൧. തപോകമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൭. ഉരുവേലായ സമീപേ ഗാമോ ഉരുവേലഗാമോ, തം ഉരുവേലഗാമം അഭിമുഖഭാവേന സമ്മദേവ സബ്ബധമ്മേ ബുജ്ഝതീതി അഭിസമ്ബോധി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തേന സമന്നാഗതത്താ ച ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതി. തസ്സ പഞ്ചചത്താലീസായ വസ്സേസു ആദിതോ പന്നരസ വസ്സാനി പഠമബോധി, ഇധ പന സത്താഹബ്ഭന്തരമേവ അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ അന്തോസത്താഹസ്മിം യേവാ’’തി. അസുഖഭാവേന അഞ്ഞേഹി കാതും അസക്കുണേയ്യത്താ ദുക്കരം കരോതീതി ദുക്കരകാരോ, സോ ഏവ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ദുക്കരകാരികാ. തായ മുത്തോ വതമ്ഹീതി ചിന്തേസി. യദി ഏവം കസ്മാ തം ലോകനാഥോ ഛബ്ബസ്സാനി സമനുയുഞ്ജതി? കമ്മപീളിതവസേന. വുത്തഞ്ഹേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൯൨-൯൪) –

‘‘അവചാഹം ജോതിപാലോ, സുഗതം കസ്സപം തദാ;

കുതോ നു ബോധി മുണ്ഡസ്സ, ബോധി പരമദുല്ലഭാ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, അചരിം ദുക്കരം ബഹും;

ഛബ്ബസ്സാനുരുവേലായം, തതോ ബോധിമപാപുണിം.

‘‘നാഹം ഏതേന മഗ്ഗേന, പാപുണിം ബോധിമുത്തമം;

കുമ്മഗ്ഗേന ഗവേസിസ്സം, പുബ്ബകമ്മേന വാരിതോ’’തി.

മാരേതീതി വിബാധേതി. വിപത്തിആദിസംയോജനഞ്ഹി സാധൂനം പരമത്ഥതോ മരണം സച്ചപടിവേധമാരണത്താ, പാപതരത്താ പാപതമോതി പാപിമാ. സാ ചസ്സ പാപതമതാ പാപവുത്തിതായാതി ആഹ ‘‘പാപേ നിയുത്തോ’’തി. അധിപതീതി കാമാധിപതി. അപ്പഹീനകാമരാഗേ അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി വസവത്തീ. തേസംയേവ കുസലകമ്മാനം അന്തം കരോതീതി അന്തകോ. വട്ടദുക്ഖതോ അപരിമുത്തപച്ചയത്താ നമുചി. മത്താനം പമത്താനം ബന്ധൂതി പമത്തബന്ധു.

തപോകമ്മാതി അത്തകിലമഥാനുയോഗതോ. അപരദ്ധോതി വിരജ്ഝസി. ‘‘അപരാധോ’’തിപി അത്ഥി, സോയേവ അത്ഥോ. കായകിലമഥം അനുയുഞ്ജന്തോ യേഭുയ്യേന അമരത്ഥായ അനുയുഞ്ജതി, സോ ച കമ്മവാദീഹി അനുയുഞ്ജിയമാനോ ദേവത്ഥായ സിയാതി ആഹ ‘‘അമരഭാവത്ഥായാ’’തി. സബ്ബം തപന്തി സബ്ബം അത്തപരിതാപനം. അത്ഥാവഹം ന ഭവതി ബോധിയാ അനുപായത്താ. കിഞ്ചസ്സാതി കിഞ്ചി സിയാതി അത്ഥോ. ഫിയാരിത്തംവ ധമ്മനീതി ധമ്മം വുച്ചതി വണ്ണു, സോ ഇധ ‘‘ധമ്മ’’ന്തി വുത്തോ, ധമ്മനി വണ്ണുപദേസേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അരഞ്ഞേ’’തി. ഉഭോസു പസ്സേസു ഫിയാഹി ആകഡ്ഢേയ്യ ചേവ അരിത്തേഹി ഉപ്പീളേയ്യ ച.

സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ ഗഹിതാ മഗ്ഗസീലസ്സ അധിപ്പേതത്താ. സമാധിനോ ഹി ഗഹണേന സമ്മാവായാമസതിസമാധയോ ഗഹിതാ ഉപകാരഭാവതോ. പഞ്ഞായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ബുജ്ഝതി ഏതേനാതി ബോധോ. മഗ്ഗോതി ആഹ ‘‘ബോധായാതി മഗ്ഗത്ഥായാ’’തി. കഥം പന മഗ്ഗം മഗ്ഗത്ഥായ ഭാവേതീതി ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. തേന യഥാ യാഗുപചനാരമ്ഭോ യാവദേവ യാഗുഅത്ഥോ, ഏവം മഗ്ഗഭാവനാരമ്ഭോ മഗ്ഗാധിഗമത്ഥായാതി ദസ്സേതി. ആരമ്ഭോതി ച അരിയമഗ്ഗഭാവനായ ബന്ധാപനം ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ‘‘മഗ്ഗന്തി അരിയമഗ്ഗം, ബോധായാതി അരഹത്തസമ്ബോധായ, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘പത്തോസ്മി പരമസുദ്ധി’ന്തി ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിത’’ന്തി വദന്തി, അപരേ പന ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമ്ബോധായാതി. സോ ഹി സബ്ബസ്മാപി ബോധിതോ ഉത്തരിതരോ’’തി. നിഹതോ നിബ്ബിസേവനഭാവം പാപിതോ. തേനാഹ ‘‘പരാജിതോ’’തി.

തപോകമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.