൫. ഭിക്ഖുനീസംയുത്തം

൧. ആളവികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൨. ആളവിയം ജാതാതി ആളവിയം വിജായിത്വാ സംവഡ്ഢമാനാ. തേനാഹ ‘‘ആളവിനഗരതോയേവ ച നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിതാ’’തി. ധനം സമാദപേത്വാതി ചേതിയസ്സ രാജാ ഏകം മുഖം, രാജപുത്തോ ഏകം, അമച്ചാനം ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ സേനാപതി ഏകം, ജനപദാനം ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ സേട്ഠി ഏകന്തി ഏവം ചതൂസു മുഖേസു നവകമ്മേ കയിരമാനേ സേട്ഠിനാ ഗഹിതമുഖേ കമ്മേ ഓലീയമാനേ ഏകോ ഉപാസകോ അരിയസാവകോ പഞ്ച സകടസതാനി യോജാപേത്വാ ജനപദം ഗന്ത്വാ ‘‘യോ യം ദാതും ഉസ്സഹതി ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ സത്തവിധരതനം വാ ഹരിതാലം വാ മനോസിലം വാ, സോ ധനം ദേതൂ’’തി സമാദപേത്വാ യഥാലദ്ധം പഠമം കമ്മട്ഠാനം പേസേത്വാ ‘‘നവകമ്മം നിട്ഠിത’’ന്തി സുത്വാ ഏകകം ആഗച്ഛന്തം അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരാ പലിബുന്ധിത്വാ തതോ കിഞ്ചിപി ധനം അലഭന്താ ‘‘സചേ നം മുഞ്ചിസ്സാമ, അനത്ഥം നോ കരേയ്യാ’’തി ജീവിതാ വോരോപേസും. അനപരാധേ അരിയസാവകേ അപരാധകാ തേ ചോരാ അന്ധാ ജാതാ, തസ്മാ തം ഠാനം ‘‘അന്ധവന’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥാതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ഖീണാസവാനം യസ്മാ യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തവിവേകോ ഹോതിയേവ ഉപധിവിവേകസ്സ സിദ്ധത്താ. തസ്മാ ‘‘കായവിവേകത്ഥിനീ’’തി വുത്തം.

നിസ്സരണന്തി നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതസ്സ നിസ്സടത്താ. പച്ചവേക്ഖണഞാണേനാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണേന, പഗേവ മഗ്ഗഫലഞാണേഹീതി അധിപ്പായോ. നിബ്ബാനപദന്തി നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ധമ്മകോട്ഠാസം. വിനിവിജ്ഝനട്ഠേനാതി ഹദയം വിനിവിദ്ധേന ഹദയമ്ഹി വിജ്ഝിത്വാ ദുക്ഖുപ്പാദനേന ഖന്ധാനം ഏതേ പഞ്ച കാമാ സത്തിസൂലസദിസാ. അധികുട്ടനഭണ്ഡികാതി ആഘാതനഘടികാ.

ആളവികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സോമാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൩. ഠാനന്തി ഇസ്സരിയട്ഠാനം വിസയജ്ഝത്തം. ദുപ്പസഹം അകമ്പിയഭാവത്താ. ദ്വങ്ഗുലപഞ്ഞായാതി ഏത്ഥ ഇത്ഥിയോ ഹി ദഹരകുമാരികാകാലതോ പട്ഠായ ഓദനപചനവിധിം അനുതിട്ഠന്തിയോ ഉക്ഖലിയം ഉദകം താപേത്വാ തണ്ഡുലേ പക്ഖിപിത്വാ അത്തനോ ബുദ്ധിയാ തേസം പാകകാലപ്പമാണം പരിച്ഛിന്ദിതും താനി ദബ്ബിയാ ഉദ്ധരിത്വാപി വണ്ണസണ്ഠാനഗ്ഗഹണമത്തേന പക്കാപക്കഭാവം ജാനിതും ന സക്കോന്തി, കേവലം പന ദ്വീഹി അങ്ഗുലീഹി ഉപ്പീളിതകാലേ ഏവ ജാനന്തി, തസ്മാ ദ്വീഹങ്ഗുലികേഹി ദുബ്ബലപഞ്ഞത്താ ‘‘ദ്വങ്ഗുലപഞ്ഞാ’’തി വുച്ചന്തി. ഫലസമാപത്തിഞാണപ്പവത്തികിത്തനേന ചതൂസു സച്ചേസു അസമ്മോഹവിഹാരോ ദീപിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഞാണമ്ഹി വത്തമാനമ്ഹീതി ഫലസമാപത്തിഞാണേ പവത്തമാനേ’’തി. വിപസ്സന്തസ്സാതി അസമ്മോഹപടിവേധതോ വിസേസേന പസ്സന്തസ്സ ഖന്ധപഞ്ചകമേവ സച്ചാഭിസമയതോ പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സന്തസ്സ. അഞ്ഞം വാതി ഇത്ഥിപുരിസതോ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി വത്ഥും. ‘‘അഹം അസ്മീ’’തി മാനദിട്ഠിഗാഹതണ്ഹാഗാഹവസേന ഗഹിതവത്ഥുസ്മിം യേവാതി ആഹ ‘‘അഹം അസ്മീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേനാ’’തി.

സോമാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കിസാഗോതമീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൪. ‘‘കിസാഗോതമീ’’തി ഏത്ഥ കാ പനായം കിസാഗോതമീ, കിസ്സ അയം ഭിക്ഖുനീ ഹുത്വാ സമണധമ്മം മത്ഥകം പാപേസീതി തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘പുബ്ബേ കിരാ’’തിആദിമാരദ്ധം. അങ്ഗാരാവാതി അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണഅങ്ഗാരാ ഏവ ജാതാ. ദാരുസാകന്തി അദ്ധമാസകേന ദാരും സാകഞ്ച ആഹരിസ്സാമീതി അന്തരാപണേ അന്തരവീഥിം ഗതാ.

സിദ്ധത്ഥകന്തി സാസപം. സാലായന്തി അനാഥസാലായം. ഖുരഗ്ഗേയേവാതി ഖുരസിഖേ ഏവ, കേസോരോഹനക്ഖണേ ഏവാതി അത്ഥോ.

ഏകമാസീതി ഏത്ഥ മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. സംഹിതാവസേന ച പുരിമപദേ വാ രസ്സത്തം. പരപദേ വാ ദീഘത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏകാ ആസീ’’തി. ഭാവനപുംസകമേതം ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തിആദീസു വിയ. പുത്തമരണം അന്തം അതീതം ഇദാനി പുത്തമരണസ്സ അഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘പുത്തമരണം നാമ നത്ഥീ’’തി. പുരിസം ഗവേസിതുന്തി യഥാ മയ്ഹം പുരിസഗവേസനാ നാമ സബ്ബസോ നത്ഥി, തഥാ ഏവ പുത്തഗവേസനാപി നത്ഥി, തസ്മാ മേ പുത്തമരണം ഏതദന്തം, സബ്ബേസു ഖന്ധാദീസു ഭവാദീസു ച തണ്ഹാനന്ദിയാ അഭാവകഥനേന സബ്ബസത്തേസു തണ്ഹാ സബ്ബസോ വിസോസിതാ, തസ്സായേവ കാരകഅവിജ്ജാക്ഖന്ധോ പദാലിതോതി അത്തനോ നിക്കിലേസതം പവേദേന്തീ ഥേരീ സീഹനാദം നദീതി.

കിസാഗോതമീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വിജയാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൫. പഞ്ച അങ്ഗാനി ഏതസ്സാതി പഞ്ചങ്ഗം, പഞ്ചങ്ഗമേവ പഞ്ചങ്ഗികം, തേന പഞ്ചങ്ഗികേന. ആതതന്തിആദീസു ആതതം നാമ ചമ്മപരിയോനദ്ധേസു ഭേരിആദീസു ഏകതലം തൂരിയം. വിതതം നാമ ഉഭയതലം. ആതതവിതതം നാമ തന്തിബദ്ധവീണാദി. സുസിരം വംസാദി. ഘനം സമ്മാദി. തതആദിവിസേസോപി ആതതമേവാതി ‘‘ചമ്മപരിയോനദ്ധേസൂ’’തി വിസേസനം. ഏകതലം കുമ്ഭഥൂണദദ്ദരാദി. ഉഭയതലം ഭേരിമുദിങ്ഗാദി. ചമ്മപരിയോനദ്ധം സേസം തന്തിബദ്ധം സബ്ബം ആതതവിതതം നാമ, ഗോമുഖീആദീനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. വംസാദീതി ആദിസദ്ദേന സങ്ഖസിങ്ഗാനമ്പി സങ്ഗഹോ. സമ്മതാള-കംസതാള-സിലാതാള-സലാകതാളാദി സമ്മാദി നാമ. തത്ഥ സമ്മതാളം നാമ ദണ്ഡമയതാളം, കംസമയതാളം കംസതാളം, സിലായം അയോപത്തേന ച താളനതാളം. സബ്ബേ കാമഗുണേ. ഉഗ്ഘരിതപഗ്ഘരിതട്ഠേനാതി ഉപരി ഘരണേന ച വിസ്സന്ദനേന ച. ഏവന്തി ‘‘ഇമിനാ പൂതികായേനാ’’തി. അരൂപട്ഠായിനോതി സത്താധിട്ഠാനേനായം ധമ്മദേസനാതി ആഹ ‘‘സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു രൂപാരൂപഭവേസൂ’’തി. തേസം ദ്വിന്നം രൂപാരൂപഭവാനം ഗഹിതത്താ. ഭവഭാവസാമഞ്ഞതോ, തദധിട്ഠാനതോ ഗഹിതേ കാമഭവേ. അവിജ്ജാതമോ വിഹതോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതിതത്താ.

വിജയാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉപ്പലവണ്ണാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൬. അഗ്ഗതോ പട്ഠായാതി സബ്ബഅഗ്ഗതോ പഭുതി യാവ മൂലാ അന്തരായുത്തം സമ്മദേവ പുപ്ഫിതം സാലരുക്ഖം. വണ്ണധാതുസീസേന വണ്ണധാതുസമ്പന്നം ദുതിയം ഭിക്ഖുനിം വദതീതി ആഹ ‘‘തയാ സദിസാ അഞ്ഞാ ഭിക്ഖുനീ നത്ഥീ’’തി. പഖുമസീസേന അക്ഖിഭണ്ഡം വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പഖുമന്തരികായന്തി ദ്വിന്നം അക്ഖീനം മജ്ഝേ’’തി. നാസവംസേതി നാസവംസമൂലേ. ‘‘ന പസ്സസീ’’തി വത്വാ അദസ്സനേ കാരണം ആഹ ‘‘വസീഭൂതമ്ഹീ’’തി.

ഉപ്പലവണ്ണാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ചാലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൭. ഇദന്തി ഇദം ദസ്സനം. ഗാഹാപേസീതി സമാദാപേസി ‘‘ജാതിം മാ രോചാ’’തി. അഞ്ഞന്തി ബന്ധവധതോ അഞ്ഞം ഛേദനാദിം. നിവേസേസീതി പവിസാപേസി.

ചാലാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഉപചാലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൮. പുനപ്പുനം…പേ… ആഗച്ഛന്തി കാരണസ്സ അസമൂഹതത്താ. സന്താപിതോ കിലേസസന്താപേഹി. അഗതീതി അവിസയോ.

ഉപചാലാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സീസുപചാലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൯. സമണിസദിസാതി സമണലിങ്ഗസ്സ ധാരണേന സമണിസദിസാ, കസ്സചിപി പാസണ്ഡസ്സ അരുച്ചനതോ മോനമഗ്ഗസ്സ അപ്പടിപജ്ജനതോ തവ സമണിഭാവം നാനുപസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. പാസം ഡേന്തീതി പാസം സജ്ജേന്തി, യഥാ തത്ഥ ദിട്ഠിപാസേ സത്താനം ചിത്തം പടിമുക്കം ഹോതി, ഏവം സജ്ജേന്തീതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതാ ച തേ സത്താനം ചിത്തേ ഖിത്താ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ചിത്തേസു ദിട്ഠിപാസം ഖിപന്തീതി അത്ഥോ’’തി. പാസേ മോചേതീതി ദിട്ഠിപാസേ സത്താനം ചിത്തസന്താനതോ നീഹരതി ധമ്മസുധമ്മതായ. തസ്മാതി പാസമോചനതോ പാസണ്ഡോതി ന വുച്ചതി. ‘‘ഇതോ ബഹിദ്ധായേവ പാസണ്ഡാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം. ഏവഞ്ച കത്വാ സബ്ബേപി ബാഹിരകസമയേ സന്ധായ ചൂളസീഹനാദസുത്തേ ‘‘ഛന്നവുതി പാസണ്ഡാ’’തി വുത്തം. പസീദന്തീതി ദിട്ഠിപങ്കേ സംസാരപങ്കേ ച പകാരേഹി അഗാധാ ഓസീദന്തി.

അഭിഭവിത്വാതി സബ്ബസംകിലേസപ്പഹാനേന അഭിഭുയ്യ അതിക്കമിത്വാ. അജിതോതി അജിനി അവിജയത്താ. സബ്ബാനി അകുസലകമ്മാനി കുസലകമ്മാനി ച ഖീണാനി ഏത്ഥാതി സബ്ബകമ്മക്ഖയോ, അരഹത്തം. ഉപധയോ സമ്മദേവ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി ഉപധിസങ്ഖയോ, നിബ്ബാനം.

സീസുപചാലാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സേലാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൦. കേനിദം പകതം ബിമ്ബന്തി ഇദം അത്തഭാവസഞ്ഞിതം ബിമ്ബം ബ്രഹ്മാ-വിസണുപുരിസ-പജാപതിആദീസു കേന കതം നിമ്മിതം നിബ്ബത്തിതന്തി കത്തബ്ബമോഹം നാമ കാതുകാമോ പുച്ഛതി. അഘന്തി അഘവത്ഥു. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖപതിട്ഠാനത്താ’’തി. ഹേതുനിരോധേനാതി തണ്ഹാസങ്ഖതസ്സ ഹേതുനോ അനുപ്പാദനിരോധേന. പച്ചയവേകല്ലേനാതി തദവസിട്ഠകിലേസാഭിസങ്ഖാരാദിപച്ചയസ്സ വേകല്ലഭാവേന, അപച്ചയഭാവൂപഗമനേനാതി അത്ഥോ.

സേലാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. വജിരാസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൧. സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജേതി രൂപാരൂപവിഭാഗേ കിലേസസങ്ഖാരസമൂഹേ. പരമത്ഥതോതി സഭാവേന. യഥാ ന ഹി സത്തസഞ്ഞിതസങ്ഖാരപുഞ്ജോ നാമ പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭതി, ഏവം തബ്ബിനിമുത്തോ നാമ കോചി ന ഉപലബ്ഭതി അവിജ്ജമാനത്താ. വിജ്ജമാനേസൂതി യഥാപച്ചയസമ്പത്തിയാ ലബ്ഭമാനേസു. തേനാകാരേനാതി ഇത്ഥിപുരിസാദിആകാരേന. വവത്ഥിതേസൂതി പച്ചേകം പച്ചയവിസേസസമുട്ഠിതം സണ്ഠാനവിസേസം ഉപാദായ ‘‘പുരിസോ ഹത്ഥീ അസ്സോ’’തിആദിനാ അഭിസങ്ഗതോ പവത്തേസു. സമ്മുതീതി സത്തോതി വോഹാരോ. തേനാഹ ‘‘സമഞ്ഞാമത്തമേവാ’’തി. പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധസഞ്ഞിതം ദുക്ഖം. വുത്തം ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൭; മ. നി. ൧.൧൨൦; ൩.൩൭൩; വിഭ. ൨൦൨) അഞ്ഞോ നേവ സമ്ഭോതി യഥാവുത്തദുക്ഖതോ അഞ്ഞസ്സ സങ്ഖതധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ന നിരുജ്ഝതീതി തതോ അഞ്ഞം ന നിരുജ്ഝതി, ഉപ്പാദതോ ഹോതി നിരോധോതി.

വജിരാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ഭിക്ഖുനീസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.