൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തജടിലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. പുബ്ബാരാമസങ്ഖാതേതി സാവത്ഥിനഗരസ്സ പുബ്ബദിസായ കതത്താ പുബ്ബാരാമേതി സങ്ഖം ഗതേ. തത്രാതി ‘‘മിഗാരമാതുയാ പാസാദേ’’തി തസ്മിം സംഖിത്തവചനേ. അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബികഥാ ആദിതോ പട്ഠായ അനുക്കമകഥാ. പത്ഥനം അകാസി തസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗുപട്ഠായികം ഏകം ഉപാസികം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം ആകങ്ഖന്തീ. മേണ്ഡകപുത്തസ്സാതി മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ. മാതിട്ഠാനേ ഠപേസി തസ്സാ ഉപകാരം ഗരുഭാവഞ്ച ദിസ്വാ. തായ കാരിതേ പാസാദേതി തായ മഹാഉപാസികായ മഹാലതാപസാധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നവഹി കോടീഹി കരീസമത്തേ ഭൂമിഭാഗേ കാരിതേ സഹസ്സഗബ്ഭപടിമണ്ഡിതേ പാസാദേ.

പരൂള്ഹകച്ഛാതി പരൂള്ഹകച്ഛലോമാ. കമണ്ഡലുഘടികാദിം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരം. നഗ്ഗഭോഗ്ഗനിസ്സിരികാനന്തി നഗ്ഗാനഞ്ചേവ ഭോഗ്ഗാനഞ്ച നിസ്സിരികാനഞ്ച. തേ ഹി അനിവത്ഥവത്ഥതായ നഗ്ഗാ ചേവ, അചേലകവതാദിനാ ഭോഗ്ഗസരീരതായ ഭോഗ്ഗാ, സോഭാരഹിതതായ നിസ്സിരികാ ച. അത്തനാ ദിട്ഠസുതം പടിച്ഛാദേത്വാ ന കഥേയ്യുന്തി അകാരണമേതം തേസം രഞ്ഞാ പയുത്തചരപുരിസഭാവതോ. ഏവം കതേ പന തേ ‘‘അഞ്ഞേപി പബ്ബജിതാ അത്ഥീതി അയം ജാനാതീ’’തി മഞ്ഞേയ്യുന്തി കോഹഞ്ഞചിത്തോ ഏവം അകാസീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തഥാ ഹി തേനത്ഥേന അപരിതോസമാനോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ.

കാസികചന്ദനന്തി ഉജ്ജലചന്ദനം. തം കിര വണ്ണവസേന സമുജ്ജലം ഹോതി പഭസ്സരം, തദത്ഥമേവ നം സണ്ഹതരം കരോന്തി. തേനാഹ ‘‘കാസികചന്ദനന്തി സണ്ഹചന്ദന’’ന്തി. വണ്ണഗന്ധത്ഥായാതി വണ്ണസോഭത്ഥഞ്ചേവ സുഗന്ധഭാവത്ഥഞ്ച. വണ്ണഗന്ധത്ഥായാതി ഛവിരാഗകരണത്ഥഞ്ചേവ സുഗന്ധത്ഥായ ച. ‘‘ഗിഹിനാ’’തിആദീഹി പദേഹി ഏവം പമാദവിഹാരിനാ തയാ അരഹന്തോ ദുവിഞ്ഞേയ്യാതി ദസ്സേതി.

സംവാസോ നാമ ഇധ കാലേന ഉപസങ്കമനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപസങ്കമന്തേനാ’’തി ആഹ. കായവാചാഹി അസംയതേനപി സംയതാകാരോ, അസംവുതിന്ദ്രിയേനപി സംവുതിന്ദ്രിയാകാരോ. പരിഗ്ഗഹേസ്സാമീതി വീമംസിസ്സാമി ‘‘പരിസുദ്ധം നു ഖോ, നോ’’തി. സപ്പഞ്ഞേനാതി സീലപരിഗ്ഗണ്ഹനപഞ്ഞായ സപ്പഞ്ഞേന. ജാനിതും ന സക്കോതി സഭാവസ്സ സതോ സീലസ്സ അനുപധാരണതോ.

കഥനേനാതി അപരാപരം കഥനേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഏകച്ചസ്സ ഹീ’’തിആദി. അരിയവോഹാരോതി ദിട്ഠാദിലക്ഖണേന വോഹരിതോ ‘‘ദിട്ഠം അദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ പവുത്തസദ്ദവോഹാരോ. തസ്സ പന കാരണമേവ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചേതനാ’’തി ആഹ. ഏസ നയോ അനരിയവോഹാരേപി. പരമത്ഥതോ ഹി സച്ചവാചാദയോ മുസാവാദാദയോ ചേതനാലക്ഖണാതി. പഞ്ഞത്തിവോഹാരോ തഥാ തഥാ വോഹരിതബ്ബതോ ഏവമാഹ ‘‘സംവോഹാരേന ഖോ, മഹാരാജ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഞാണഥാമോതി ഞാണഗുണബലം, യേന ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനാദിനാ അച്ചായികകിച്ചകരണീയാനി നിട്ഠാപേതി. സംകഥായാതി അത്ഥവീമംസനവസേന പവത്തായ സമ്മാകഥായ. ഉപ്പിലവതി ലഹുകഭാവതോ. ഹേട്ഠാചരകാതി അവചരകാ. യേ അനുപവിസിത്വാ പരേസം രഹസ്സവീമംസനവസേന പവത്താ, തേസു ഓചരകവോഹാരോതി വുത്തം ‘‘ചരാ ഹീ’’തിആദി.

വണ്ണസണ്ഠാനേനാതി വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ സണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ വാ. സുജാനോ പേസലോ വിസ്സസേതി യോജനാ. ലഹുകദസ്സനേനാതി പരിത്തദസ്സനേന വിജ്ജുകേന വിയ. പരിക്ഖാരഭണ്ഡകേനാതി പബ്ബജിതപരിക്ഖാരഭൂതേന ഭണ്ഡകേന. ലോഹഡ്ഢമാസോതി ലോഹമയോ ഉപഡ്ഢഗ്ഘനകമാസോ.

സത്തജടിലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഞ്ചരാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. രൂപാതി രൂപസങ്ഖാതാ കാമഗുണാ. തേ പന നീലാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നാപി രൂപായതനത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യതം നാതിവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘നീലപീതാദിഭേദം രൂപാരമ്മണ’’ന്തി. തോ-സദ്ദോപി ദാ-സദ്ദോ വിയ കാലത്ഥോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യതോതി യദാ’’തി. മനം ആപയതി വഡ്ഢേതീതി മനാപം, മനോരമം. മനാപനിപ്ഫത്തിതന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മനസാ പിയായിതം, തസ്സ അഗ്ഗഭാവേന പരിയന്തം പരമം കോടിം കത്വാ പവത്തിതന്തി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലമനാപന്തി ആരമ്മണസഭാവം അചിന്തേത്വാ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന മനാപഭാവേനേവ ഇട്ഠതായ ഇട്ഠന്തി. സമ്മുതീതി സമഞ്ഞാ. പുഗ്ഗലമനാപം നാമ സഞ്ഞാവിപല്ലാസവസേന വിപരീതമ്പി ഗണ്ഹാതി ഇതരസഭാവതോതി ആഹ ‘‘യം ഏകസ്സ…പേ… ഇട്ഠം കന്ത’’ന്തി. ഇദാനി തം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യവസേന യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചന്തവാസീന’’ന്തിആദിമാഹ. ഇദം പുഗ്ഗലമനാപന്തി ഇദം യഥാവുത്തം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യം വിയ അഞ്ഞമ്പി ഏവംജാതികം തേന തേന പുഗ്ഗലേന മനാപന്തി ഗഹേതബ്ബാരമ്മണം പുഗ്ഗലമനാപം നാമ.

ലോകേ പടിവിഭത്തം നത്ഥി, വിഭജിത്വാ ദസ്സനേന ലോകേന മധുരജാതേനപി പടിവിഭത്തം കത്വാ ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘വിഭജിത്വാ പന ദസ്സേതബ്ബ’’ന്തി. ദിബ്ബകപ്പമ്പീതി ദേവലോകപരിയാപന്നസദിസമ്പി അമനാപം ഉപട്ഠാതി ഉളാരപണീതാരമ്മണപരിചയതോ. മജ്ഝിമാനം പന…പേ… വിഭജിതബ്ബം തേസം മനാപസ്സ മനാപതോ, അമനാപസ്സ അമനാപതോ ഉപട്ഠാനതോ. തത്ഥപി ഇട്ഠാനിട്ഠപരിച്ഛേദോ നിപ്പരിയായതോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തഞ്ച പനേത’’ന്തിആദി. തഞ്ച പനേതം ഇട്ഠാനിട്ഠഭൂതം ആരമ്മണം കാമാവചരജവനേസു അകുസലസ്സ വസേന യേഭുയ്യേന പവത്തതീതി കത്വാ തത്ഥ ‘‘രജ്ജതി ദുസ്സതീ’’തി അകുസലസ്സേവ പവത്തി ദസ്സിതാ. സേസകാമാവചരസ്സപി വസേന പവത്തി ലബ്ഭതേവ. തഥാ ഹി തം അപ്പടികൂലേപി പടികൂലാകാരതോ, പടികൂലേപി അപ്പടികൂലാകാരതോ പവത്തതീതി. വിപാകചിത്തം ഇട്ഠാനിട്ഠം പരിച്ഛിന്ദതി, ന സക്കാ വിപാകം വഞ്ചേതുന്തി. കുസലകമ്മം ഹി ഏകന്തതോ ഇട്ഠമേവ, അകുസലകമ്മഞ്ച അനിട്ഠമേവ, തസ്മാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനം വിപാകചിത്തം യഥാസഭാവതോ പവത്തതീതി.

യം പന സമ്മോഹവിനോദനിയം ‘‘കുസലകമ്മജം അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, തം പന നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. തേന സോഭനം അകുസലകമ്മജമ്പി ഏകച്ചാനം സത്താനം ഇട്ഠന്തി അനുഞ്ഞാതം സിയാ. കുസലകമ്മജം പന സബ്ബേസം ഇട്ഠമേവാതി വദന്തി. തിരച്ഛാനഗതാനം കേസഞ്ചി മനുസ്സരൂപം അമനാപം, യതോ തേ ദിസ്വാവ പലായന്തി. മനുസ്സാ ച ദേവതാനം രൂപം ദിസ്വാ ഭായന്തി, തേസമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണം തം രൂപം ആരബ്ഭ കുസലവിപാകമേവ ഉപ്പജ്ജതി, താദിസസ്സ പന പുഞ്ഞസ്സ അഭാവാ ന തേസം തത്ഥ അഭിരതി ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. കുസലകമ്മജസ്സ പന അനിട്ഠസ്സ അഭാവോ വിയ അകുസലകമ്മജസ്സ സോഭനസ്സ ഇട്ഠസ്സ അഭാവോ വത്തബ്ബോ. ഹത്ഥിആദീനമ്പി ഹി അകുസലകമ്മജം മനുസ്സാനം അകുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണം, കുസലകമ്മജം പന പവത്തേ സമുട്ഠിതം കുസലവിപാകസ്സ, ഇട്ഠാരമ്മണേന വോമിസ്സകത്താ അപ്പകം അകുസലകമ്മജം ബഹുലം അകുസലവിപാകുപ്പത്തിയാ കാരണം ന ഭവിസ്സതീതി സക്കാ വത്തും. ഇദാനി തമേവ വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം വിഭാവേതും ‘‘കിഞ്ചാപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തയിദം സമ്മുതിമനാപസംവിഭാഗത്ഥം വുത്തം, ഇധ പന ന തഥാ വിഭത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി.

സോ ഉപാസകോ ചന്ദനങ്ഗലഗാമേ ജാതത്താ ‘‘ചന്ദനങ്ഗലികോ’’തി പഞ്ഞായതി, ‘‘ചന്ദനവിലാസോ’’തി കേചി. തസ്സ ഉപാസകസ്സ പടിഭാനം ഉദപാദീതി യോജനാ. തേ രാജാനോ ഹതപ്പഭേ ഹതസോഭേ ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഉദകാഭിസിത്തേതി ഉദകേന അഭിസിഞ്ചിതേ. അങ്ഗാരേ വിയാതി അങ്ഗാരക്ഖണേ വിയ.

കാലസ്സേവാതി പഗേവ. അവിഗതഗന്ധം തങ്ഖണവികസിതതായ. ഈദിസം വചനന്തി ‘‘അച്ഛാദേസീ’’തി ഏവരൂപം വചനന്തി.

പഞ്ചരാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദോണപാകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ‘‘ദോണപാകകുര’’ന്തി ഏത്ഥ വിഭത്തിലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ദോണപാകം കുര’’ന്തി. ദോണസ്സാതി ചതുന്നം ആള്ഹകാനം, സോളസനാളീനന്തി അത്ഥോ. തദുപിയന്തി തദനുരൂപം, തസ്സ വുത്തപരിമാണസ്സ അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേതി തംദിവസതോ പുരിമതരദിവസേസു. ബലവാതി മഹാ. ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തസമ്മദഹേതുകോ. അസ്സ രഞ്ഞോ ഉഭോസു പസ്സേസു ഗഹിതതാലവണ്ടാ ബീജന്തി യമകതാലവണ്ടേഹി. ഫാസുവിഹാരന്തി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ലദ്ധബ്ബസുഖവിഹാരം. ഭോജനമത്തഞ്ഞൂ ഹി സുഖവിഹാരോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തനുകസ്സ ഭവന്തി വേദനാ, സണികം ജീരതി ആയു പാലയ’’ന്തി.

തനുകസ്സാതി തനുകാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഭുത്തപച്ചയാ വിസഭാഗവേദനാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സണികന്തി മന്ദം മുദുകം, അപരിസ്സയമേവാതി അത്ഥോ. ജീരതീതി പരിഭുത്താഹാരോ പച്ചതി. ആയുപാലയന്തി നിരോധോ അവേദനോ ജീവിതം രക്ഖന്തോ. അഥ വാ സണികം ജീരതീതി സോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ പരിമിതാഹാരതായ സണികം ചിരേന ജീരതി ജരം പാപുണാതി ജീവിതം പാലേന്തോ.

പരിയാപുണിത്വാതി ഏത്ഥ യഥാ സബ്ബം സോ പരിയാപുണി, തതോ പരഞ്ച യഥാ പടിപജ്ജി, തം ദസ്സേതും ‘‘രഞ്ഞാ സദ്ധി’’ന്തിആദി വുത്തം. താവതകേ തണ്ഡുലേ ഹാരേയ്യാസി തദുപിയഞ്ച ബ്യഞ്ജനന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

പുരിസഭാഗോ ഏസാതി മജ്ഝിമേന പുരിസേന ഭുഞ്ജിതബ്ബഭാഗോ ഏസോ, യദിദം നാളികോദനമത്തം. സല്ലിഖിതസരീരതാതി ഭമം ആരോപേത്വാ ഉല്ലിഖിതസ്സ വിയ സബ്ബപരിളാഹവൂപസമസ്സ പുഥുലതാപഗതസരീരസ്സ. സീലം സമ്പരായികത്ഥോതി വുത്തം, കുതോ പനേത്ഥ സീലന്തി ആഹ ‘‘ഭോജനേ’’തിആദി. സീലങ്ഗം നാമ ഹോതീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലസ്സ അവയവോ ഏകോ ഭാഗോ ഹോതി.

ദോണപാകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. വേദേന ഞാണേന ഈഹതി ഇരിയതീതി വേദേഹീ, കോസലരാജഭഗിനീ അജാതസത്തുനോ മാതാ, സാ കിര സമ്പജഞ്ഞജാതികാ. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതാധിവചന’’ന്തി, ചത്താരി അങ്ഗാനി ഏതിസ്സന്തി ചതുരങ്ഗിനീ. ദ്വിന്നം രജ്ജാനന്തി കാസികരജ്ജമഗധരജ്ജാനം അന്തരേ, സോ പന ഗാമോ കാസികരജ്ജോ.

പാപാതി ലാമകാ നിഹീനാചാരാ. മേജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്തി, സാ ഏതേസു അത്ഥീതി മിത്താ. സഹ അയന്തി പവത്തന്തീതി സഹായാ. സമ്പവങ്കന്തി സുട്ഠു ഓനതം. ജയകാരണം ദിസ്വാ ആഹ, തഥാ ഹി ‘‘അജ്ജ ഇമം രത്തിം ദുക്ഖം സേതീ’’തി കാലപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം. വേരിഘാതോ നാമ വേരിപുഗ്ഗലേ സതീതി ആഹ ‘‘വേരിപുഗ്ഗലം ലഭതീ’’തി.

പഠമസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. സുണാഥാതി ‘‘വത്വാ’’തി വചനസേസോ. ഉപകപ്പതീതി സമ്ഭവതി. സയ്ഹം ഹോതീതി കാതും സക്കാ ഹോതി. ‘‘യദാ ചഞ്ഞേ’’തി ച-കാരോ നിപാതമത്തന്തി ആഹ ‘‘യദാ അഞ്ഞേ’’തി. വിലുമ്പന്തീതി വിനാസം അച്ഛിന്ദനം കരോന്തി. വിലുമ്പീയതീതി വിലുത്തപരസന്തകസ്സ അസകത്താ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠധമ്മികം കമ്മഫലം പടിസംവേദേന്തോ വിയ സയമ്പി പരേന വിലുമ്പീയതി, ധനജാനിം പാപുണാതി. ‘‘കാരണ’’ന്തി ഹി മഞ്ഞതീതി പാപകിരിയം അത്തനോ ഹിതാവഹം കാരണം കത്വാ മഞ്ഞതി. ജയന്തോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം നാമ ജിനാമീ’’തി മഞ്ഞമാനോ സയമ്പി തതോ പരാജയം പാപുണാതി. ഘട്ടേതാരന്തി പാപകമ്മവിപാകം. കമ്മവിവട്ടേനാതി കമ്മസ്സ വിവട്ടനേന, പച്ചയലാഭേന ലദ്ധാവസരേന വിവട്ടേത്വാ വിഗമിതേന കമ്മേനാതി അത്ഥോ.

ദുതിയസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ഏകച്ചാതി പണ്ഡിതാ സപഞ്ഞാ. സേയ്യാതി വരാ. ഗാഥാസുഖത്ഥം സസുരസദ്ദലോപം കത്വാ ‘‘സസ്സുദേവാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സസ്സുസസുരദേവതാ’’തി. ദിസാജേട്ഠകാതി ചതൂസുപി ദിസാസു ജേട്ഠകസീസേന ഹി ലോകം വദതി. താദിസായാതി തഥാരൂപായ മേധാവിതാദിഗുണവുത്തിയാ. സുഭരിയായാതി സുഖേത്തഭൂതായ സുന്ദരിത്ഥിയാതി അത്ഥോ.

മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. സമധിഗ്ഗയ്ഹാതി സമ്മാ അതിവിയ ഗഹേത്വാ, ഞായേന വിസേസതോ ഗണ്ഹിത്വാ. കാരാപകഅപ്പമാദോതി തിണ്ണം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പവത്തകഅപ്പമാദോ. സമവധാനന്തി സമവരോധം അന്തോഗധം. ഉപക്ഖേപന്തി ബഹി അഹുത്വാ പക്ഖിപിതബ്ബതം. സേസപദജാതാനി വിയ അവ…പേ… ധമ്മാ സപ്പദേസത്താ. അപ്പമാദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി തസ്സ നിപ്പദേസത്താ. അഗ്ഗം സേട്ഠം മഹന്തം സേസധമ്മാനം അപ്പമാദോ. പടിലാഭകട്ഠേനാതി അധിഗമഹേതുതായ. ലോകിയോപി സമാനോതി കാമാവചരോപി സമാനോ. മഹഗ്ഗതാനുത്തരാനം പുബ്ബഭാഗേ പവത്തഅപ്പമാദോ ഹി ഇധാധിപ്പേതോ.

പസംസന്തി പണ്ഡിതാതി യോജനാ. അപ്പമാദസ്സ പാസംസഭാവേ ഏകന്തതോ കത്തബ്ബതായ പന ‘‘ഏതാനീ’’തിആദിനാ കാരണം ആഹ. ഇമിസ്സാ യോജനായ ‘‘പുഞ്ഞകിരിയാസൂ’’തി പദസ്സ ‘‘അപ്പമത്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി, യസ്മാ ച പുഞ്ഞകിരിയാസു അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ അധിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോതി. ദുതിയയോജനായ പന പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി. കത്ഥ? പുഞ്ഞകിരിയാസു. കസ്മാതി ചേ? അപ്പമത്തോതിആദി. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ…പേ… അത്ഥോ’’തി. അത്ഥപടിലാഭാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഹിതപടിലാഭാ.

അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കല്യാണമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. സീലാദിഗുണസമന്നാഗതോ കല്യാണോ ഭദ്ദകോ മിത്തോ ഏതസ്സാതി കല്യാണമിത്തോ, തസ്സ ധമ്മോ കല്യാണമിത്തസ്സേവ സ്വാഖാതോ നാമ ഹോതി സുത്വാ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ സാധനതോ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥം പൂരേതീ’’തി. ഇതരസ്സാതി പാപമിത്തസ്സ. തേനാതി അത്ഥപൂരണേന. ഏതന്തി ‘‘സോ ച ഖോ കല്യാണമിത്തസ്സാ’’തി ഏതം വചനം. ദേസനാധമ്മോതി പരിയത്തിധമ്മോ. സോ ഹി കല്യാണമിത്തതോ പച്ചക്ഖതോ ലദ്ധബ്ബോ, ഇതരേ തദുപനിസ്സയാ പച്ചത്തപുരിസകാരേഹി, തേന ലദ്ധബ്ബോ കല്യാണമിത്തോതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സാവകബോധിസത്തവസേന ഹേസാ ദേസനാ ആഗതാ. ന ഹി സേസബോധിസത്താനം പരോപദേസേന പയോജനം അത്ഥി.

ഉപഡ്ഢം കല്യാണമിത്തതോതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തസ്സ ഉപഡ്ഢഗുണോ കല്യാണമിത്തതോ ലദ്ധബ്ബോ. ഉപഡ്ഢം പച്ചത്തപുരിസകാരതോതി ഇതരം ഉപഡ്ഢം ഞാണം പടിപജ്ജന്തസ്സ അത്തനോ പുരിസകാരതോ. ലോകേപി പാകടോയമത്ഥോ ‘‘ആചരിയതോ ഉപഡ്ഢം, പച്ചത്തപുരിസകാരതോ ഉപഡ്ഢം ലദ്ധബ്ബാ തേവിജ്ജതാ’’തി, തസ്മാ ഥേരോ തഥാ ചിന്തേസി. നിപ്പദേസന്തി അനവസേസതോ. തതോതി കല്യാണമിത്തതോ. ഉപഡ്ഢം ആഗച്ഛതീതി ഉപഡ്ഢഗുണോ പടിപജ്ജന്തം ഉപഗച്ഛതി. ബഹൂഹി പുരിസേഹി. വിനിബ്ഭോഗോ വിവേചനം നത്ഥി ഏകജ്ഝം അത്ഥസ്സ വിവേചേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. ഏസാതി പരതോഘോസപച്ചത്തപുരിസകാരതോ ച സിജ്ഝമാനോ അത്ഥോ. ഏത്തകന്തി ഏത്തകോ ഭാഗോ. യദി ന സക്കാ ലദ്ധും, അഥ കസ്മാ ഉപഡ്ഢന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കല്യാണമിത്തതായാ’’തിആദി. സമ്മാദിട്ഠിആദീസു ന സക്കാ ലദ്ധും. അസക്കുണേയ്യേ സകലമ്പി ന സമ്ഭവതി പരതോഘോസമത്തേന തേസം അസിജ്ഝനതോ, പധാനഹേതുഭാവദീപനത്ഥം പന ‘‘സകലമേവാ’’തി വുത്തം. പുബ്ബഭാഗപടിലാഭങ്ഗന്തി പുബ്ബഭാഗേ പടിലദ്ധബ്ബകാരണം കല്യാണമിത്തസ്സ ഉപദേസേന വിനാ തേന ഉത്തരി വിസേസതോ അലദ്ധബ്ബതോ. അത്ഥതോതി പരമത്ഥതോ. ‘‘കല്യാണമിത്തം…പേ… ചത്താരോ ഖന്ധാ’’തി വത്വാ സുത്വാതി അത്ഥോ. തേ പന സീലാദയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതിപി വദന്തിയേവാ’’തി.

മാഹേവന്തി മാ അഹ ഏവന്തി ഛേദോ, അഹാതി നിപാതമത്തം, മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. തേനാഹ ‘‘മാ ഏവം അഭണീ’’തി. ‘‘മാഹേവം ആനന്ദാ’’തി വദതോ ഭഗവതോ ഇമസ്മിം ഠാനേ താദിസസ്സ നാമ തേ, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തഗുണേ സേവതോ വത്തും യുത്തം അയാഥാവതോതി ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ യഥാഭൂതഗുണകിത്തനമുഖേന പടിക്ഖേപോ യുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹുസ്സുതോ’’തിആദിമാഹ. ഇദന്തി ഇദം വചനം ഭഗവാ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. സകലമേവ ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. തേന ‘‘മാഹേവ’’ന്തി തസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ കാരണം ജോതിതം, ന സരൂപതോ വുത്തം. ‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേത’’ന്തിആദിനാ പന തം സരൂപതോ ദസ്സിതന്തി ആഹ ‘‘ഇദാനി…പേ… ആദിമാഹാ’’തി. പാടികങ്ഖിതബ്ബന്തി ഇച്ഛനട്ഠേന പാടികങ്ഖിതബ്ബം, ന പടികങ്ഖാനിമിത്തേനാതി ആഹ ‘‘അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ’’തി.

ഇധാതി അന്തോഗധാവധാരണപദം, ഇധേവാതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിംയേവ ഹി സാസനേ അരിയമഗ്ഗഭാവനാ, ന അഞ്ഞത്ഥ. ആദിപദാനംയേവാതി തസ്മിം തസ്മിം വാക്യേ ആദിതോ ഏവ വുത്തസമ്മാദിട്ഠിആദിപദാനംയേവ. സമ്മാദസ്സനലക്ഖണാതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന സമ്മദേവ ദസ്സനസഭാവാ. സമ്മാഅഭിരോപനലക്ഖണോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ സമ്പയുത്തധമ്മേ സമ്മദേവ ആരോപനസഭാവോ. സമ്മാപരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാതി മുസാവാദാദീനം വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം പടിപക്ഖഭാവതോ പരിഗ്ഗാഹകസഭാവാ സമ്മാവാചാ സിനിദ്ധഭാവേന സമ്പയുത്തധമ്മേ സമ്മാവാചാപച്ചയം സുഭാസിതസോതാരഞ്ച പുഗ്ഗലം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സമ്മാപരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാ. യഥാ കായികകിരിയാ കിഞ്ചി കത്തബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, സയഞ്ച സമുട്ഠഹനം ഘടനം ഹോതി, തഥാ സമ്മാകമ്മന്ത സങ്ഖാതാ വിരതിപീതി സമുട്ഠാപനലക്ഖണാ ദട്ഠബ്ബാ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ ഉക്ഖിപനം സമുട്ഠാപനം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ. ജീവമാനസ്സ സത്തസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ, ജീവിതപ്പവത്തിയാ ആജീവസ്സേവ വാ സുദ്ധി വോദാനം. യഥാ ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം വജ്ജാനം ധമ്മേന പഹാനാനുപ്പാദഅത്ഥലാഭാദിപരിവുഡ്ഢി ഹോതി, ഏവം സമ്പയുത്താനം പഗ്ഗഹണസഭാവോതി സമ്മാപഗ്ഗഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തഗാഹാനഞ്ച വിധമനവസേന സമ്മാപതിട്ഠാനസഭാവാതി സമ്മാഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. സമ്പയുത്തധമ്മാനം സമ്മാ സമാദഹനം ഏകഗ്ഗതാകരണം സഭാവോ ഏതസ്സാതി സമ്മാസമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി. തീണി കിച്ചാനി ഹോന്തി പടിപക്ഖധമ്മേസു, ആരമ്മണധമ്മേസു, സമ്പയുത്തധമ്മേസു ച ഏകസ്മിംയേവ ഖണേ പവത്തിവിസേസഭൂതാനി. ഇദാനി താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘സേയ്യഥിദ’’ന്തിആദി വുത്തം. സദ്ധിന്തി ഇമിനാ ‘‘അഞ്ഞേഹീ’’തി വുത്തകിലേസാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സഹ ഏകട്ഠാ വാ അനേകട്ഠാ വാതി ദസ്സേതി. പജഹതി പഹായ നം പടിവിജ്ഝതി. നിരോധന്തി നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി.

ന കേവലം മഗ്ഗധമ്മാ വുത്തനയേനേവ, അഥ ഖോ അപരേനപി നയേന വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. നാനാഖണാ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ. നാനാരമ്മണാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദിഭാവതോ. ഏകക്ഖണാ സകിദേവ ഉപ്പജ്ജനതോ. ഏകാരമ്മണാ നിബ്ബാനവിസയത്താ. ചത്താരി നാമാനി ലഭതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന പവത്തിയാ. തീണി നാമാനി ലഭതി കാമസങ്കപ്പാദീനം പഹാനവസേന പവത്തിയാ. പടിപക്ഖപഹാനവസേന ഹിസ്സ നാമത്തയലാഭോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപി പുബ്ബഭാഗേപി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പവത്തനതോ. മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയോവ പടിപക്ഖസമുച്ഛിന്ദനസ്സ മഗ്ഗകിച്ചത്താ. ന ഹി ചേതനാ മഗ്ഗസഭാവാ. സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേനാതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനചതുബ്ബിധസതിപട്ഠാനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദീനം കുസലാനഞ്ച വഡ്ഢനതോ. പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപീതി യഥാ പുബ്ബഭാഗേ പഠമജ്ഝാനാദിവസേന നാനാ. ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപി. ന ഹി ഏകോപി ച മഗ്ഗസമാധി പഠമജ്ഝാനസമാധിആദിനാമാനി ലഭതി സമ്മാദിട്ഠിആദീനം വിയ കിച്ചവസേന ഭേദാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവാ’’തി.

ഞത്വാ ഞാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. വുദ്ധി നാമ വേപുല്ലം ഭിയ്യോഭാവോ പുനപ്പുനം ഉപ്പാദോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം ജനേതീ’’തി. അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അഭിവഡ്ഢം പാപേന്തോ നിബ്ബത്തേതി. വിവിത്തതാതി വിവിത്തഭാവോ. സോ ഹി വിവേചനീയതോ വിവിച്ചതി, യം വിവിച്ചിത്വാ ഠിതം, തദുഭയമ്പി ഇധ വിവിത്തഭാവസാമഞ്ഞേന ‘‘വിവിത്തതാ’’തി വുത്തം. തേസു പുരിമോ വിവേചനീയതോ വിവിച്ചമാനതായ വിവിച്ചനകിരിയായ സമങ്ഗീ ധമ്മസമൂഹോ തായ ഏവ വിവിച്ചനകിരിയായ വസേന വിവേകോതി ഗഹിതോ. ഇതരോ സബ്ബസോ തതോ വിവിത്തസഭാവതായ. തത്ഥ യസ്മിം ധമ്മപുഞ്ജേ സമ്മാദിട്ഠി പവത്തതി, തം യഥാവുത്തായ വിവിച്ചമാനതായ വിവേകസങ്ഖാതം നിസ്സായേവ പവത്തതി, ഇതരം പന തംനിന്നതാതംആരമ്മണതാഹീതി വുത്തം ‘‘വിവേകം നിസ്സിതം, വിവേകേ വാ നിസ്സിത’’ന്തി.

യഥാ വാ വിവേകവസേന പവത്തം ഝാനം ‘‘വിവേകജ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം വിവേകവസേന പവത്താ സമ്മാദിട്ഠി ‘‘വിവേകനിസ്സിതാ’’തി ദട്ഠബ്ബാ. നിസ്സയോ ച വിപസ്സനാമഗ്ഗാനം വസേന മഗ്ഗഫലാനം വേദിതബ്ബോ. അസതിപി താസം പുബ്ബാപരഭാവേ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയാനം സമുപ്പാദനം വിയ അഭിന്നധമ്മാധാരാ നിസ്സയഭാവനാ സമ്ഭവന്തി. തസ്സ തദങ്ഗ-സമുച്ഛേദനിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതതം വത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതതായ അവചനം അരിയമഗ്ഗഭാവനായ വുച്ചമാനത്താ. ഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ഹി യേ സച്ഛികാതബ്ബാ ധമ്മാ. തേസം കിച്ചം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ. അജ്ഝാസയതോതി ‘‘നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സാമീ’’തി മഹന്തഅജ്ഝാസയതോ. യദിപി ഹി വിപസ്സനാക്ഖണേ സങ്ഖാരാരമ്മണം ചിത്തം, സങ്ഖാരേസു പന ആദീനവം സുട്ഠു, ദിസ്വാ തപ്പടിപക്ഖേ നിബ്ബാനേ നിന്നതായ അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതോ ഹോതി, ഉണ്ഹാഭിഭൂതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സീതനിന്നചിത്തതാ വിയ. കേചി പന ‘‘യഥാ സഭാവതോ, യഥാ അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതതാ, ഏവം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതതാപി സിയാ’’തി വദന്തി. യദഗ്ഗേന ഹി നിബ്ബാനനിന്നതാ സിയാ, തദഗ്ഗേന ഫലനിന്നതാപി സിയാ ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’’ന്തി അജ്ഝാസയസമ്പത്തിയാ ഭാവതോ. യസ്മാ പഹാനവിനയോ വിയ രാഗനിരോധോപി ഇധാധിപ്പേതവിവേകേന അത്ഥതോ നിബ്ബിസിട്ഠോ, തസ്മാ വുത്തം ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതാദീസൂതി. തേനാഹ ‘‘വിവേകത്ഥാ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ’’തി.

വോസ്സഗ്ഗസദ്ദോ പരിച്ചാഗത്ഥോ പക്ഖന്ദനത്ഥോ ചാതി വോസ്സഗ്ഗസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. വോസ്സജ്ജനഞ്ഹി പഹാനം, വിസ്സട്ഠഭാവേന നിരാസങ്കപവത്തി ച, തസ്മാ വിപസ്സനാക്ഖണേ തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന പടിപക്ഖസ്സ പഹാനം വോസ്സഗ്ഗോ, തഥാ വിപസ്സനാക്ഖണേ തംനിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ആരമ്മണകരണേന വിസ്സട്ഠസഭാവതാ വോസ്സഗ്ഗോതി വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ’’തിആദി. അയം സമ്മാദിട്ഠീതി അയം മിസ്സകവസേന വുത്താ സമ്മാദിട്ഠി. യഥാവുത്തേന പകാരേനാതി തദങ്ഗപ്പഹാനസമുച്ഛേദപ്പഹാനപകാരേന തംനിന്നതദാരമ്മണകരണപ്പകാരേന ച.

പുബ്ബേ വോസ്സഗ്ഗവചനസ്സേവ അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘സകലേന വചനേനാ’’തി. പരിണമന്തം വിപസ്സനാക്ഖണേ, പരിണതം മഗ്ഗക്ഖണേ. പരിണാമോ നാമ ഇധ പരിപാകോതി ആഹ ‘‘പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാ’’തി. പരിപാകോ ച ആസേവനലാഭേന ലദ്ധസാമത്ഥിയസ്സ കിലേസേ പരിച്ചജിതും നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദിതും തിക്ഖവിസദഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അയ’’ന്തിആദി. ഏസ നയോതി യ്വായം നയോ ‘‘വിവേകനിസ്സിത’’ന്തിആദിനാ സമ്മാദിട്ഠിയം വുത്തോ, സേസേസു സമ്മാസങ്കപ്പാദീസുപി ഏസേവ നയോ, ഏവം തത്ഥ നേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പടിച്ചാതി നിസ്സായ. ജാതിസഭാവാതി ജായനസഭാവാ. സകലോതി അനവസേസോ, സബ്ബോതി അത്ഥോ. ന കോചി മഗ്ഗോ സാവസേസോ ഹുത്വാ സമ്ഭവതി. ഹേട്ഠിമേ മഗ്ഗേ ഉപ്പന്നേ ഉപരിമോ ഉപ്പന്നോ ഏവ നാമ അനന്തരായേന ഉപ്പജ്ജനതോ. വവസ്സഗ്ഗത്ഥേതി വചസായത്ഥേ. വണ്ണയന്തീതി ഗുണവണ്ണനവസേന വിത്ഥാരേന്തി.

കല്യാണമിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. ദിവ-സദ്ദോ ദിവാ-സദ്ദോ വിയ ദിവസപരിയായോ, തസ്മാ വിസേസനഭാവേന വുച്ചമാനോ ദിവസദ്ദോ അത്ഥവിസേസം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘ദിവസസ്സ ദിവാ’’തിആദി. സം വുച്ചതി ധനം, തസ്സ പതീതി സമ്പതി, ധനസാമികോ, തസ്സ ഹിതാവഹത്താ സാപതേയ്യന്തി ആഹ ‘‘സാപതേയ്യന്തി ധന’’ന്തി. തസ്സ ഗേഹേ കതാകതഭണ്ഡസ്സ അതിബഹുഭാവതോ വിമ്ഹയപ്പത്തോ രാജാ ‘‘കോ പന വാദോ’’തി ആഹ. കാളലോഹം നാമ അയോഫലം. കച്ഛപാദിരൂപേഹിപി സോവണ്ണാദീനി ഠപേന്തി. സകുണ്ഡകഭത്തന്തി സകുണ്ഡേഹി വാ സഥുസേഹി വാ പക്കഭത്തം. ബിലങ്ഗം വുച്ചതി ധഞ്ഞബിലങ്ഗം, ആരനാലന്തിപി വുച്ചതി, തം ദുതിയം അസ്സാതി ബിലങ്ഗദുതിയം. തഞ്ഹി കഞ്ജിതോ നിബ്ബത്തത്താ കഞ്ജികം നാമ. തീഹി പക്ഖേഹി വത്ഥഖണ്ഡേഹി കതനിവാസനം തിപക്ഖവസനം. തേനാഹ ‘‘തീണി…പേ… നിവാസന’’ന്തി.

അസന്തോ നീചോ പുരിസോതി അസപ്പുരിസോതി ആഹ ‘‘ലാമകപുരിസോ’’തി. കമ്മസ്സ നിബ്ബത്തഭാവേന ഓതരണതായ ഫലം അഗ്ഗം നാമ, ഉപരിഭൂമിഗതത്താ ഉദ്ധം അഗ്ഗം അസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികം. ദക്ഖിണന്തി ദാനമാഹ. സഗ്ഗോ നാമ കാമഭവൂപപത്തിഭവോ, തസ്സ നിബ്ബത്തനതോ ‘‘സഗ്ഗസ്സ ഹിതാ’’തി വുത്തം. തത്രുപപത്തിജനനതോതി തത്ര ഉപപത്തിയാ ജനനതോ, ഉപ്പാദനതോതി അത്ഥോ.

സേതം ഉദകം ഏതിസ്സാതി സേതോദകാ. സോ യേന ഭാവേന യത്ഥ പാകടതരോ ഹുത്വാ ദിസ്സതി, തം ദസ്സേതും ‘‘വീചീനം ഭിന്നട്ഠാനേ’’തി ആഹ. സുഖോതരണട്ഠാനതായ കദ്ദമാദിദോസവിരഹതോ ച സുന്ദരതിത്ഥാ. തം അപേയ്യമാനന്തി തം ഉദകം കേനചി അപരിഭുഞ്ജിയമാനം. അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചകരോതി അത്തനാ കാതബ്ബകമ്മസങ്ഖാതകിച്ചകരോ, പരിഭോഗവസേന ചേവ സങ്ഗഹേതബ്ബസങ്ഗണ്ഹനവസേന ച നിയോജകോതി അത്ഥോ. കുസലകിച്ചകരോതി അത്തനാ കാതബ്ബപുഞ്ഞകരോ.

പഠമഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. പിണ്ഡപാതേനാതി സഹയോഗേ കരണവചനം. പടിപാദനം തേന സഹ യോജനന്തി ആഹ ‘‘പിണ്ഡപാതേന സദ്ധിം സംയോജേസി, പിണ്ഡപാതം അദാസീതി അത്ഥോ’’തി. ‘‘പണീതഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ’’തി വുത്തം, പാളിയം പന ‘‘കണാജകം ഭുഞ്ജതി ബിലങ്ഗദുതിയ’’ന്തി. തം തം പവത്തിതം യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇദാനി ‘‘ഇമസ്സ സേട്ഠിസ്സ കസ്സചി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ ദേഥാ’’തി വചനം ന സുതപുബ്ബം, യസ്മാ പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ അത്തനോ ഗുണാനുഭാവേഹി ലോകേ പാകടാ സഞ്ജാതാ ഏവ ഹോന്തി, തസ്മാ സേട്ഠിഭരിയായ ‘‘ന യസ്സ വാ തസ്സ വാ’’തിആദി ചിന്തിതം. തഥാ ഹി തേസം ദേന്താപി സക്കച്ചം യേഭുയ്യേന പണീതമേവ ദേന്തി. നാസാപുടം പഹരി അത്തനോ ആനുഭാവേന. സോ ലുദ്ധതായ ‘‘ബഹു വത ധഞ്ഞം മമസ്സാ’’തി ചിത്തം സംയമേതും സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ.

വിപ്പടിസാരുപ്പന്നാകാരം ദസ്സേതും ‘‘വരമേത’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘ഇമസ്സ സമണസ്സ പിണ്ഡപാതം ദേഹീ’’തി വദതോ ന ഏകായ ഏവ ജവനവീഥിയാ വസേന അത്ഥസിദ്ധി. അഥ ഖോ തത്ഥ ആദിതോ പവത്തജവനവാരോപി അത്ഥി മജ്ഝേ പവത്തജവനവാരോപി, തം സന്ധായാഹ ‘‘പുബ്ബപച്ഛിമചേതനാവസേനാ’’തി. ഏകാ ചേതനാ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ ന ദേതീതി ഏത്ഥ സാകേതപഞ്ഹവസേന നിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ചുദ്ദസന്നം ചേതനാനം പുബ്ബേ പുരേതരം കതത്താ പുരാണം.

പരിഗയ്ഹതീതി പരിഗ്ഗഹോതി ആഹ ‘‘പരിഗ്ഗഹിതം വത്ഥു’’ന്തി. അന്വായ ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീതി അനുജീവിനോ. സബ്ബമേതന്തി ധനധഞ്ഞാദിസബ്ബം ഏതം യഥാവുത്തപരിഗ്ഗഹവത്ഥും. നിക്ഖിപ്പഗാമിനന്തി നിക്ഖിപിതബ്ബതാഗാമിനം. നിക്ഖിപിതബ്ബസഭാവം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിക്ഖിപ്പസഭാവ’’ന്തി. പഹായ ഗമനീയന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘പരിച്ചജിതബ്ബസഭാവമേവാ’’തി.

ദുതിയഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.