹോതി, തം പന പരിസമാപനം യദി ചുതിചിത്തേന ഹോതി, തേനേവ ജീവിതപരിസമാപനഞ്ച ഹോതീതി ഇമായ വാരചുതിസമതായ കിലേസപരിയാദാനജീവിതപരിയാദാനാനം അപുബ്ബാചരിമതാ വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഏകതോ ഉപ്പാദോ നത്ഥീ’’തിആദിമാഹ. ദ്വിന്നം ചിത്താനന്തി ചുതിചിത്തമഗ്ഗചിത്താനം. തന്തി പച്ചവേക്ഖണം പരിപുണ്ണജവനചിത്താനം സത്തക്ഖത്തും പവത്തിയാ, അപരിപുണ്ണാനം വാ പഞ്ചക്ഖത്തും പവത്തിയാ. കിഞ്ചാപി ‘‘ഏകോ വാ ദ്വേ വാ’’തി വുത്തം യഥാ ‘‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ തദാരമ്മണചിത്താനീ’’തി, ഹേട്ഠിമന്തേന പന ദ്വേ പവത്തന്തി.

ഉപ്പാടേത്വാതി ഉദ്ധരിത്വാതി അത്ഥോ. അനുപാദിസേസേനാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനേന.

ധൂമായിതത്തന്തി ധൂമസ്സ വിയ അയിതഭാവം പവത്തിആകാരം. ധൂമസദിസാ വലാഹകാ ധൂമവലാഹകാ, തിമിരവലാഹകാ, യേ മഹികാ ‘‘തിമിര’’ന്തി വുച്ചന്തി. അപ്പതിട്ഠിതേനാതി പതിട്ഠം അലഭന്തേന. ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ഏതം കരണവചനം, അനുപ്പത്തിധമ്മേനാതി അത്ഥോ. സതി ഹി ഉപ്പാദേ പതിട്ഠിതം നാമ സിയാ, അട്ഠകഥായം പന യദേവ തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ അപ്പതിട്ഠാനകാരണം, തദേവ പരിനിബ്ബാനകാരണന്തി വുത്തം ‘‘അപ്പതിട്ഠിതകാരണാ’’തി.

സോകേന ഫുട്ഠസ്സാതി ‘‘അഫലോ വത മേ വായാമോ ജാതോ’’തി സോകേന അഭിഭൂതസ്സ. അഭസ്സഥാതി ബലവസോകാഭിതുന്നസ്സ സതിസമ്മോസാ സിഥിലം ഗഹിതാ ഭസ്സി പതിതാ സാ കച്ഛാ.

ഗോധികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സത്തവസ്സാനുബന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൦. യസ്മാ കപിലവത്ഥുതോ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ മാരോ ഓതാരാപേക്ഖോ ലോകനാഥം അനുബന്ധിതും ആരദ്ധോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പുരേ ബോധിയാ ഛബ്ബസ്സാനീ’’തി. അതിഗഹേത്വാതി അനുഗന്ത്വാ തസ്സ യഥാരുചി പടിപത്തിം അനുവത്തോ വിയ ഹുത്വാ.

അവജ്ഝായന്തോതി പജ്ഝായന്തോ. ജിതോ വിത്തപരാജിതോ അസി നു. പമാണാതിക്കന്തന്തി ഗരുതരം.

ഖനിത്വാ ഉമ്മൂലേത്വാ. കാമാസവാദീനി പജഹന്തോ അനാസവോ.

പേഹീതി അപേഹി. പാരഗാമിനോതി പാരങ്ഗമനസീലാ. തേകാലികോ അയം ഗാമി-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘യേപീ’’തിആദി.

മാരവിസൂകാനീതി മാരകണ്ടകാനി കണ്ടകസദിസാനി മാരസ്സ ദുരാചാരാനി. വിരുദ്ധസേവിതാനി വിരോധവസേന താസംയേവ വേവചനാനി. താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘അപ്പമായൂ’’തിആദി വുത്തം. നിബ്ബേജനീയാതി നിബ്ബേദദായികാ. ഉക്കണ്ഠനീയാതി ഉക്കണ്ഠവഹാ.

വികപ്പവസേന വേദിതബ്ബോ ഓപമ്മപരികപ്പവിസയത്താ തസ്സ കിരിയാപദസ്സ. തേനാഹ ‘‘അനുപരിഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം മേദവണ്ണവത്ഥുസ്മിം. മുദുന്തി മുദുമധുരസം വിന്ദേയ്യാമ പടിലഭേയ്യാമ. അസ്സാദോതി അസ്സാദേതബ്ബോ.

സത്തവസ്സാനുബന്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാരധീതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. ചിന്തേസീതി സോകവസികോ ഹുത്വാ ചിന്തയി. ഗണികാരഹത്ഥിനിയോതി ദീപകകരേണുയോ. ഏകസതം ഏകസതന്തി ഏകസതം ഏകസതം പച്ചേകം സതം സതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകം സതം സതം കത്വാ’’തി. കുമാരിവണ്ണസതന്തി കുമാരിത്ഥീനം അത്തഭാവാനം സതം. താ കിര പഠമം കഞ്ഞാരൂപേന അത്താനം ദസ്സേസും. അനുപഗതപുപ്ഫാനഞ്ഹി സമഞ്ഞാ കഞ്ഞാതി. പുന യഥാവുത്തകുമാരിരൂപേന ഉപഗതപുപ്ഫാ ഹി കുമാരീ. പുന വധുകാരൂപേന. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അവിജാതവണ്ണസത’’ന്തി. തതിയവാരേ യുവതിരൂപേന. വിജാതാ ഹി ഇത്ഥീ അനതിക്കന്തമജ്ഝിമവയാ യുവതീ. ഏത്താവതാ ബാലാ തരുണീ പോരീതി തിവിധാസു ഇത്ഥീസു പുരിമാ ദ്വേ ദസ്സിതാ, പരിയോസാനവാരേസു മനുസ്സജാതികാനം മനുസ്സിത്ഥിയോവ രുച്ചന്തീതി തേന മനുസ്സരൂപേന താ അത്താനം ദസ്സേസും.

അത്ഥസ്സ പത്തിന്തി ഏകന്തതോ ഹിതാനുപ്പത്തിം. ഹദയസ്സ സന്തിന്തി പരമചിത്തുപസമം. കിലേസസേനന്തി കാമഗുണസങ്ഖാതം പഠമം കിലേസസേനം. സാ ഹി കിലേസസേനാ അച്ഛരാസങ്ഘാതസഭാവാപി പടിപത്ഥയമാനാ പിയായിതബ്ബഇച്ഛിതബ്ബരൂപഭാവതോ പിയരൂപസാതരൂപാ നാമ അത്തനോ കിച്ചവസേന. ഏകോ അഹം ഝായന്തോതി ഗണസങ്ഗണികായ കിലേസസങ്ഗണികായ ച അഭാവതോ ഏകോ അസഹായോ അഹം ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന നിജ്ഝായന്തോ. അനുബുജ്ഝിന്തി അനുക്കമേന മഗ്ഗപടിപാടിയാ ബുജ്ഝിം പടിബുജ്ഝിം. തസ്മാതി യഥാവുത്തവിവേകസുഖസമധിഗമനിമിത്തം. അകരണേനാതി മിത്തസന്ഥവസ്സ അകരണേന. സക്ഖീതി സക്ഖിഭാവോ.

കതമേന വിഹാരേനാതി ഝാനസമാപത്തീനം കതമേന വിഹാരേന. ഇധ ദുതിയപദസ്സ അത്ഥോ വിസ്സജ്ജനഗാഥാവണ്ണനായമേവ ആവി ഭവിസ്സതി. അനാമന്തേന ‘‘തം പുഗ്ഗല’’ന്തി സമ്മുഖാ ഠിതമ്പി ഭഗവന്തം അസമ്മുഖാ വിയ കത്വാ വദതി, കഥം ത്വന്തി അത്ഥോ.

‘‘അവിതക്കഝായീ’’തി വക്ഖമാനത്താ അയമേവേത്ഥ കായപസ്സദ്ധി വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനേന അസ്സാസപസ്സാസകായസ്സ പസ്സദ്ധത്താ പസ്സദ്ധകായോ’’തി. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദികേ കമ്മാഭിസങ്ഖാരേ. കാമാലയാദീനം അഭാവതോ അനാലയോ. ന സരതീതി ന സവതി. രാഗവസേന ഹി സത്താ സംസാരമനുസവന്തി. ന ഥിനോതി ന ഥിനമിദ്ധചിത്തോ. മോഹവസേന ഹി സത്താ ഥിനമിദ്ധം ആപജ്ജന്തീതി. ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സന്തി ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൮൪൨, ൯൭൬) ആഗതേസു അട്ഠസു കിലേസസതേസു അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി അപനേത്വാ സേസാ പഞ്ഞാസാധികം സതം കിലേസാ, തേ ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൩൧) ആഗതാഹി ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠീഹി സഹ പഞ്ചപഞ്ഞാസാധികം സത്തസതം ഹോതി; താ ച ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭാവേന ദിഗുണിതാ ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ദസാധികം ഹോതി; തം അപ്പകം പന ഊനമധികം വാ ഗണനുപഗം ന ഹോതീതി ‘‘ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സ’’ന്തി വുത്തം. ഇതരേസം അതീതാദിഭാവാമസനതോ അഗ്ഗഹണം പഹാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന അഭിധമ്മടീകായം (ധ. സ. അനുടീ. നിദാനകഥാവണ്ണനാ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. പഠമപദേനാതി ‘‘ന കുപ്പതീ’’തി ഇമിനാ പദേന. ദുതിയേനാതി ‘‘ന സരതീ’’തി പദേന. തതിയേനാതി ‘‘ന ഥിനോ’’തി പദേന. നീവരണപ്പഹാനേന ഖീണാസവതം ദസ്സേതി, അനവസേസതോ നീവരണാനം അച്ചന്തപ്പഹാനം അധിപ്പേതം.

പഞ്ചദ്വാരികകിലേസോഘം തിണ്ണോതി ഛന്നം ദ്വാരാനം വസേന പവത്തനകിലേസോഘം തരിത്വാ ഠിതോ. കാമോഘദിട്ഠോഘഭവോഘട്ഠകിലേസഭാവതോ ‘‘പഞ്ചോഘഗ്ഗഹണേന വാ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി വേദിതബ്ബാനീ’’തി ആഹ. രൂപരാഗാദയോ വിസേസതോ ന പഞ്ചദ്വാരികാതി വുത്തം ‘‘ഛട്ഠഗ്ഗഹണേന പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി വേദിതബ്ബാനീ’’തി.

മച്ചുരാജസ്സാതി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘മച്ചുരാജസ്സ ഹത്ഥതോ’’തി ആഹ. നയമാനാനന്തി അനാദരേ സാമിവചനന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘നയമാനേസൂ’’തി.

ഊഹച്ചാതി ബുദ്ധം നിസ്സായ. ‘‘ഇദമവോചാ’’തി ദേസനം നിട്ഠാപേത്വാതി ഏതേന സംയുത്തേസു അയം നിഗമനപാളി, ഹേട്ഠാ അനാഗതനയത്താ പന കേസുചി പോത്ഥകേസു ന ലിഖീയതീതി ദസ്സേതി. ദദ്ദല്ലമാനാതി ജജ്ജകാരസ്സ ഹി ദദ്ദകാരം കത്വാ നിദ്ദേസോ. തേനാഹ ‘‘അതിവിയ ജലമാനാ’’തി. നീഹരീതി താസം കായവചീവികാരം ന മനസികരോന്തോ തിണായപി അമഞ്ഞമാനോവ അനപേക്ഖേനേവ നീഹരി. ഫലതോ ഭട്ഠന്തി ഫലസിപാടികതോ ഭട്ഠം. കുണ്ഡതിണാദിഗച്ഛതൂലം പോടകിതൂലം.

മാരധീതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

മാരസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.