൩. കോസലസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ദഹരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദീതി ഭഗവതോ ഗുണേ അജാനന്തോ കോസലരാജാ അത്തനോ ഖത്തിയമാനേന കേവലം ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. പഠമാഗതേ ഹി സത്ഥരി തസ്സ സമ്മോദിതാകാരം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോതി യഥാ ഭഗവാ ‘‘കച്ചി തേ, മഹാരാജ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയ’’ന്തിആദിനാ തേന രഞ്ഞാ സദ്ധിം പഠമം പവത്തമോദോ അഹോസി പുബ്ബഭാസിതായ, തദനുകരണേന ഏവം സോപി രാജാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസീതി യോജനാ. തം പന സമപ്പവത്തമോദനം ഉപമായ ദസ്സേതും ‘‘സീതോദകം വിയാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമ്മോദിതന്തി സംസന്ദിതം ഏകീഭാവന്തി സമ്മോദനകിരിയായ സമാനതം ഏകരൂപതം, ഖമനീയന്തി ‘‘ഇദം ചതുചക്കം നവദ്വാരം സരീരയന്തം ദുക്ഖബഹുലതായ സഭാവതോ ദുസ്സഹം, കച്ചി ഖമിതും സക്കുണേയ്യ’’ന്തി പുച്ഛതി. യാപനീയന്തി പച്ചയായത്തവുത്തികം ചിരപബന്ധസങ്ഖാതായ യാപനായ കച്ചി യാപേതും സക്കുണേയ്യം. സീസരോഗാദിആബാധാഭാവേന കച്ചി അപ്പാബാധം. ദുക്ഖജീവികാഭാവേന കച്ചി അപ്പാതങ്കം. തംതംകിച്ചകരണേ ഉട്ഠാനസുഖതായ കച്ചി ലഹുട്ഠാനം. തദനുരൂപബലയോഗതോ കച്ചി ബലം. സുഖവിഹാരസമ്ഭവേന കച്ചി ഫാസുവിഹാരോ അത്ഥീതി തത്ഥ തത്ഥ കച്ചി-സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബലവപ്പത്താ പീതി പീതിയേവ. തരുണപീതി പാമോജ്ജം. സമ്മോദനം ജനേതി കരോതീതി സമ്മോദനീയം. സമ്മോദിതബ്ബതോ സമ്മോദനീയന്തി ഇമം പന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ’’തി ആഹ. സരിതബ്ബഭാവതോതി അനുസ്സരിതബ്ബഭാവതോ. ‘‘സരണീയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ദീഘം കത്വാ ‘‘സാരണീയ’’ന്തി വുത്തം.

സുയ്യമാനസുഖതോതി ആപാഥമധുരതം ആഹ, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോതി വിമദ്ദരമണീയതം. ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായാതി സഭാവനിരുത്തിഭാവേന തസ്സാ കഥായ വചനചാതുരിയമാഹ, അത്ഥപരിസുദ്ധതായാതി അത്ഥസ്സ നിരുപക്കിലേസതം. അനേകേഹി പരിയായേഹീതി അനേകേഹി കാരണേഹി. അദിട്ഠത്താതി ഉപസങ്കമനവസേന അദിട്ഠത്താ. ഗുണാഗുണവസേനാതി ഗുണവസേന ഗമ്ഭീരഭാവം വാ അഗുണവസേന ഉത്താനഭാവം വാ. ഓവട്ടികസാരം കത്വാതി ഓവട്ടികായ ഗഹേതബ്ബസാരവത്ഥും കത്വാ. ലോകനിസ്സരണഭവോക്കന്തിപഞ്ഹന്തി ലോകതോ നിസ്സടഭാവപഞ്ഹഞ്ചേവ ആദിതോ ഭവോക്കമനപഞ്ഹഞ്ച. സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധതം പുച്ഛന്തോ ഹി ‘‘കിം ഭവം ഗോതമോ സബ്ബലോകതോ നിസ്സടോ, സബ്ബസത്തേഹി ച ജേട്ഠോ’’തി? പുച്ഛതി നാമ. യഥാ ഹി സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധതായ ലോകതോ നിസ്സടതാ വിഞ്ഞായതി, ഏവം സബ്ബസത്തേഹി ജേട്ഠഭാവതോ സേട്ഠഭാവതോ. സ്വായമത്ഥോ അഗ്ഗപസാദസുത്താദീഹി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪) വിഭാവേതബ്ബോ. കഥം പന സമ്ബുദ്ധതാ വിഞ്ഞായതീതി? അവിപരീതധമ്മദേസനതോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാദീസു (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൨൪) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

രാജാ സത്ഥു അവിപരീതധമ്മദേസനം അജാനന്തോ തതോ ഏവസ്സ സമ്മാസമ്ബോധിം അസദ്ദഹന്തോ ‘‘വുഡ്ഢതരേസുപി ചിരപബ്ബജിതേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവേ അലബ്ഭമാനേ തബ്ബിപരീതേ കഥം ലബ്ഭേയ്യാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘കിം പന ഭവം ഗോതമോ’’തിആദിം വക്ഖതി. രാജാ അത്തനോ ലദ്ധിയാ ന പുച്ഛതി അത്തനോ സമ്മുഖാ തേഹി അസമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവസ്സേവ പടിഞ്ഞാതത്താ. യസ്മാ തേ മുസാവാദിതായ അത്തനോ ഉപട്ഠാകാദീനം ‘‘ബുദ്ധാ മയ’’ന്തി പടിജാനിംസു, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ലോകേ മഹാജനേന ഗഹിതപടിഞ്ഞാവസേന പുച്ഛതീ’’തി. സ്വായമത്ഥോ ആഗമിസ്സതി. ബുദ്ധസീഹനാദന്തി ബുദ്ധാനം ഏവ ആവേണികം സീഹനാദം. കാമം മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, സമ്ബോധിഞാണേ പന ഗഹിതേ തം അത്ഥതോ ഗഹിതമേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതം സമ്മാസമ്ബോധി’’ന്തി.

പബ്ബജ്ജൂപഗമനേനാതി യായ കായചി പബ്ബജ്ജായ ഉപഗമനമത്തേന സമണാ, ന സമിതപാപതായ. ജാതിവസേനാതി ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണാ, ന ബാഹിതപാപതായ. പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ സങ്ഘോതി പബ്ബജിതസമൂഹതാമത്തേന സങ്ഘോ, ന നിയ്യാനികദിട്ഠിവിസുദ്ധസീലസാമഞ്ഞവസേന സംഹതത്താതി അധിപ്പായോ. ഏതേസം അത്ഥീതി ഏതേസം സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞാതാനം പരിവാരഭൂതോ അത്ഥി. സ്വേവാതി പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ ഏവ. കേചി പന ‘‘പബ്ബജിതസമൂഹവസേന. സങ്ഘിനോ, ഗഹട്ഠസമൂഹവസേന ഗണിനോ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ഗണേ ഏവ ലോകേ സങ്ഘസദ്ദസ്സ നിരുള്ഹത്താ. ആചാരസിക്ഖാപനവസേനാതി അചേലകവതചരിയാദി-ആചാരസിക്ഖാപനവസേന. പാകടാതി സങ്ഘീആദിഭാവേന പകാസിതാ. ‘‘അപ്പിച്ഛാ’’തി വത്വാ തത്ഥ ലബ്ഭമാനം അപ്പിച്ഛതം ദസ്സേതും ‘‘അപിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേന്തീ’’തി വുത്തം. ന ഹി തേസു സാസനികേസു വിയ സന്തഗുണനിഗുഹനാ അപ്പിച്ഛാ ലബ്ഭതീതി. യസോതി കിത്തിസദ്ദോ. തരന്തി ഏതേന സംസാരോഘന്തി ഏവം സമ്മതത്താ തിത്ഥം വുച്ചതി ലദ്ധീതി ആഹ ‘‘തിത്ഥകരാതി ലദ്ധികരാ’’തി. സാധുസമ്മതാതി ‘‘സാധൂ’’തി സമ്മതാ, ന സാധൂഹി സമ്മതാതി ആഹ ‘‘സന്തോ…പേ… പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി.

കപ്പകോലാഹലന്തി കപ്പതോ കോലാഹലം, ‘‘കപ്പുട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ദേവപുത്തേഹി ഉഗ്ഘോസിതമഹാസദ്ദോ. ഇമേതി പൂരണാദയോ. ബുദ്ധകോലാഹലന്തി ദേവതാഹി ഘോസിതം ബുദ്ധകോലാഹലം. പയിരുപാസിത്വാതി പുരിസസുതിപരമ്പരായ സുത്വാ. ചിന്താമണിവിജ്ജാ നാമ പരചിത്തജാനാപനവിജ്ജാ. സാ കേവട്ടസുത്തേ ‘‘മണികാ’’തി ആഗതാ, ആദി-സദ്ദേന ഗന്ധാരിസമ്ഭവവിജ്ജാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ഗന്ധാരിയാ വികുബ്ബനം ദസ്സേതി. അത്തഭാവേതി സരീരേ. രാജുസ്മാതി രാജതേജോ.

സുക്കധമ്മോതി അനവജ്ജധമ്മോ നിക്കിലേസതാ. ഇദം ഗഹേത്വാതി ഇദം പരമ്മുഖാ ‘‘മയം ബുദ്ധാ’’തി വത്വാ അത്തനോ സമ്മുഖാ ‘‘ന മയം ബുദ്ധാ’’തി തേഹി വുത്തവചനം ഗഹേത്വാ. ഏവമാഹാതി ‘‘യേപി തേ, ഭോ ഗോതമ…പേ… നവോ ച പബ്ബജ്ജായാ’’തി ഏവം അവോച. അത്തനോ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാതി ‘‘ന മയം ബുദ്ധാ’’തി തേസം അത്തനോ പുരതോ പവത്തിതം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ. ഈദിസേ ഠാനേ കിം-സദ്ദോ പടിസേധവാചകോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘കിന്തി പടിക്ഖേപവചന’’ന്തി, കസ്മാ പടിജാനാതീതി അത്ഥോ?

ന ഉഞ്ഞാതബ്ബാതി ന ഗരഹിതബ്ബാ. ഗരഹത്ഥോ ഹി അയം ഉ-സദ്ദോ. ‘‘ദഹരോ’’തി അധികതത്താ വക്ഖമാനത്താ ച ‘‘ഖത്തിയോതി രാജകുമാരോ’’തി വുത്തം. ഉരസാ ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, യോ കോചി സപ്പോ, ഇധ പന അധിപ്പേതം ദസ്സേതും ‘‘ആസീവിസോ’’തി ആഹ. സീലവന്തം പബ്ബജിതം ദസ്സേതി സാമഞ്ഞതോ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വദന്തോ. ഇധ പന യസ്മാ ‘‘ഭവമ്പി നോ ഗോതമോ’’തിആദിനാ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ കഥം സമുട്ഠാപേസി, തസ്മാ ഭഗവാ അത്താനം അബ്ഭന്തരം അകാസി. യദിപി വിസേസോ സാമഞ്ഞജോതനായ വിഭാവിതോ ഹോതി, സംസയുപ്പത്തിദീപകം നോതി വുത്തഗ്ഗഹണം പന തം പരിച്ഛിജ്ജതീതി. തേനാഹ ‘‘ദേസനാകുസലതായാ’’തിആദി. ഇദാനി അവഞ്ഞാപരിഭവേ പയോഗതോ വിഭാവേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അചിത്തീകതാകാരവസേന അവഞ്ഞായ പാകടഭാവോ, വമ്ഭനവസേന പരിഭവസ്സാതി അധിപ്പായേന കായപയോഗവസേന അവഞ്ഞാ ദസ്സിതാ, വചീപയോഗവസേന പരിഭവോ, ഉഭയം പന ഉഭയത്ഥാപി പഭേദതോ ഗഹിതം, അവഞ്ഞപരിഭവാനം ദ്വിന്നമ്പി ഉഭയത്ഥ പരിഗ്ഗഹോ. തം സബ്ബമ്പീതി തം അവഞ്ഞാദി സബ്ബമ്പി. ചതൂസുപി തം ന കാതബ്ബമേവ സമ്പതി ആയതിഞ്ച അനത്ഥാവഹത്താ.

തദത്ഥദീപനാതി തസ്സ ആദിതോ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനാ. വിസേസത്ഥദീപനാതി തതോ വിസിട്ഠത്ഥദീപനാ. ഖേത്താനം അധിപതീതി ഖത്തിയോതി നിരുത്തിനയേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഖേത്തതോ വിവാദാ സത്തേ തായതീതി ഖത്തിയോതി ലോകിയാ കഥയന്തി. ‘‘മഹാസമ്മതോ, ഖത്തിയോ, രാജാ’’തി ഏവമാഗതേസു ഇമേസു ദുതിയം. അക്ഖരന്തി സമഞ്ഞാ. സാ ഹി ഉദയബ്ബയാഭാവതോ ‘‘ന കദാചി ഖരതീതി അക്ഖര’’ന്തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘നാമഗോത്തം ന ജീരതീ’’തി. ജാതിസമ്പന്നന്തി സമ്പന്നജാതിം അതിവിസുദ്ധജാതിം. തീണി കുലാനീതി ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദകുലാനി. അതിക്കമിത്വാതി അത്തനോ ജാതിസമ്പത്തിയാ അഭിഭവിത്വാ.

കേവലം നാമപദം വുത്തം ആഖ്യാതപദം അപേക്ഖതേവാതി ആഹ ‘‘ഠാനം ഹീതി കാരണം വിജ്ജതീ’’തി. ഉദ്ധടദണ്ഡേനാതി സമന്തതോ ഉബ്ഭതേന ദണ്ഡേന സാസനേന, ബലവം ഉപക്കമം ഗരുകം രാജാനമ്പി. തം ഖത്തിയം പരിവജ്ജേയ്യാതി ഖത്തിയം അവഞ്ഞാപരിഭവകരണതോ വജ്ജേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന ഘട്ടേയ്യാ’’തി.

ഉരഗസ്സ ച നാനാവിധവണ്ണഗ്ഗഹണേ കാരണം വദതി ‘‘യേന യേന ഹീ’’തിആദിനാ. ബഹുഭക്ഖന്തി മഹാഭക്ഖം സബ്ബഭക്ഖഖാദകം. പാവകം സോധനത്ഥേന അസുദ്ധസ്സപി ദഹനേന. സോതി മഗ്ഗോ. കണ്ഹോ വത്തനീ ഇമസ്സാതി കണ്ഹവത്തനീ. മഹന്തോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഹുത്വാ. യാവബ്രഹ്മലോകപ്പമാണോതി കപ്പവുട്ഠാനകാലേ അരഞ്ഞേ അഗ്ഗിനാ ഗഹിതേ കാലന്തരേ ഏവ കട്ഠതിണരുക്ഖാദിസമ്ഭവോതി ദസ്സേതും ‘‘ജായന്തി തത്ഥ പാരോഹാ’’തി പാളിയം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ.

ഡഹിതും ന സക്കോതി പച്ചക്കോസനാദിനാ. വിനസ്സന്തി സമണതേജസാ വിനാസിതത്താ. ‘‘ന തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ന-കാരം ‘‘വിന്ദരേ’’തി ഏത്ഥ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ന വിന്ദന്തീ’’തി. വത്ഥുമത്താവസിട്ഠോതി ഠാനമേവ നേസം അവസിസ്സതി, സയം പന സബ്ബസോ സഹ ധനേന വിനസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

‘‘സമ്മദേവ സമാചരേ’’തി ഏത്ഥ യഥാ രാജാദീസു സമ്മാ സമാചരേയ്യ, തം വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖത്തിയം താവാ’’തിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. തിസ്സോ കുലസമ്പത്തിയോതി ഖത്തിയ-ബ്രാഹ്മണഗഹപതി-മഹാസാലകുലാനി വദതി. പഞ്ച രൂപിബ്രഹ്മലോകേ, ചത്താരോ അരൂപീബ്രഹ്മലോകേതി ഏവം നവ ബ്രഹ്മലോകേ കമ്മഭവവിഭാഗേന, സേസാനം ഗണനാനം ഉപപത്തിഭവവിഭാഗേന.

അഭിക്കന്തന്തി അതിവിയ കമനീയം. സാ പനസ്സാ കന്തതാ അതിവിയ ഇട്ഠതായ മനവഡ്ഢനതായ സോഭനതായാതി ആഹ ‘‘അതിഇട്ഠം അതിമനാപം അതിസുന്ദരന്തി അത്ഥോ’’തി. ‘‘അഭിക്കന്ത’’ന്തി വചനം അപേക്ഖിത്വാ നപുംസകനിദ്ദേസോ, വചനം പന ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാതി തഥാ വുത്തം. അത്ഥമത്തദസ്സനം വാ ഏതം, തസ്മാ അത്ഥവസേന ലിങ്ഗവിഭത്തിവിപരിണാമോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ.

അധോമുഖഠപിതന്തി കേനചി അധോമുഖം ഠപിതം. ഹേട്ഠാമുഖജാതന്തി സഭാവേനേവ ഹേട്ഠാമുഖം ജാതം. ഉഗ്ഘാടേയ്യാതി വിവടം കരേയ്യ. ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാതി ‘‘പുരത്ഥാഭിമുഖോ ഉത്തരാഭിമുഖോ വാ ഗച്ഛാ’’തിആദീനി അവത്വാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ നിസ്സന്ദേഹം കത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി ഏവം വത്വാ ‘‘ഗച്ഛാ’’തി വദേയ്യ. കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീതി കാളപക്ഖേ ചാതുദ്ദസീ. നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ആധേയ്യസ്സ അനാധാരഭൂതം ഭാജനം തസ്സ ആധാരഭാവാപാദനവസേന ഉക്കുജ്ജേയ്യ. അഞ്ഞാണസ്സ അഭിമുഖത്താ ഹേട്ഠാമുഖജാതതായ സദ്ധമ്മവിമുഖം, തതോ ഏവ അധോമുഖഭാവേന അസദ്ധമ്മേ പതിതന്തി ഏവം പദദ്വയം യഥാരഹം യോജേതബ്ബം, ന യഥാസങ്ഖയം. കാമം കാമച്ഛന്ദാദയോപി പടിച്ഛാദകാ, മിച്ഛാദിട്ഠി പന സവിസേസം പടിച്ഛാദികാതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്ന’’ന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാഹം, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജം വദാമീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦). സബ്ബാപായഗാമിമഗ്ഗോ കുമ്മഗ്ഗോ ‘‘കുച്ഛിതോ മഗ്ഗോ’’തി കത്വാ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനം ഉജുപടിപക്ഖതായ മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠ മിച്ഛത്തധമ്മാ മിച്ഛാമഗ്ഗോ. തേനേവ ഹി തദുഭയപടിപക്ഖതം സന്ധായ ‘‘സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആവികരോന്തേനാ’’തി വുത്തം. സപ്പിആദിസന്നിസ്സയോ പദീപോ ന തഥാ ഉജ്ജലോ, യഥാ തേലസന്നിസ്സയോതി തേലപജ്ജോതഗ്ഗഹണം. ഏതേഹി പരിയായേഹീതി ഏതേഹി നിക്കുജ്ജിതുക്കുജ്ജനപടിച്ഛന്നവിവരണാദിഉപമോപമിതബ്ബപ്പകാരേഹി.

പസന്നാകാരന്തി പസന്നേഹി കാതബ്ബം സക്കാരം. സരണന്തി പടിസരണം പരായണം. അജ്ജതാതി അജ്ജാതി പദസ്സ വഡ്ഢനമത്തം ഹേത്ഥ താ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ദേവതാ’’തി. പാണേഹി ഉപേതന്തി പാണേഹി സഹ സരണം ഉപേതം. ‘‘യാവ മേ പാണാ ധരന്തി, താവ സരണം ഗതമേവ മം ധാരേതൂ’’തി ആപാണകോടികം അത്തനോ സരണഗമനം പവേദേതി. തേനാഹ ‘‘യാവ മേ’’തിആദി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദഹരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പുരിസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. പുരിമസുത്തേതി പുരിമസുത്തദേസനായം. തത്ഥ ഹി ഉപസങ്കമന്തവേലായ സത്ഥു ഗുണേ അജാനന്തോ കേവലം സമ്മോദനം കരോതി. ദേസനം സുത്വാ പന സത്ഥു ഗുണേ ഞത്വാ സരണങ്ഗതത്താ ഇധ ഇമസ്മിം സമാഗമേ അഭിവാദേസി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി. അത്താനം അധി അജ്ഝത്തം, അവിജഹേന അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഏകജ്ഝം ഗഹണവസേന, ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം. കാമഞ്ചായം അജ്ഝത്തസദ്ദോ ഗോചരജ്ഝത്തവിസയജ്ഝത്തഅജ്ഝത്തജ്ഝത്തേസു പവത്തതി. തേ പനേത്ഥ ന യുജ്ജന്തീതി വുത്തം ‘‘നിയകജ്ഝത്ത’’ന്തി, നിയകസങ്ഖാതഅജ്ഝത്തധമ്മേസൂതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ സന്താനേ’’തി. ലുബ്ഭനലക്ഖണോതി ഗിജ്ഝനലക്ഖണോ, ആരമ്മണേ ദള്ഹഗ്ഗഹണസഭാവോതി അത്ഥോ. ദുസ്സനലക്ഖണോതി കുജ്ഝനലക്ഖണോ, ബ്യാപജ്ജനസഭാവോതി അത്ഥോ. മുയ്ഹനലക്ഖണോതി അഞ്ഞാണലക്ഖണോ, ആരമ്മണേ സഭാവസമ്മോഹഭാവോതി അത്ഥോ. വിഹേഠേന്തീതി അത്ഥനാസനഅനത്ഥുപ്പാദനേഹി വിബാധേന്തി. തതോ ഏവ യഥാ സഗ്ഗമഗ്ഗേസു ന ദിസ്സതി, ഏവം കരോന്തീതി ആഹ ‘‘നാസേന്തി വിനാസേന്തീ’’തി. അത്തനി സമ്ഭൂതാതി സന്താനേ നിബ്ബത്താ.

പുരിസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ജരാമരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാതി ജരാമരണേന വിനാ. ജരാമരണവിരഹിതോ ജാതോ നാമ അത്ഥി നു ഖോതി പുച്ഛതി. പാളിയം ജാതസ്സാതി പച്ചത്തേ സാമിവചനം. മഹാസാലാതി ഇമിനാ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ ‘‘മഹാസാലാ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി യഥാ ‘‘പുരത്ഥിയോതി പുലത്ഥിയോ’’തി. മഹാസാരപ്പത്താതി മഹന്തം വിഭവസാരം പത്താ. കോടിസതം ധനം, അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘കുമ്ഭം നാമ ദസ അമ്ബണാനീ’’തി വദന്തി. ഇസ്സരാതി വിഭവിസ്സരിയേന ഇസ്സരാ. സുവണ്ണരജതഭാജനാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വത്ഥസേയ്യാവസഥാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അസാധാരണധനാനം നിധാനഗതത്താ ‘‘അനിധാനഗതസ്സാ’’തി വുത്തം. തുട്ഠികരണസ്സാതി പാസാദസിവികാദിസുഖസാധനസ്സ.

ആരകാ കിലേസേഹീതി നിരുത്തിനയേന സദ്ദസിദ്ധിമാഹ. ആരകാതി ച സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ തേഹി ദൂരേതി അത്ഥോ. രാഗാദീനം ഹതത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവതോ, അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യതാദിപച്ചയാ ച അരഹം. കാമഞ്ചായം സംയുത്തവണ്ണനാ, അഭിധമ്മനയോ ഏവ പന നിപ്പരിയായോതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ആസവാ’’തി ബ്രഹ്മചരിയവാസന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം. വുട്ഠാതി വുട്ഠവന്തോ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കരണീയന്തി പച്ചേകം ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബം പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയഭാവനാഭിസമയം. ഏവം ഗതം സോളസവിധം ഹോതി. ഓസീദാപനട്ഠേന ഭാരാ വിയാതി ഭാരാ. തേനാഹ ‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൨൨). അത്തപടിബദ്ധതായ അത്തനോ അവിജഹനതോ പരമത്ഥദേസനായ ച പരമത്ഥോ അരഹത്തം. കാമഞ്ചായമത്ഥോ സബ്ബസമിദ്ധിസസന്തതിപരിയാപന്നോ അനവജ്ജധമ്മോ സമ്ഭവതി അകുപ്പസഭാവാ, അപരിഹാനധമ്മേസു പന അഗ്ഗഭൂതേ അരഹത്തേ സാതിസയോ, ന ഇതരേസൂതി ‘‘അരഹത്തസങ്ഖാതോ’’തിആദി വുത്തം. ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയവിഭാഗം ദസവിധമ്പി ഭവേസു സംയോജനം കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടപച്ചയോ ഹുത്വാ നിസ്സരിതും അപ്പദാനവസേന ബന്ധതീതി ഭവസംയോജനം. സതിപി ഹി അഞ്ഞേസം തപ്പക്ഖിയഭാവേന വിനാ സംയോജനാനി തേസം തപ്പച്ചയഭാവോ അത്ഥി, ഭവനിയാമോ ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയസങ്ഗഹിതോതി തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മനിയാമോ ച ഹോതി, ന ച ഉപച്ഛിന്നസംയോജനസ്സ കതാനിപി കമ്മാനി ഭവം നിബ്ബത്തേന്തീതി തേസംയേവ സംയോജനട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. സമ്മാ കാരണേഹി ജാനിത്വാതി ഞായേന ദുക്ഖാദീസു സോ യഥാ ജാനിതബ്ബോ; തഥാ ജാനിത്വാ, പുബ്ബകാലകിരിയാവിമുത്താ ഹി അപരകാലകിരിയാ ച യഥാ സമ്ഭവതി, തം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞായാ’’തിആദി വുത്തം.

ഭിജ്ജനസഭാവോ ഖണായത്തത്താ. നിക്ഖിപിതബ്ബസഭാവോ മരണധമ്മത്താ. അയം കായോ ഉസ്മായുവിഞ്ഞാണാപഗമോ ഛഡ്ഡനീയധമ്മോ, യസ്മിം യം പതിട്ഠിതം, തം തസ്സ സന്താനഗതവിപ്പയുത്തന്തി കത്വാ വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘ഖീണാസവസ്സ ഹി അജീരണധമ്മോപി അത്ഥീ’’തിആദി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേ ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേമി ലോകസമുദയഞ്ച ലോകനിരോധഞ്ചാ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൧൦൭; അ. നി. ൪.൪൫). അസ്സ ഖീണാസവസ്സ, ‘‘ജീരണധമ്മ’’ന്തി യഥാവുത്തം അജീരണധമ്മം ഠപേത്വാ ജീരണധമ്മം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസംപായം കായോ ഭേദനധമ്മോ’’തി ഏവമാഹ. ജരം പത്തസ്സേവ ഹിസ്സ ഭേദനനിക്ഖിപിതബ്ബതാനിയതേ അത്ഥേ സുത്തദേസനാ പവത്താ. അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അട്ഠുപ്പത്തി, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അട്ഠുപ്പത്തികോ. കിര-സദ്ദോ അനുസ്സവത്ഥോ, തേന അനുസ്സവാഗതോയമത്ഥോ, ന അട്ഠകഥാഗതോതി ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘വദന്തീ’’തി. യേനായം അത്ഥോ ഹേതുനാ അട്ഠുപ്പത്തികോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സിവികസാലായം നിസീദിത്വാ കഥിത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘വിഹരതി ജേതവനേ’’തി നിദാനവചനേന യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ വേദിതബ്ബം. നനു ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോതി? സച്ചമേതം, സുത്തേകദേസം പന സന്ധായ അട്ഠുപ്പത്തികതാവചനം. കേചി പന ‘‘യാനം ആരുഹിത്വാ രാജാ ആഗതോ, രഞ്ഞോ ആരോഹനീയരഥം ദസ്സേത്വാ വുത്ത’’ന്തിപി വദന്തി.

സരീരേ ഫേണപിണ്ഡസമേ കിം വത്തബ്ബം? സബ്ഭി സദ്ധിന്തി സാധൂഹി സഹ പവേദയന്തി. ന ഹി കദാചി സാധൂനം സാധൂഹി സഹ കത്തബ്ബാ ഹോന്തി, തസ്മാ സീദനസഭാവാനം കിലേസാനം ഭിജ്ജനപ്പത്തത്താ നിബ്ബാനം സബ്ഭീതി വുച്ചതി. പുരിമപദസ്സാതി ‘‘സതഞ്ച ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതീ’’തി പദസ്സ. കാരണം ദസ്സേന്തോ ബ്യതിരേകവസേന. സതം ധമ്മോ നിബ്ബാനം കിലേസേഹി സംസീദനഭിജ്ജനസഭാവോ ന ഹോതി, തസ്മാ തം ആഗമ്മ ജരം ന ഉപേതി. കിലേസാ പന തന്നിമിത്തകാ, ഏവമയം വുത്തകാരണതോ ജരം ന ഉപേതീതി. തേനാഹ ‘‘ഇദ’’ന്തിആദി. സുന്ദരാധിവചനം വാ ഏതം ‘‘സബ്ഭീ’’തി പദം അപാപതാദീപനതോ, സബ്ഭിധമ്മഭൂതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪), ന തേന ധമ്മേന സമത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൪; സു. നി. ൨൨൭) ച.

ജരാമരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. രഹസി ഗതസ്സാതി ജനസമ്ബാധതോ അപക്കന്തസ്സ. നിലീനസ്സ തേനേവ ജനവിവേകേന ഏകമന്തം നിസജ്ജായ ഏകീഭാവേന പടിസല്ലീനസ്സ വിയ. തേനാഹ ‘‘ഏകീഭൂതസ്സാ’’തി. സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതം കരോന്തോ ആഹ തസ്സ വചനം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ വചനം തഥാപച്ചനുഭാസന്തോ. അന്തകേനാധിപന്നത്താ ഏവ ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി മാനുസം ഭവം ജഹതോ. അനുഗന്തി അനുഗതം, തമേവ അനുഗാമീതി അത്ഥോ. നിചയന്തി ഉപരൂപരി വഡ്ഢിയാ നിചിതഭൂതം. സമ്പരായികന്തി സമ്പരായ ഹിതം.

പിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അത്തരക്ഖിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. പീദഹനന്തി സംയമനം. കമ്മപഥഭേദം അപ്പത്തസ്സാതി സുപിനകാലോ വിയ പവത്തിമത്തതായ കമ്മപഥവിസേസം അഗതസ്സ. കമ്മസ്സാതി അകുസലകമ്മസ്സ. സംവരന്തി സംവരഭാവം ദസ്സേതി, ഇതരസ്സ പന സംവരഭാവോ പുരിമേഹി തീഹി പദേഹി ദസ്സിതോവാതി. ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ തദവിനാഭാവതോ. ന ഹി പാപജിഗുച്ഛനം പാപഉത്രാസരഹിതം, ഉത്രാസോ വാ പാപജിഗുച്ഛനരഹിതോ അത്ഥീതി.

അത്തരക്ഖിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അപ്പകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ഉളാരസദ്ദോ സേട്ഠേ ബഹുകേ ച ദിസ്സതീതി ആഹ ‘‘പണീതേ ച ബഹുകേ ചാ’’തി. മാനമജ്ജനേനാതി മാനവസേന മദപ്പത്തിയാ. അതിക്കമന്തി സാധുമരിയാദവീതിക്കമലക്ഖണം ദോസം. കൂടോ പാസോ.

അപ്പകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അഡ്ഡകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. യസ്മാ കാമനിമിത്തം സത്തോ സമ്പജാനമുസാ ഭാസതി, തസ്മാ കാമാ തസ്സ പതിട്ഠാ പച്ചയോ കാരണന്തി ആഹ ‘‘കാമഹേതൂ’’തിആദി. ഭദ്രമുഖസീസേന വിടടുഭം ഭദ്രോപചാരേന ഉപചരതീതി അത്ഥോ, വിനിച്ഛയോ കരീയതി ഏത്ഥാതി അഡ്ഡകരണം, വിനിച്ഛയട്ഠാനം. ഖിപ്പന്തി കൂടം, മച്ഛഖിപ്പന്തിപി വട്ടതി. ഓഡ്ഡിതന്തി ഓഡ്ഡനവസേന ഫലം പാപിതം.

അഡ്ഡകരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൯. ‘‘കസ്മാ പുച്ഛതീ’’തി? പുച്ഛാകാരണം ചോദേത്വാ സമുദയതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘അയം കിര മല്ലികാ’’തിആദി വുത്തം. മാലാരാമം ഗന്ത്വാതി അത്തനോ പിതു മാലാരാമം രക്ഖണത്ഥഞ്ചേവ അവസേസപുപ്ഫഗ്ഗഹണത്ഥഞ്ച ഗന്ത്വാ. കാസിഗാമേതി കാസിരട്ഠസ്സ ഗാമേ. സോ കിര ഗാമോ മഹാകോസലരാജേന അത്തനോ ധീതുയാ പതിഘരം ഗച്ഛന്തിയാ പുപ്ഫമൂലത്ഥായ ദിന്നോ, തംനിമിത്തം. ഭാഗിനേയ്യേന അജാതസത്തുനാ. തസ്സാതി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ. സാതി മല്ലികാ. നിവത്തിതുന്തി തസ്സാ ധമ്മതായ നിവത്തിതും തസ്സാ വചനം പടിക്ഖിപിതും. നേവജ്ഝഗാതി വത്തമാനത്ഥേ അതീതവചനന്തി ആഹ ‘‘നാധിഗച്ഛതീ’’തി. പുഥു അത്താതി തേസം സത്താനം അത്താ.

മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. യഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൦. ഥൂണന്തി യഞ്ഞൂപത്ഥമ്ഭം. ഉപനീതാനി യഞ്ഞം യജിതും ആരമ്ഭായ. ഏത്താവതാതി ‘‘ഇധ, ഭന്തേ…പേ… രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തീ’’തി ഏത്തകേന പാഠേന. സന്നിട്ഠാനന്തി ‘‘നം ഇത്ഥിം ലഭിസ്സാമി നു ഖോ, ന നു ഖോ ലഭിസ്സാമീ’’തി നിച്ഛയം അവിന്ദന്തോ ന ഞായന്തോ. ഫേണുദ്ദേഹകന്തി യഥാ യത്ഥ കുഥിതേ ഫേണം ഉദ്ദേഹതി ന ഉപധീയതി, ഏവം അനേകവാരം ഫേണം ഉട്ഠാപേത്വാ. തം ദിവസന്തി തസ്മിം രഞ്ഞാ നിദ്ദം അലഭിത്വാ ദുക്ഖസേയ്യദിവസേ. ആലോകം ഓലോകേത്വാതി ലോഹകുമ്ഭിമുഖവട്ടിസീസേ പത്തേ തത്ഥ മഹന്തം ആലോകം ഓലോകേത്വാ. അത്താനോ വചനം രഞ്ഞോ പവത്തിഞാപനത്ഥം. മഹാസദ്ദോ ഉദപാദി ‘‘ഏവരൂപം യഞ്ഞം രാജാ കാരാപേതീ’’തി. വത്തുകാമോ അഹോസി, വത്തുഞ്ച പന അവിസഹന്തോ ‘‘സ’’ ഇതി വത്വാ ലോഹകുമ്ഭിയം നിമുഗ്ഗോ. ഇമം ഗാഥം വത്തുകാമോ അഹോസീതി അയം പനേത്ഥ സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ സേസപദദ്വയേപി. ധമ്മഭേരിം ചരാപേസും ‘‘കോചി കഞ്ചി പാണം മാ ഹനതൂ’’തി. സോ ഇത്ഥിസാമികോ പുരിസോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി അത്തനോ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ സത്തു ച ദേസനാവിലാസസമ്പത്തിയാ, രാജാ പന മഹാബോധിനിരുജ്ഝനസഭാവത്താ കിഞ്ചി വിസേസം നാധിഗച്ഛി.

സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി ലോകസ്സ സങ്ഗഹകാരണാനി. നിപ്ഫന്നസസ്സതോ നവഭാഗേ കസ്സകസ്സ ദത്വാ രഞ്ഞം ഏകഭാഗഗ്ഗഹണം ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം. ഏവം കസ്സകാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സസ്സാനി സമ്പാദേന്തീതി ആഹ ‘‘സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ’’തി. തതോ ഓരഭാഗേ കിര ഛഭാഗഗ്ഗഹണം ജാതം. ഛമാസികന്തി ഛന്നം ഛന്നം മാസാനം പഹോനകം. പാസേതീതി പാസഗതേ വിയ കരോതി. വാചായ പിയസ്സ പിയകരസ്സ കമ്മം വാചാപേയ്യം. സബ്ബസോ രട്ഠസ്സ ഇദ്ധാദിഭാവതോ ഖേമം. നിരബ്ബുദം ചോരിയാഭാവതോ. ഇദഞ്ഹി രട്ഠം അചോരിയം നിരഗ്ഗളന്തി വുച്ചതി അപാരുതഘരഭാവതോ.

ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാതി ഉമ്മൂലം കത്വാ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹീതി മഹായഞ്ഞസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പച്ഛാ ച പവത്തേതബ്ബേഹി ദ്വീഹി പരിവാരയഞ്ഞേഹി. സത്തവീസതി…പേ… നസ്സാതി സത്തവീസാധികാനം തിണ്ണം പസുസതാനം ദ്വാവീസതിയാ അസ്സാദീഹി ച സട്ഠിഅധികദ്വിസതആരഞ്ഞകപസൂഹി ച സദ്ധിം സമ്പിണ്ഡിതാനം പന നവാധികഛസതപസൂനം മാരണേന ഭേരവസ്സ പാപഭീരുകാനം ഭയാവഹസ്സ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ഛസതാനി നിയുജ്ജന്തി, പസൂനം മജ്ഝിമേ ഹനി,

അസ്സമേധസ്സ യഞ്ഞസ്സ, അധികാനി നവാപി ചാ’’തി.

സമ്മന്തി യുഗച്ഛിദ്ദേ പക്ഖിപിതബ്ബദണ്ഡകം. പാസേന്തീതി ഖിപന്തി. സംഹാരിമേഹീതി സകടേഹി വഹിതബ്ബേഹി യൂപേഹി. പുബ്ബേ കിര ഏകോ രാജാ സമ്മാപാസം യജന്തോ സരസ്സതിനദീതീരേ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ നിമുഗ്ഗോയേവ അഹോസി. അന്ധബാലബ്രാഹ്മണാ ഗതാനുഗതിഗതാ ‘‘അയം തസ്സ സഗ്ഗഗമനമഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞായ തത്ഥ സമ്മാപാസയഞ്ഞം പട്ഠപേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതീ’’തി. അയൂപോ അപ്പകദിവസോ യാഗോ, സയൂപോ ബഹുദിവസം സാധേയ്യോ സത്രയാഗോ. മന്തപദാഭിസങ്ഖതാനം സപ്പിമധൂനം വാജമിതി സമഞ്ഞാ, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിം സാദിസത്തരസകദക്ഖിണസ്സ. സാരഗബ്ഭകോട്ഠാഗാരാദീസു നത്ഥേത്ഥ അഗ്ഗളന്തി നിരഗ്ഗളോ. തത്ഥ കിര യഞ്ഞേ അത്തനോ സാപതേയ്യം അനവസേസതോ അനിഗൂഹിത്വാ നിയ്യാതീയതി. മഹാരമ്ഭാതി ബഹുപസുഘാതകമ്മാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വിവിധാ യത്ഥ ഹഞ്ഞരേ’’തി വക്ഖമാനത്താ ‘‘മഹാകിച്ചാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഇധ ‘‘മഹാരമ്ഭാതി പപഞ്ചവസേന അജേളകാ’’തിആദി വുത്തന്തി ‘‘ബഹുപസുഘാതകമ്മാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. നിരാരമ്ഭാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനുഗതം കുലന്തി അനുകുലം, കുലാനുഗതന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യം നിച്ചഭത്താദി…പേ… അത്ഥോ’’തി.

യഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ബന്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. ഇദന്തി ‘‘ഇധ, ഭന്തേ’’തിആദികം വചനം. തേ ഭിക്ഖൂ ആരോചേസുന്തി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി തേസു രഞ്ഞാ ബന്ധാപിതമനുസ്സേസു. സുകതകാരണന്തി സുകാരണകിരിയം ആരോചേസും, ന കേവലം തേസം മനുസ്സാനം ബന്ധാപിതഭാവം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘രഞ്ഞോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠവങ്കോതി അട്ഠംസോ. അന്തോഘരചാരിനോതി അന്തേപുരവാസിനോ.

ഉക്കട്ഠേതി യുദ്ധേ. മന്തീസൂതി ഗുത്തമന്തീസു. അകുതൂഹലന്തി സഞ്ഞതം. പിയന്തി പിയായിതബ്ബം. അന്നപാനമ്ഹി മധുരേ അഭുത്തേ ഉപ്പന്നേ. അത്ഥേതി അത്ഥേ കിച്ചേ ജാതേ ഥിരന്തി ന കഥേന്തി കായബലമത്തേന അപനേതും സക്കുണേയ്യത്താ. സുട്ഠു രത്തരത്താതി അതിവിയ രത്താ ഏവ ഹുത്വാ രത്താ. സാരത്തേനാതി സാരഭാവേന സാരഭാവസഞ്ഞായ. ഓഹാരിനന്തി ഹേട്ഠാ ഹരണസീലന്തി ആഹ ‘‘ചതൂസു അപായേസു ആകഡ്ഢനക’’ന്തി. സിഥിലന്തി സിഥിലാകാരം, ന പന സിഥിലം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ദുപ്പമുഞ്ച’’ന്തി.

ബന്ധനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തജടിലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. പുബ്ബാരാമസങ്ഖാതേതി സാവത്ഥിനഗരസ്സ പുബ്ബദിസായ കതത്താ പുബ്ബാരാമേതി സങ്ഖം ഗതേ. തത്രാതി ‘‘മിഗാരമാതുയാ പാസാദേ’’തി തസ്മിം സംഖിത്തവചനേ. അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബികഥാ ആദിതോ പട്ഠായ അനുക്കമകഥാ. പത്ഥനം അകാസി തസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗുപട്ഠായികം ഏകം ഉപാസികം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം ആകങ്ഖന്തീ. മേണ്ഡകപുത്തസ്സാതി മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ. മാതിട്ഠാനേ ഠപേസി തസ്സാ ഉപകാരം ഗരുഭാവഞ്ച ദിസ്വാ. തായ കാരിതേ പാസാദേതി തായ മഹാഉപാസികായ മഹാലതാപസാധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നവഹി കോടീഹി കരീസമത്തേ ഭൂമിഭാഗേ കാരിതേ സഹസ്സഗബ്ഭപടിമണ്ഡിതേ പാസാദേ.

പരൂള്ഹകച്ഛാതി പരൂള്ഹകച്ഛലോമാ. കമണ്ഡലുഘടികാദിം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരം. നഗ്ഗഭോഗ്ഗനിസ്സിരികാനന്തി നഗ്ഗാനഞ്ചേവ ഭോഗ്ഗാനഞ്ച നിസ്സിരികാനഞ്ച. തേ ഹി അനിവത്ഥവത്ഥതായ നഗ്ഗാ ചേവ, അചേലകവതാദിനാ ഭോഗ്ഗസരീരതായ ഭോഗ്ഗാ, സോഭാരഹിതതായ നിസ്സിരികാ ച. അത്തനാ ദിട്ഠസുതം പടിച്ഛാദേത്വാ ന കഥേയ്യുന്തി അകാരണമേതം തേസം രഞ്ഞാ പയുത്തചരപുരിസഭാവതോ. ഏവം കതേ പന തേ ‘‘അഞ്ഞേപി പബ്ബജിതാ അത്ഥീതി അയം ജാനാതീ’’തി മഞ്ഞേയ്യുന്തി കോഹഞ്ഞചിത്തോ ഏവം അകാസീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തഥാ ഹി തേനത്ഥേന അപരിതോസമാനോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ.

കാസികചന്ദനന്തി ഉജ്ജലചന്ദനം. തം കിര വണ്ണവസേന സമുജ്ജലം ഹോതി പഭസ്സരം, തദത്ഥമേവ നം സണ്ഹതരം കരോന്തി. തേനാഹ ‘‘കാസികചന്ദനന്തി സണ്ഹചന്ദന’’ന്തി. വണ്ണഗന്ധത്ഥായാതി വണ്ണസോഭത്ഥഞ്ചേവ സുഗന്ധഭാവത്ഥഞ്ച. വണ്ണഗന്ധത്ഥായാതി ഛവിരാഗകരണത്ഥഞ്ചേവ സുഗന്ധത്ഥായ ച. ‘‘ഗിഹിനാ’’തിആദീഹി പദേഹി ഏവം പമാദവിഹാരിനാ തയാ അരഹന്തോ ദുവിഞ്ഞേയ്യാതി ദസ്സേതി.

സംവാസോ നാമ ഇധ കാലേന ഉപസങ്കമനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപസങ്കമന്തേനാ’’തി ആഹ. കായവാചാഹി അസംയതേനപി സംയതാകാരോ, അസംവുതിന്ദ്രിയേനപി സംവുതിന്ദ്രിയാകാരോ. പരിഗ്ഗഹേസ്സാമീതി വീമംസിസ്സാമി ‘‘പരിസുദ്ധം നു ഖോ, നോ’’തി. സപ്പഞ്ഞേനാതി സീലപരിഗ്ഗണ്ഹനപഞ്ഞായ സപ്പഞ്ഞേന. ജാനിതും ന സക്കോതി സഭാവസ്സ സതോ സീലസ്സ അനുപധാരണതോ.

കഥനേനാതി അപരാപരം കഥനേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഏകച്ചസ്സ ഹീ’’തിആദി. അരിയവോഹാരോതി ദിട്ഠാദിലക്ഖണേന വോഹരിതോ ‘‘ദിട്ഠം അദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ പവുത്തസദ്ദവോഹാരോ. തസ്സ പന കാരണമേവ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചേതനാ’’തി ആഹ. ഏസ നയോ അനരിയവോഹാരേപി. പരമത്ഥതോ ഹി സച്ചവാചാദയോ മുസാവാദാദയോ ചേതനാലക്ഖണാതി. പഞ്ഞത്തിവോഹാരോ തഥാ തഥാ വോഹരിതബ്ബതോ ഏവമാഹ ‘‘സംവോഹാരേന ഖോ, മഹാരാജ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഞാണഥാമോതി ഞാണഗുണബലം, യേന ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനാദിനാ അച്ചായികകിച്ചകരണീയാനി നിട്ഠാപേതി. സംകഥായാതി അത്ഥവീമംസനവസേന പവത്തായ സമ്മാകഥായ. ഉപ്പിലവതി ലഹുകഭാവതോ. ഹേട്ഠാചരകാതി അവചരകാ. യേ അനുപവിസിത്വാ പരേസം രഹസ്സവീമംസനവസേന പവത്താ, തേസു ഓചരകവോഹാരോതി വുത്തം ‘‘ചരാ ഹീ’’തിആദി.

വണ്ണസണ്ഠാനേനാതി വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ സണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ വാ. സുജാനോ പേസലോ വിസ്സസേതി യോജനാ. ലഹുകദസ്സനേനാതി പരിത്തദസ്സനേന വിജ്ജുകേന വിയ. പരിക്ഖാരഭണ്ഡകേനാതി പബ്ബജിതപരിക്ഖാരഭൂതേന ഭണ്ഡകേന. ലോഹഡ്ഢമാസോതി ലോഹമയോ ഉപഡ്ഢഗ്ഘനകമാസോ.

സത്തജടിലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഞ്ചരാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. രൂപാതി രൂപസങ്ഖാതാ കാമഗുണാ. തേ പന നീലാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നാപി രൂപായതനത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യതം നാതിവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘നീലപീതാദിഭേദം രൂപാരമ്മണ’’ന്തി. തോ-സദ്ദോപി ദാ-സദ്ദോ വിയ കാലത്ഥോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യതോതി യദാ’’തി. മനം ആപയതി വഡ്ഢേതീതി മനാപം, മനോരമം. മനാപനിപ്ഫത്തിതന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മനസാ പിയായിതം, തസ്സ അഗ്ഗഭാവേന പരിയന്തം പരമം കോടിം കത്വാ പവത്തിതന്തി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലമനാപന്തി ആരമ്മണസഭാവം അചിന്തേത്വാ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന മനാപഭാവേനേവ ഇട്ഠതായ ഇട്ഠന്തി. സമ്മുതീതി സമഞ്ഞാ. പുഗ്ഗലമനാപം നാമ സഞ്ഞാവിപല്ലാസവസേന വിപരീതമ്പി ഗണ്ഹാതി ഇതരസഭാവതോതി ആഹ ‘‘യം ഏകസ്സ…പേ… ഇട്ഠം കന്ത’’ന്തി. ഇദാനി തം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യവസേന യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചന്തവാസീന’’ന്തിആദിമാഹ. ഇദം പുഗ്ഗലമനാപന്തി ഇദം യഥാവുത്തം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യം വിയ അഞ്ഞമ്പി ഏവംജാതികം തേന തേന പുഗ്ഗലേന മനാപന്തി ഗഹേതബ്ബാരമ്മണം പുഗ്ഗലമനാപം നാമ.

ലോകേ പടിവിഭത്തം നത്ഥി, വിഭജിത്വാ ദസ്സനേന ലോകേന മധുരജാതേനപി പടിവിഭത്തം കത്വാ ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘വിഭജിത്വാ പന ദസ്സേതബ്ബ’’ന്തി. ദിബ്ബകപ്പമ്പീതി ദേവലോകപരിയാപന്നസദിസമ്പി അമനാപം ഉപട്ഠാതി ഉളാരപണീതാരമ്മണപരിചയതോ. മജ്ഝിമാനം പന…പേ… വിഭജിതബ്ബം തേസം മനാപസ്സ മനാപതോ, അമനാപസ്സ അമനാപതോ ഉപട്ഠാനതോ. തത്ഥപി ഇട്ഠാനിട്ഠപരിച്ഛേദോ നിപ്പരിയായതോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തഞ്ച പനേത’’ന്തിആദി. തഞ്ച പനേതം ഇട്ഠാനിട്ഠഭൂതം ആരമ്മണം കാമാവചരജവനേസു അകുസലസ്സ വസേന യേഭുയ്യേന പവത്തതീതി കത്വാ തത്ഥ ‘‘രജ്ജതി ദുസ്സതീ’’തി അകുസലസ്സേവ പവത്തി ദസ്സിതാ. സേസകാമാവചരസ്സപി വസേന പവത്തി ലബ്ഭതേവ. തഥാ ഹി തം അപ്പടികൂലേപി പടികൂലാകാരതോ, പടികൂലേപി അപ്പടികൂലാകാരതോ പവത്തതീതി. വിപാകചിത്തം ഇട്ഠാനിട്ഠം പരിച്ഛിന്ദതി, ന സക്കാ വിപാകം വഞ്ചേതുന്തി. കുസലകമ്മം ഹി ഏകന്തതോ ഇട്ഠമേവ, അകുസലകമ്മഞ്ച അനിട്ഠമേവ, തസ്മാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനം വിപാകചിത്തം യഥാസഭാവതോ പവത്തതീതി.

യം പന സമ്മോഹവിനോദനിയം ‘‘കുസലകമ്മജം അനിട്ഠം നാമ നത്ഥീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, തം പന നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. തേന സോഭനം അകുസലകമ്മജമ്പി ഏകച്ചാനം സത്താനം ഇട്ഠന്തി അനുഞ്ഞാതം സിയാ. കുസലകമ്മജം പന സബ്ബേസം ഇട്ഠമേവാതി വദന്തി. തിരച്ഛാനഗതാനം കേസഞ്ചി മനുസ്സരൂപം അമനാപം, യതോ തേ ദിസ്വാവ പലായന്തി. മനുസ്സാ ച ദേവതാനം രൂപം ദിസ്വാ ഭായന്തി, തേസമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണം തം രൂപം ആരബ്ഭ കുസലവിപാകമേവ ഉപ്പജ്ജതി, താദിസസ്സ പന പുഞ്ഞസ്സ അഭാവാ ന തേസം തത്ഥ അഭിരതി ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. കുസലകമ്മജസ്സ പന അനിട്ഠസ്സ അഭാവോ വിയ അകുസലകമ്മജസ്സ സോഭനസ്സ ഇട്ഠസ്സ അഭാവോ വത്തബ്ബോ. ഹത്ഥിആദീനമ്പി ഹി അകുസലകമ്മജം മനുസ്സാനം അകുസലവിപാകസ്സേവ ആരമ്മണം, കുസലകമ്മജം പന പവത്തേ സമുട്ഠിതം കുസലവിപാകസ്സ, ഇട്ഠാരമ്മണേന വോമിസ്സകത്താ അപ്പകം അകുസലകമ്മജം ബഹുലം അകുസലവിപാകുപ്പത്തിയാ കാരണം ന ഭവിസ്സതീതി സക്കാ വത്തും. ഇദാനി തമേവ വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണവവത്ഥാനം വിഭാവേതും ‘‘കിഞ്ചാപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തയിദം സമ്മുതിമനാപസംവിഭാഗത്ഥം വുത്തം, ഇധ പന ന തഥാ വിഭത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി.

സോ ഉപാസകോ ചന്ദനങ്ഗലഗാമേ ജാതത്താ ‘‘ചന്ദനങ്ഗലികോ’’തി പഞ്ഞായതി, ‘‘ചന്ദനവിലാസോ’’തി കേചി. തസ്സ ഉപാസകസ്സ പടിഭാനം ഉദപാദീതി യോജനാ. തേ രാജാനോ ഹതപ്പഭേ ഹതസോഭേ ദിസ്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഉദകാഭിസിത്തേതി ഉദകേന അഭിസിഞ്ചിതേ. അങ്ഗാരേ വിയാതി അങ്ഗാരക്ഖണേ വിയ.

കാലസ്സേവാതി പഗേവ. അവിഗതഗന്ധം തങ്ഖണവികസിതതായ. ഈദിസം വചനന്തി ‘‘അച്ഛാദേസീ’’തി ഏവരൂപം വചനന്തി.

പഞ്ചരാജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദോണപാകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ‘‘ദോണപാകകുര’’ന്തി ഏത്ഥ വിഭത്തിലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ദോണപാകം കുര’’ന്തി. ദോണസ്സാതി ചതുന്നം ആള്ഹകാനം, സോളസനാളീനന്തി അത്ഥോ. തദുപിയന്തി തദനുരൂപം, തസ്സ വുത്തപരിമാണസ്സ അനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേതി തംദിവസതോ പുരിമതരദിവസേസു. ബലവാതി മഹാ. ഭത്തപരിളാഹോതി ഭത്തസമ്മദഹേതുകോ. അസ്സ രഞ്ഞോ ഉഭോസു പസ്സേസു ഗഹിതതാലവണ്ടാ ബീജന്തി യമകതാലവണ്ടേഹി. ഫാസുവിഹാരന്തി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ലദ്ധബ്ബസുഖവിഹാരം. ഭോജനമത്തഞ്ഞൂ ഹി സുഖവിഹാരോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തനുകസ്സ ഭവന്തി വേദനാ, സണികം ജീരതി ആയു പാലയ’’ന്തി.

തനുകസ്സാതി തനുകാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഭുത്തപച്ചയാ വിസഭാഗവേദനാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സണികന്തി മന്ദം മുദുകം, അപരിസ്സയമേവാതി അത്ഥോ. ജീരതീതി പരിഭുത്താഹാരോ പച്ചതി. ആയുപാലയന്തി നിരോധോ അവേദനോ ജീവിതം രക്ഖന്തോ. അഥ വാ സണികം ജീരതീതി സോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ പരിമിതാഹാരതായ സണികം ചിരേന ജീരതി ജരം പാപുണാതി ജീവിതം പാലേന്തോ.

പരിയാപുണിത്വാതി ഏത്ഥ യഥാ സബ്ബം സോ പരിയാപുണി, തതോ പരഞ്ച യഥാ പടിപജ്ജി, തം ദസ്സേതും ‘‘രഞ്ഞാ സദ്ധി’’ന്തിആദി വുത്തം. താവതകേ തണ്ഡുലേ ഹാരേയ്യാസി തദുപിയഞ്ച ബ്യഞ്ജനന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

പുരിസഭാഗോ ഏസാതി മജ്ഝിമേന പുരിസേന ഭുഞ്ജിതബ്ബഭാഗോ ഏസോ, യദിദം നാളികോദനമത്തം. സല്ലിഖിതസരീരതാതി ഭമം ആരോപേത്വാ ഉല്ലിഖിതസ്സ വിയ സബ്ബപരിളാഹവൂപസമസ്സ പുഥുലതാപഗതസരീരസ്സ. സീലം സമ്പരായികത്ഥോതി വുത്തം, കുതോ പനേത്ഥ സീലന്തി ആഹ ‘‘ഭോജനേ’’തിആദി. സീലങ്ഗം നാമ ഹോതീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലസ്സ അവയവോ ഏകോ ഭാഗോ ഹോതി.

ദോണപാകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. വേദേന ഞാണേന ഈഹതി ഇരിയതീതി വേദേഹീ, കോസലരാജഭഗിനീ അജാതസത്തുനോ മാതാ, സാ കിര സമ്പജഞ്ഞജാതികാ. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതാധിവചന’’ന്തി, ചത്താരി അങ്ഗാനി ഏതിസ്സന്തി ചതുരങ്ഗിനീ. ദ്വിന്നം രജ്ജാനന്തി കാസികരജ്ജമഗധരജ്ജാനം അന്തരേ, സോ പന ഗാമോ കാസികരജ്ജോ.

പാപാതി ലാമകാ നിഹീനാചാരാ. മേജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്തി, സാ ഏതേസു അത്ഥീതി മിത്താ. സഹ അയന്തി പവത്തന്തീതി സഹായാ. സമ്പവങ്കന്തി സുട്ഠു ഓനതം. ജയകാരണം ദിസ്വാ ആഹ, തഥാ ഹി ‘‘അജ്ജ ഇമം രത്തിം ദുക്ഖം സേതീ’’തി കാലപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം. വേരിഘാതോ നാമ വേരിപുഗ്ഗലേ സതീതി ആഹ ‘‘വേരിപുഗ്ഗലം ലഭതീ’’തി.

പഠമസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. സുണാഥാതി ‘‘വത്വാ’’തി വചനസേസോ. ഉപകപ്പതീതി സമ്ഭവതി. സയ്ഹം ഹോതീതി കാതും സക്കാ ഹോതി. ‘‘യദാ ചഞ്ഞേ’’തി ച-കാരോ നിപാതമത്തന്തി ആഹ ‘‘യദാ അഞ്ഞേ’’തി. വിലുമ്പന്തീതി വിനാസം അച്ഛിന്ദനം കരോന്തി. വിലുമ്പീയതീതി വിലുത്തപരസന്തകസ്സ അസകത്താ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠധമ്മികം കമ്മഫലം പടിസംവേദേന്തോ വിയ സയമ്പി പരേന വിലുമ്പീയതി, ധനജാനിം പാപുണാതി. ‘‘കാരണ’’ന്തി ഹി മഞ്ഞതീതി പാപകിരിയം അത്തനോ ഹിതാവഹം കാരണം കത്വാ മഞ്ഞതി. ജയന്തോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം നാമ ജിനാമീ’’തി മഞ്ഞമാനോ സയമ്പി തതോ പരാജയം പാപുണാതി. ഘട്ടേതാരന്തി പാപകമ്മവിപാകം. കമ്മവിവട്ടേനാതി കമ്മസ്സ വിവട്ടനേന, പച്ചയലാഭേന ലദ്ധാവസരേന വിവട്ടേത്വാ വിഗമിതേന കമ്മേനാതി അത്ഥോ.

ദുതിയസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ഏകച്ചാതി പണ്ഡിതാ സപഞ്ഞാ. സേയ്യാതി വരാ. ഗാഥാസുഖത്ഥം സസുരസദ്ദലോപം കത്വാ ‘‘സസ്സുദേവാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സസ്സുസസുരദേവതാ’’തി. ദിസാജേട്ഠകാതി ചതൂസുപി ദിസാസു ജേട്ഠകസീസേന ഹി ലോകം വദതി. താദിസായാതി തഥാരൂപായ മേധാവിതാദിഗുണവുത്തിയാ. സുഭരിയായാതി സുഖേത്തഭൂതായ സുന്ദരിത്ഥിയാതി അത്ഥോ.

മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. സമധിഗ്ഗയ്ഹാതി സമ്മാ അതിവിയ ഗഹേത്വാ, ഞായേന വിസേസതോ ഗണ്ഹിത്വാ. കാരാപകഅപ്പമാദോതി തിണ്ണം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പവത്തകഅപ്പമാദോ. സമവധാനന്തി സമവരോധം അന്തോഗധം. ഉപക്ഖേപന്തി ബഹി അഹുത്വാ പക്ഖിപിതബ്ബതം. സേസപദജാതാനി വിയ അവ…പേ… ധമ്മാ സപ്പദേസത്താ. അപ്പമാദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി തസ്സ നിപ്പദേസത്താ. അഗ്ഗം സേട്ഠം മഹന്തം സേസധമ്മാനം അപ്പമാദോ. പടിലാഭകട്ഠേനാതി അധിഗമഹേതുതായ. ലോകിയോപി സമാനോതി കാമാവചരോപി സമാനോ. മഹഗ്ഗതാനുത്തരാനം പുബ്ബഭാഗേ പവത്തഅപ്പമാദോ ഹി ഇധാധിപ്പേതോ.

പസംസന്തി പണ്ഡിതാതി യോജനാ. അപ്പമാദസ്സ പാസംസഭാവേ ഏകന്തതോ കത്തബ്ബതായ പന ‘‘ഏതാനീ’’തിആദിനാ കാരണം ആഹ. ഇമിസ്സാ യോജനായ ‘‘പുഞ്ഞകിരിയാസൂ’’തി പദസ്സ ‘‘അപ്പമത്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി, യസ്മാ ച പുഞ്ഞകിരിയാസു അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ അധിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോതി. ദുതിയയോജനായ പന പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി. കത്ഥ? പുഞ്ഞകിരിയാസു. കസ്മാതി ചേ? അപ്പമത്തോതിആദി. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ…പേ… അത്ഥോ’’തി. അത്ഥപടിലാഭാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഹിതപടിലാഭാ.

അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കല്യാണമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. സീലാദിഗുണസമന്നാഗതോ കല്യാണോ ഭദ്ദകോ മിത്തോ ഏതസ്സാതി കല്യാണമിത്തോ, തസ്സ ധമ്മോ കല്യാണമിത്തസ്സേവ സ്വാഖാതോ നാമ ഹോതി സുത്വാ കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ സാധനതോ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥം പൂരേതീ’’തി. ഇതരസ്സാതി പാപമിത്തസ്സ. തേനാതി അത്ഥപൂരണേന. ഏതന്തി ‘‘സോ ച ഖോ കല്യാണമിത്തസ്സാ’’തി ഏതം വചനം. ദേസനാധമ്മോതി പരിയത്തിധമ്മോ. സോ ഹി കല്യാണമിത്തതോ പച്ചക്ഖതോ ലദ്ധബ്ബോ, ഇതരേ തദുപനിസ്സയാ പച്ചത്തപുരിസകാരേഹി, തേന ലദ്ധബ്ബോ കല്യാണമിത്തോതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സാവകബോധിസത്തവസേന ഹേസാ ദേസനാ ആഗതാ. ന ഹി സേസബോധിസത്താനം പരോപദേസേന പയോജനം അത്ഥി.

ഉപഡ്ഢം കല്യാണമിത്തതോതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തസ്സ ഉപഡ്ഢഗുണോ കല്യാണമിത്തതോ ലദ്ധബ്ബോ. ഉപഡ്ഢം പച്ചത്തപുരിസകാരതോതി ഇതരം ഉപഡ്ഢം ഞാണം പടിപജ്ജന്തസ്സ അത്തനോ പുരിസകാരതോ. ലോകേപി പാകടോയമത്ഥോ ‘‘ആചരിയതോ ഉപഡ്ഢം, പച്ചത്തപുരിസകാരതോ ഉപഡ്ഢം ലദ്ധബ്ബാ തേവിജ്ജതാ’’തി, തസ്മാ ഥേരോ തഥാ ചിന്തേസി. നിപ്പദേസന്തി അനവസേസതോ. തതോതി കല്യാണമിത്തതോ. ഉപഡ്ഢം ആഗച്ഛതീതി ഉപഡ്ഢഗുണോ പടിപജ്ജന്തം ഉപഗച്ഛതി. ബഹൂഹി പുരിസേഹി. വിനിബ്ഭോഗോ വിവേചനം നത്ഥി ഏകജ്ഝം അത്ഥസ്സ വിവേചേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. ഏസാതി പരതോഘോസപച്ചത്തപുരിസകാരതോ ച സിജ്ഝമാനോ അത്ഥോ. ഏത്തകന്തി ഏത്തകോ ഭാഗോ. യദി ന സക്കാ ലദ്ധും, അഥ കസ്മാ ഉപഡ്ഢന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കല്യാണമിത്തതായാ’’തിആദി. സമ്മാദിട്ഠിആദീസു ന സക്കാ ലദ്ധും. അസക്കുണേയ്യേ സകലമ്പി ന സമ്ഭവതി പരതോഘോസമത്തേന തേസം അസിജ്ഝനതോ, പധാനഹേതുഭാവദീപനത്ഥം പന ‘‘സകലമേവാ’’തി വുത്തം. പുബ്ബഭാഗപടിലാഭങ്ഗന്തി പുബ്ബഭാഗേ പടിലദ്ധബ്ബകാരണം കല്യാണമിത്തസ്സ ഉപദേസേന വിനാ തേന ഉത്തരി വിസേസതോ അലദ്ധബ്ബതോ. അത്ഥതോതി പരമത്ഥതോ. ‘‘കല്യാണമിത്തം…പേ… ചത്താരോ ഖന്ധാ’’തി വത്വാ സുത്വാതി അത്ഥോ. തേ പന സീലാദയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതിപി വദന്തിയേവാ’’തി.

മാഹേവന്തി മാ അഹ ഏവന്തി ഛേദോ, അഹാതി നിപാതമത്തം, മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. തേനാഹ ‘‘മാ ഏവം അഭണീ’’തി. ‘‘മാഹേവം ആനന്ദാ’’തി വദതോ ഭഗവതോ ഇമസ്മിം ഠാനേ താദിസസ്സ നാമ തേ, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തഗുണേ സേവതോ വത്തും യുത്തം അയാഥാവതോതി ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ യഥാഭൂതഗുണകിത്തനമുഖേന പടിക്ഖേപോ യുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹുസ്സുതോ’’തിആദിമാഹ. ഇദന്തി ഇദം വചനം ഭഗവാ ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. സകലമേവ ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. തേന ‘‘മാഹേവ’’ന്തി തസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ കാരണം ജോതിതം, ന സരൂപതോ വുത്തം. ‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേത’’ന്തിആദിനാ പന തം സരൂപതോ ദസ്സിതന്തി ആഹ ‘‘ഇദാനി…പേ… ആദിമാഹാ’’തി. പാടികങ്ഖിതബ്ബന്തി ഇച്ഛനട്ഠേന പാടികങ്ഖിതബ്ബം, ന പടികങ്ഖാനിമിത്തേനാതി ആഹ ‘‘അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ’’തി.

ഇധാതി അന്തോഗധാവധാരണപദം, ഇധേവാതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിംയേവ ഹി സാസനേ അരിയമഗ്ഗഭാവനാ, ന അഞ്ഞത്ഥ. ആദിപദാനംയേവാതി തസ്മിം തസ്മിം വാക്യേ ആദിതോ ഏവ വുത്തസമ്മാദിട്ഠിആദിപദാനംയേവ. സമ്മാദസ്സനലക്ഖണാതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന സമ്മദേവ ദസ്സനസഭാവാ. സമ്മാഅഭിരോപനലക്ഖണോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ സമ്പയുത്തധമ്മേ സമ്മദേവ ആരോപനസഭാവോ. സമ്മാപരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാതി മുസാവാദാദീനം വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം പടിപക്ഖഭാവതോ പരിഗ്ഗാഹകസഭാവാ സമ്മാവാചാ സിനിദ്ധഭാവേന സമ്പയുത്തധമ്മേ സമ്മാവാചാപച്ചയം സുഭാസിതസോതാരഞ്ച പുഗ്ഗലം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സമ്മാപരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാ. യഥാ കായികകിരിയാ കിഞ്ചി കത്തബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, സയഞ്ച സമുട്ഠഹനം ഘടനം ഹോതി, തഥാ സമ്മാകമ്മന്ത സങ്ഖാതാ വിരതിപീതി സമുട്ഠാപനലക്ഖണാ ദട്ഠബ്ബാ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ ഉക്ഖിപനം സമുട്ഠാപനം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ. ജീവമാനസ്സ സത്തസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ, ജീവിതപ്പവത്തിയാ ആജീവസ്സേവ വാ സുദ്ധി വോദാനം. യഥാ ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം വജ്ജാനം ധമ്മേന പഹാനാനുപ്പാദഅത്ഥലാഭാദിപരിവുഡ്ഢി ഹോതി, ഏവം സമ്പയുത്താനം പഗ്ഗഹണസഭാവോതി സമ്മാപഗ്ഗഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തഗാഹാനഞ്ച വിധമനവസേന സമ്മാപതിട്ഠാനസഭാവാതി സമ്മാഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. സമ്പയുത്തധമ്മാനം സമ്മാ സമാദഹനം ഏകഗ്ഗതാകരണം സഭാവോ ഏതസ്സാതി സമ്മാസമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി. തീണി കിച്ചാനി ഹോന്തി പടിപക്ഖധമ്മേസു, ആരമ്മണധമ്മേസു, സമ്പയുത്തധമ്മേസു ച ഏകസ്മിംയേവ ഖണേ പവത്തിവിസേസഭൂതാനി. ഇദാനി താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘സേയ്യഥിദ’’ന്തിആദി വുത്തം. സദ്ധിന്തി ഇമിനാ ‘‘അഞ്ഞേഹീ’’തി വുത്തകിലേസാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സഹ ഏകട്ഠാ വാ അനേകട്ഠാ വാതി ദസ്സേതി. പജഹതി പഹായ നം പടിവിജ്ഝതി. നിരോധന്തി നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോതി സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി.

ന കേവലം മഗ്ഗധമ്മാ വുത്തനയേനേവ, അഥ ഖോ അപരേനപി നയേന വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. നാനാഖണാ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ. നാനാരമ്മണാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദിഭാവതോ. ഏകക്ഖണാ സകിദേവ ഉപ്പജ്ജനതോ. ഏകാരമ്മണാ നിബ്ബാനവിസയത്താ. ചത്താരി നാമാനി ലഭതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന പവത്തിയാ. തീണി നാമാനി ലഭതി കാമസങ്കപ്പാദീനം പഹാനവസേന പവത്തിയാ. പടിപക്ഖപഹാനവസേന ഹിസ്സ നാമത്തയലാഭോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപി പുബ്ബഭാഗേപി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പവത്തനതോ. മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയോവ പടിപക്ഖസമുച്ഛിന്ദനസ്സ മഗ്ഗകിച്ചത്താ. ന ഹി ചേതനാ മഗ്ഗസഭാവാ. സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേനാതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനചതുബ്ബിധസതിപട്ഠാനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദീനം കുസലാനഞ്ച വഡ്ഢനതോ. പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപീതി യഥാ പുബ്ബഭാഗേ പഠമജ്ഝാനാദിവസേന നാനാ. ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപി. ന ഹി ഏകോപി ച മഗ്ഗസമാധി പഠമജ്ഝാനസമാധിആദിനാമാനി ലഭതി സമ്മാദിട്ഠിആദീനം വിയ കിച്ചവസേന ഭേദാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവാ’’തി.

ഞത്വാ ഞാതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. വുദ്ധി നാമ വേപുല്ലം ഭിയ്യോഭാവോ പുനപ്പുനം ഉപ്പാദോ ഏവാതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം ജനേതീ’’തി. അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അഭിവഡ്ഢം പാപേന്തോ നിബ്ബത്തേതി. വിവിത്തതാതി വിവിത്തഭാവോ. സോ ഹി വിവേചനീയതോ വിവിച്ചതി, യം വിവിച്ചിത്വാ ഠിതം, തദുഭയമ്പി ഇധ വിവിത്തഭാവസാമഞ്ഞേന ‘‘വിവിത്തതാ’’തി വുത്തം. തേസു പുരിമോ വിവേചനീയതോ വിവിച്ചമാനതായ വിവിച്ചനകിരിയായ സമങ്ഗീ ധമ്മസമൂഹോ തായ ഏവ വിവിച്ചനകിരിയായ വസേന വിവേകോതി ഗഹിതോ. ഇതരോ സബ്ബസോ തതോ വിവിത്തസഭാവതായ. തത്ഥ യസ്മിം ധമ്മപുഞ്ജേ സമ്മാദിട്ഠി പവത്തതി, തം യഥാവുത്തായ വിവിച്ചമാനതായ വിവേകസങ്ഖാതം നിസ്സായേവ പവത്തതി, ഇതരം പന തംനിന്നതാതംആരമ്മണതാഹീതി വുത്തം ‘‘വിവേകം നിസ്സിതം, വിവേകേ വാ നിസ്സിത’’ന്തി.

യഥാ വാ വിവേകവസേന പവത്തം ഝാനം ‘‘വിവേകജ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം വിവേകവസേന പവത്താ സമ്മാദിട്ഠി ‘‘വിവേകനിസ്സിതാ’’തി ദട്ഠബ്ബാ. നിസ്സയോ ച വിപസ്സനാമഗ്ഗാനം വസേന മഗ്ഗഫലാനം വേദിതബ്ബോ. അസതിപി താസം പുബ്ബാപരഭാവേ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയാനം സമുപ്പാദനം വിയ അഭിന്നധമ്മാധാരാ നിസ്സയഭാവനാ സമ്ഭവന്തി. തസ്സ തദങ്ഗ-സമുച്ഛേദനിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതതം വത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതതായ അവചനം അരിയമഗ്ഗഭാവനായ വുച്ചമാനത്താ. ഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ഹി യേ സച്ഛികാതബ്ബാ ധമ്മാ. തേസം കിച്ചം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ. അജ്ഝാസയതോതി ‘‘നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സാമീ’’തി മഹന്തഅജ്ഝാസയതോ. യദിപി ഹി വിപസ്സനാക്ഖണേ സങ്ഖാരാരമ്മണം ചിത്തം, സങ്ഖാരേസു പന ആദീനവം സുട്ഠു, ദിസ്വാ തപ്പടിപക്ഖേ നിബ്ബാനേ നിന്നതായ അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതോ ഹോതി, ഉണ്ഹാഭിഭൂതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സീതനിന്നചിത്തതാ വിയ. കേചി പന ‘‘യഥാ സഭാവതോ, യഥാ അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതതാ, ഏവം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതതാപി സിയാ’’തി വദന്തി. യദഗ്ഗേന ഹി നിബ്ബാനനിന്നതാ സിയാ, തദഗ്ഗേന ഫലനിന്നതാപി സിയാ ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’’ന്തി അജ്ഝാസയസമ്പത്തിയാ ഭാവതോ. യസ്മാ പഹാനവിനയോ വിയ രാഗനിരോധോപി ഇധാധിപ്പേതവിവേകേന അത്ഥതോ നിബ്ബിസിട്ഠോ, തസ്മാ വുത്തം ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതാദീസൂതി. തേനാഹ ‘‘വിവേകത്ഥാ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ’’തി.

വോസ്സഗ്ഗസദ്ദോ പരിച്ചാഗത്ഥോ പക്ഖന്ദനത്ഥോ ചാതി വോസ്സഗ്ഗസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. വോസ്സജ്ജനഞ്ഹി പഹാനം, വിസ്സട്ഠഭാവേന നിരാസങ്കപവത്തി ച, തസ്മാ വിപസ്സനാക്ഖണേ തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവസേന പടിപക്ഖസ്സ പഹാനം വോസ്സഗ്ഗോ, തഥാ വിപസ്സനാക്ഖണേ തംനിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ആരമ്മണകരണേന വിസ്സട്ഠസഭാവതാ വോസ്സഗ്ഗോതി വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ’’തിആദി. അയം സമ്മാദിട്ഠീതി അയം മിസ്സകവസേന വുത്താ സമ്മാദിട്ഠി. യഥാവുത്തേന പകാരേനാതി തദങ്ഗപ്പഹാനസമുച്ഛേദപ്പഹാനപകാരേന തംനിന്നതദാരമ്മണകരണപ്പകാരേന ച.

പുബ്ബേ വോസ്സഗ്ഗവചനസ്സേവ അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘സകലേന വചനേനാ’’തി. പരിണമന്തം വിപസ്സനാക്ഖണേ, പരിണതം മഗ്ഗക്ഖണേ. പരിണാമോ നാമ ഇധ പരിപാകോതി ആഹ ‘‘പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാ’’തി. പരിപാകോ ച ആസേവനലാഭേന ലദ്ധസാമത്ഥിയസ്സ കിലേസേ പരിച്ചജിതും നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദിതും തിക്ഖവിസദഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അയ’’ന്തിആദി. ഏസ നയോതി യ്വായം നയോ ‘‘വിവേകനിസ്സിത’’ന്തിആദിനാ സമ്മാദിട്ഠിയം വുത്തോ, സേസേസു സമ്മാസങ്കപ്പാദീസുപി ഏസേവ നയോ, ഏവം തത്ഥ നേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പടിച്ചാതി നിസ്സായ. ജാതിസഭാവാതി ജായനസഭാവാ. സകലോതി അനവസേസോ, സബ്ബോതി അത്ഥോ. ന കോചി മഗ്ഗോ സാവസേസോ ഹുത്വാ സമ്ഭവതി. ഹേട്ഠിമേ മഗ്ഗേ ഉപ്പന്നേ ഉപരിമോ ഉപ്പന്നോ ഏവ നാമ അനന്തരായേന ഉപ്പജ്ജനതോ. വവസ്സഗ്ഗത്ഥേതി വചസായത്ഥേ. വണ്ണയന്തീതി ഗുണവണ്ണനവസേന വിത്ഥാരേന്തി.

കല്യാണമിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. ദിവ-സദ്ദോ ദിവാ-സദ്ദോ വിയ ദിവസപരിയായോ, തസ്മാ വിസേസനഭാവേന വുച്ചമാനോ ദിവസദ്ദോ അത്ഥവിസേസം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘ദിവസസ്സ ദിവാ’’തിആദി. സം വുച്ചതി ധനം, തസ്സ പതീതി സമ്പതി, ധനസാമികോ, തസ്സ ഹിതാവഹത്താ സാപതേയ്യന്തി ആഹ ‘‘സാപതേയ്യന്തി ധന’’ന്തി. തസ്സ ഗേഹേ കതാകതഭണ്ഡസ്സ അതിബഹുഭാവതോ വിമ്ഹയപ്പത്തോ രാജാ ‘‘കോ പന വാദോ’’തി ആഹ. കാളലോഹം നാമ അയോഫലം. കച്ഛപാദിരൂപേഹിപി സോവണ്ണാദീനി ഠപേന്തി. സകുണ്ഡകഭത്തന്തി സകുണ്ഡേഹി വാ സഥുസേഹി വാ പക്കഭത്തം. ബിലങ്ഗം വുച്ചതി ധഞ്ഞബിലങ്ഗം, ആരനാലന്തിപി വുച്ചതി, തം ദുതിയം അസ്സാതി ബിലങ്ഗദുതിയം. തഞ്ഹി കഞ്ജിതോ നിബ്ബത്തത്താ കഞ്ജികം നാമ. തീഹി പക്ഖേഹി വത്ഥഖണ്ഡേഹി കതനിവാസനം തിപക്ഖവസനം. തേനാഹ ‘‘തീണി…പേ… നിവാസന’’ന്തി.

അസന്തോ നീചോ പുരിസോതി അസപ്പുരിസോതി ആഹ ‘‘ലാമകപുരിസോ’’തി. കമ്മസ്സ നിബ്ബത്തഭാവേന ഓതരണതായ ഫലം അഗ്ഗം നാമ, ഉപരിഭൂമിഗതത്താ ഉദ്ധം അഗ്ഗം അസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികം. ദക്ഖിണന്തി ദാനമാഹ. സഗ്ഗോ നാമ കാമഭവൂപപത്തിഭവോ, തസ്സ നിബ്ബത്തനതോ ‘‘സഗ്ഗസ്സ ഹിതാ’’തി വുത്തം. തത്രുപപത്തിജനനതോതി തത്ര ഉപപത്തിയാ ജനനതോ, ഉപ്പാദനതോതി അത്ഥോ.

സേതം ഉദകം ഏതിസ്സാതി സേതോദകാ. സോ യേന ഭാവേന യത്ഥ പാകടതരോ ഹുത്വാ ദിസ്സതി, തം ദസ്സേതും ‘‘വീചീനം ഭിന്നട്ഠാനേ’’തി ആഹ. സുഖോതരണട്ഠാനതായ കദ്ദമാദിദോസവിരഹതോ ച സുന്ദരതിത്ഥാ. തം അപേയ്യമാനന്തി തം ഉദകം കേനചി അപരിഭുഞ്ജിയമാനം. അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചകരോതി അത്തനാ കാതബ്ബകമ്മസങ്ഖാതകിച്ചകരോ, പരിഭോഗവസേന ചേവ സങ്ഗഹേതബ്ബസങ്ഗണ്ഹനവസേന ച നിയോജകോതി അത്ഥോ. കുസലകിച്ചകരോതി അത്തനാ കാതബ്ബപുഞ്ഞകരോ.

പഠമഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. പിണ്ഡപാതേനാതി സഹയോഗേ കരണവചനം. പടിപാദനം തേന സഹ യോജനന്തി ആഹ ‘‘പിണ്ഡപാതേന സദ്ധിം സംയോജേസി, പിണ്ഡപാതം അദാസീതി അത്ഥോ’’തി. ‘‘പണീതഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ’’തി വുത്തം, പാളിയം പന ‘‘കണാജകം ഭുഞ്ജതി ബിലങ്ഗദുതിയ’’ന്തി. തം തം പവത്തിതം യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇദാനി ‘‘ഇമസ്സ സേട്ഠിസ്സ കസ്സചി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ ദേഥാ’’തി വചനം ന സുതപുബ്ബം, യസ്മാ പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ അത്തനോ ഗുണാനുഭാവേഹി ലോകേ പാകടാ സഞ്ജാതാ ഏവ ഹോന്തി, തസ്മാ സേട്ഠിഭരിയായ ‘‘ന യസ്സ വാ തസ്സ വാ’’തിആദി ചിന്തിതം. തഥാ ഹി തേസം ദേന്താപി സക്കച്ചം യേഭുയ്യേന പണീതമേവ ദേന്തി. നാസാപുടം പഹരി അത്തനോ ആനുഭാവേന. സോ ലുദ്ധതായ ‘‘ബഹു വത ധഞ്ഞം മമസ്സാ’’തി ചിത്തം സംയമേതും സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ.

വിപ്പടിസാരുപ്പന്നാകാരം ദസ്സേതും ‘‘വരമേത’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘ഇമസ്സ സമണസ്സ പിണ്ഡപാതം ദേഹീ’’തി വദതോ ന ഏകായ ഏവ ജവനവീഥിയാ വസേന അത്ഥസിദ്ധി. അഥ ഖോ തത്ഥ ആദിതോ പവത്തജവനവാരോപി അത്ഥി മജ്ഝേ പവത്തജവനവാരോപി, തം സന്ധായാഹ ‘‘പുബ്ബപച്ഛിമചേതനാവസേനാ’’തി. ഏകാ ചേതനാ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ ന ദേതീതി ഏത്ഥ സാകേതപഞ്ഹവസേന നിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ചുദ്ദസന്നം ചേതനാനം പുബ്ബേ പുരേതരം കതത്താ പുരാണം.

പരിഗയ്ഹതീതി പരിഗ്ഗഹോതി ആഹ ‘‘പരിഗ്ഗഹിതം വത്ഥു’’ന്തി. അന്വായ ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീതി അനുജീവിനോ. സബ്ബമേതന്തി ധനധഞ്ഞാദിസബ്ബം ഏതം യഥാവുത്തപരിഗ്ഗഹവത്ഥും. നിക്ഖിപ്പഗാമിനന്തി നിക്ഖിപിതബ്ബതാഗാമിനം. നിക്ഖിപിതബ്ബസഭാവം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിക്ഖിപ്പസഭാവ’’ന്തി. പഹായ ഗമനീയന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘പരിച്ചജിതബ്ബസഭാവമേവാ’’തി.

ദുതിയഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദി അപ്പകാസനഭാവേന തമതീതി തമോ, തേന തമേന യുത്തോതി തമോ പുഗ്ഗലോ വുച്ചതി, തംയോഗതോ പുഗ്ഗലസ്സ തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘മച്ഛേരയോഗതോ മച്ഛേരോ’’തി. തസ്മാ തമോതി അപ്പകാസനഭാവേന തമോ തമഭൂതോ അന്ധകാരോ വിയ ജാതോ, അന്ധകാരത്തം വാ പത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തലക്ഖണം തമമേവ പരമ്പരതോ അയനം ഗതി നിട്ഠാ ഏതസ്സാതി തമപരായണോ, തമപരായണതം വാ പത്തോതി അത്ഥോ. ഞായേനപി തമഗ്ഗഹണേന ഖന്ധതമോവ കഥിതോ, ന അന്ധകാരതമോ. ഖന്ധതമോതി ച സമ്പത്തിരഹിതാ ഖന്ധപവത്തിയേവ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദി പകാസനഭാവേന ജോതേതീതി ജോതി, തേന ജോതിനാ യുത്തോതിആദി സബ്ബം തമേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇതരേ ദ്വേതി ജോതിതമപരായണോ ജോതിജോതിപരായണോതി ഇതരേ ദ്വേ പുഗ്ഗലേ.

വേണുവേത്താദികേഹി പേളാദികാരകാ വിലീവകാരകാ. മിഗമച്ഛാദീനം നിസാദനതോ നേസാദാ, മാഗവികമച്ഛബന്ധാദയോ. രഥേസു ചമ്മേന ഹനനകരണതോ രഥകാരാ ചമ്മകാരാ വുത്താ. ‘‘പു’’ ഇതി കരീസസ്സ നാമം, തം കുസേന്തി അപനേന്തീതി പുക്കുസാ, പുപ്ഫഛഡ്ഡകാ. ദുബ്ബണ്ണോതി വിരൂപോ. ഓകോടിമകോതി ആരോഹാഭാവേന ഹേട്ഠിമകോടികോ, രസ്സകായോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ലകുണ്ഡകോ’’തി. ലകു വിയ ഘടികാ വിയ ഡേതി പവത്തതീതി ഹി ലകുണ്ഡകോ, രസ്സോ. കണതി നിമീലതീതി കാണോ. തം പനസ്സ നിമീലനം ഏകേന അക്ഖിനാ ദ്വീഹിപി വാതി ആഹ ‘‘ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ’’തി. കുണനം കുണോ, ഹത്ഥവേകല്ലം, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കുണീ. ഖഞ്ജോ വുച്ചതി പാദവികലോ. ഹേട്ഠിമകായസങ്ഖാതോ സരീരസ്സ പക്ഖോ പദേസോ ഹതോ അസ്സാതി പക്ഖഹതോ. തേനാഹ ‘‘പീഠസമ്പീ’’തി. പദീപേ പദീപനേ ഏതബ്ബം നേതബ്ബന്തി പദീപേയ്യം, തേലകപല്ലാദിഉപകരണം. വുത്തന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം.

ആഗമനവിപത്തീതി ആഗമനട്ഠാനവസേന വിപത്തി ആഗമോ ഏത്ഥാതി കത്വാ. പുബ്ബുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തീതി പഠമുപ്പന്നപച്ചയവസേന വിപത്തി. ചണ്ഡാലാദിസഭാവാ ഹിസ്സ മാതാപിതരോ പഠമുപ്പന്നപച്ചയാ, പഠമുപ്പത്തിയാ വാ പച്ചയാ, തേഹേവസ്സ വിപത്തി ഏവ, ന സമ്പത്തി. പവത്തപച്ചയവിപത്തീതി പവത്തേ സുഖപച്ചയവിപത്തി. താദിസേ നിഹീനകുലേ ഉപ്പന്നോപി കോചി വിഭവസമ്പന്നോ സിയാ, അയം പന ദുഗ്ഗതോ ദുരൂപോ ഹോതി. ആജീവുപായവിപത്തീതി ആജീവനുപായവസേന വിപത്തി. സുഖേന ഹി ജീവികം പവത്തേതും ഉപായഭൂതാ ഹത്ഥിസിപ്പാദയോ ഇമസ്സ നത്ഥി, പുപ്ഫഛഡ്ഡകസിലാകോട്ടനാദികമ്മം പന കത്വാ ജീവികം പവത്തേതി. തേനാഹ ‘‘കസിരവുത്തികേ’’തി. അത്തഭാവവിപത്തീതി ഉപധിവിപത്തി. ദുക്ഖകാരണസമായോഗോതി കായികചേതസികദുക്ഖുപ്പത്തിയാ പച്ചയസമോധാനം. സുഖകാരണവിപത്തീതി സുഖപച്ചയപരിഹാനി. ഉപഭോഗവിപത്തീതി ഉപഭോഗസുഖസ്സ വിനാസോ അനുപലദ്ധി. ജോതി ചേവ ജോതിപരായണഭാവോ ച സുക്കപക്ഖോ.

ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹീതി ലക്ഖണവചനം ഏതം യഥാ ‘‘യദി മേ ബ്യാധിതാ ഹോന്തി, ദാതബ്ബമിദമോസധ’’ന്തി, തസ്മാ ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി, തത്ഥ വാ യേന കേനചി പരിഭാസതീതി അത്ഥോ. ഏകഗ്ഗചിത്തോതി ദാനം ദാതും അപേക്ഖിതതായ സമാഹിതചിത്തോ.

പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അയ്യികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ജരാജിണ്ണാതി ജരായ ജിണ്ണാ. തേന പാകടജരായ മത്ഥകപ്പത്തിമാഹ. വയോവുഡ്ഢാതി വയസാ വുഡ്ഢാ. തേന പച്ഛിമവയസ്സ ഓസക്കസമ്പവത്തിം വദതി. ജാതിമഹല്ലികാതി ജാതിമഹത്തഗതാ. ചിരകാലം അതിക്കന്താതി ദ്വേ തയോ രാജപരിവട്ടേ വീതിവത്താ. വയോ-സദ്ദോ സാധാരണവചനോപി ജിണ്ണസദ്ദസന്നിധാനതോ ഓസാനവയം ഏവ വദതീതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമവയം സമ്പത്താ’’തി. അയ്യികാതി മാതാമഹിം സന്ധായ വദതി. ഹത്ഥീ ഏവ രതനഭൂതോ ഹത്ഥിരതനന്തി ആഹ ‘‘സതസഹസ്സഗ്ഘനകേനാ’’തിആദി. സബ്ബാനി താനീതി കുമ്ഭകാരഭാജനാനി, തേഹി സദ്ധിം സത്തസന്താനസ്സ പമാണം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസു ഹീ’’തിആദിമാഹ, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അയ്യികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഇസ്സത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. അട്ഠുപ്പത്തികോതി ഏത്ഥ കാ അസ്സ അട്ഠുപ്പത്തി? തിത്ഥിയാനം ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അലാഭായ അയസായ പരിസക്കനം. തം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവതോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ തം സബ്ബദിസാസു യമകമഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ മഹാഓഘം വിയ സബ്ബാ പാരമിയോ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദസ്സാമാ’’തി സമ്പിണ്ഡിതാ വിയ ലാഭസക്കാരമഹോഘം നിബ്ബത്തയിംസു. തതോ തതോ അന്നപാനയാനവത്ഥമാലാഗന്ധവിലേപനാദിഹത്ഥാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ആഗന്ത്വാ – ‘‘കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ നരാസഭോ ലോകനാഥോ’’തി ഭഗവന്തം പരിയേസന്തി, സകടസതേഹിപി പച്ചയേ ആഹരിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ സമന്താ ഗാവുതപ്പമാണമ്പി സകടധുരേന സകടധുരം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി ചേവ അനുവത്തന്തി ച അന്ധകവിന്ദബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ. സബ്ബം ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൮൨) തേസു തേസു സുത്തേസു ച ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം. യഥാ ച ഭഗവതോ, ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സപി. വുത്തമ്പി – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവര…പേ… പരിക്ഖാരാനം, ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ’’തിആദി (ഉദാ. ൩൮), തഥാ ‘‘യാവതാ ഖോ, ചുന്ദ, ഏതരഹി സങ്ഘോ വാ ഗണോ വാ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, നാഹം, ചുന്ദ, അഞ്ഞം ഏകം സങ്ഘമ്പി ഏകം ഗണമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തം, യഥരിവായം, ചുന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൬). ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. നിജ്ഝത്തിന്തി സഞ്ഞത്തിം. നന്തി കഥം.

ഏവം പുച്ഛിതും അയുത്തം തിത്ഥിയാനം കഥാ മഹാജനസന്നിപാതേ നിയ്യാതിതാ ഹോതീതി. തസ്മിം ദാതബ്ബം, ചിത്തപ്പസാദമത്തേന ദേന്തേപി ഹി പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി. ആരോചിതം അത്തനോതി അധിപ്പായോ. ഭഗവാതി സത്ഥു ആമന്തനം. ചിത്തം നാമ യഥാപച്ചയം പവത്തമാനം നിഗണ്ഠാ…പേ… പസീദതി പസന്നസ്സാതി അധിപ്പായോ. പുബ്ബേ അവിസേസതോ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാതബ്ബട്ഠാനം നാമ പുച്ഛിതം, ഇദാനി തസ്സ മഹപ്ഫലഭാവകരോ ദക്ഖിണേയ്യവിസേസോതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞം തയാ പഠമം പുച്ഛിതം, അഞ്ഞം പച്ഛാ’’തി. സല്ലക്ഖേഹി ഏതം. പച്ഛിമം പുരിമേന സദ്ധിം ആനേഹീതി അധിപ്പായോ. പുച്ഛിതസ്സ നാമ പഞ്ഹസ്സ കഥനം മയ്ഹമേവ ഭാരോ. സമുപബ്യൂള്ഹോതി ഏകതോ സേനായ രാസിവസേന സമ്പിണ്ഡിതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘രാസിഭൂതോ’’തി. അസിക്ഖിതോതി സത്തട്ഠസംവച്ഛരാനി ധനുസിപ്പേന സിക്ഖിതോ. ധനുസിപ്പം സിക്ഖിത്വാപി കോചി കതഹത്ഥോ ന ഹോതി, അയം പന അസിക്ഖിതോ ന കതഹത്ഥോ, പോങ്ഖാനുപോങ്ഖഭാവോയേവ ബ്യാമമുട്ഠിബന്ധോ. തിണപുഞ്ജമത്തികാപുഞ്ജാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന പംസുപുഞ്ജവാലുകപുഞ്ജസാരഫലകഅയോഘനാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. അകതപരിചയോതി തേസം സന്തികാ വിജ്ഝനട്ഠേന അകതപരിചയോ. രാജരാജമഹാമത്താദികേ ഉപേച്ച അസനം ഉപാസനം, ന കതം ഉപാസനം ഏതേനാതി അകതൂപാസനോ. അസിക്ഖിതതാദിനാ ഭീരുഭാവേന വാ കായസ്സ ഛമ്ഭനം സങ്കമ്പനം ഉത്താസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഛമ്ഭീതി ആഹ ‘‘പവേധിതകായോ’’തി.

ദക്ഖിണേയ്യതായ അധിപ്പേതത്താ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതീ’’തി ആഹ. അച്ചന്തപ്പഹാനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ തതിയേനേവ കുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി പടിഘസമ്പയോഗം. അസേക്ഖസ്സ അയന്തി അസേക്ഖം, സീലക്ഖന്ധോ. തയിദം ന അഗ്ഗഫലം സീലമേവ അധിപ്പേതം, അഥ ഖോ യം കിഞ്ചി അസേക്ഖസന്താനേ പവത്തം സീലം, ലോകുത്തരോ ഏവ ന അധിപ്പേതോ സിക്ഖായ ജാതത്താ, ഏവം വിമുത്തിക്ഖന്ധോപീതി. സേക്ഖസ്സ ഏസോതി വാ, അപരിയോസിതസിക്ഖത്താ സയമേവ സിക്ഖതീതി വാ സേക്ഖോ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഹേട്ഠിമേസു ച തീസു ഫലേസു സീലക്ഖന്ധോ. ഉപരി സിക്ഖിതബ്ബാഭാവതോ അസേക്ഖോ. വുഡ്ഢിപ്പത്തോ സേക്ഖോതി അസേക്ഖോ. അഗ്ഗഫലഭൂതോ സീലക്ഖന്ധോ വുച്ചേയ്യ, അട്ഠകഥായം പന വിപസ്സകസ്സ സീലസ്സ അധിപ്പേതത്താ തഥാ അത്ഥോ വുത്തോ. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘അസേക്ഖേനാ’’തിആദീസു. ഏത്ഥ ച യഥാ സീലസമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധാ മിസ്സകാ അധിപ്പേതാ, ഏവം വിമുത്തിക്ഖന്ധാപീതി തദങ്ഗവിമുത്തിആദയോപി വേദിതബ്ബാ, ന പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി ഏവ.

യേന സിപ്പേന ഇസ്സാസോ ഹോതി, തം ഇസ്സത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉസുസിപ്പ’’ന്തി. യസ്സാ വായോധാതുയാ വസേന സരീരം സഞ്ജാതഥാമം ഹോതി, തം ബലപച്ചയം സന്ധായാഹ ‘‘ബലം നാമ വായോധാതൂ’’തി. സമപ്പവത്തിതോ ഹി വിസമപ്പവത്തിനിവാരകധാതു ബലം നാമ, തേന തതോ അഞ്ഞം ബലരൂപം നാമ നത്ഥി.

യസ്മാ അരഹാ ഏവ ഏകന്തതോ സോരതോ, തസ്സ ഭാവോ സോരച്ചന്തി ആഹ ‘‘സോരച്ചന്തി അരഹത്ത’’ന്തി. ഏതേ ദ്വേതി ഖന്തി സോരച്ചന്തി ഏതേ ദ്വേ ധമ്മാ. പാനീയം പിവന്തി ഏത്ഥാതി പപാ, യോ കോചി ജലാസയോ യം കിഞ്ചി പാനീയട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘ചതുരസ്സപോക്ഖരണീആദീനീ’’തി. ഉദകവികൂലാദീസു കമന്തി അതിക്കമന്തി ഏതേഹീതി സങ്കമനാനി, സേതുആദീനി. സേതുകരണയുത്തട്ഠാനേ സേതും, ചങ്കമനകരണയുത്തട്ഠാനേ ചങ്കമനം, മഗ്ഗകരണയുത്തട്ഠാനേ മഗ്ഗം കരേയ്യാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘പണ്ണാസാ’’തിആദി.

ഭിക്ഖാചാരവത്തന്തി അരിയാനം ഹിതം വത്തപടിപത്തിം. ദേന്തോപീതി പി-സദ്ദേന അഖീണാസവസ്സ ദേന്തോപീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി യസ്സ കസ്സചിപി ദേന്തേനപി കമ്മഫലം സദ്ദഹിത്വാ വിപ്പസന്നചിത്തേനേവ ദാതബ്ബത്താ. ഥനയന്തി ഇദം തസ്സ മഹാമേഘഭാവദസ്സനം, യോ ഹി മഹാവസ്സം വസ്സതി, സോ ഗജ്ജന്തോ വിജ്ജുമ്മാലം വിസ്സജ്ജേന്തോ പവസ്സതി. അഭിസങ്ഖരിത്വാ സമോധാനേത്വാതി ഖാദനീയസ്സ വിവിധജാതിയാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ. തേനാഹ ‘‘രാസിം കത്വാ’’തി.

പകിരണം നാമ വികിരണമ്പി ഹോതി അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനന്തി ആഹ ‘‘വികിരതീ’’തി. പകിരന്തോ വിയ വാ ദാനം ദേതീതി ഇമിനാ ഗുണഖേത്തമേവ അപരിയേസിത്വാ കരുണാഖേത്തേപി മഹാദാനം പവത്തേതീതി ദസ്സേതി. തേന ‘‘പകിരേതീ’’തി വദന്തേന ഭഗവതാ അട്ഠുപ്പത്തിയം ആഗതതിത്ഥിയവാദേന അപ്പടിസേധിതതാപി ദീപിതാ ഹോതി. പുഞ്ഞധാരാതി പുഞ്ഞമയധാരാ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ. സിനേഹയന്തീതി ഥൂലധാരേനപി സിനേഹേന സിനിദ്ധം കരോന്തീ. കിലേദയന്തീതി അല്ലഭാവം പാപയന്തീ. യഥായം പുഞ്ഞധാരാ ദാതാരം അന്തോ സിനേഹേതി പൂരേതി അഭിസന്ദേതി, ഏവം പടിഗ്ഗാഹകാനമ്പി അന്തോ സിനേഹേതി പൂരേതി അഭിസന്ദേതി. തേനേവാഹ ‘‘ദദം പിയോ ഹോതി ഭജന്തി നം ബഹൂ’’തിആദി (അ. നി. ൫.൩൪) ഏവം സന്തേപി ‘‘ദാതാരം അഭിവസ്സതീ’’തി വുത്തത്താ അട്ഠകഥായം ദായകവസേനേവ ‘‘സിനേഹേതീ’’തി വുത്തം, യസ്മാ വാ പടിഗ്ഗാഹകസ്സ സിനേഹുപ്പത്തി ആമിസനിസ്സിതാതി ദായകവസേനേവ വുത്തം.

ഇസ്സത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പബ്ബതൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൬. ഖത്തിയാതി അഭിസേകപ്പത്താ. ഇസ്സരിയമദോ കാമഗേധോ. പഥവിമണ്ഡലസ്സ മഹന്തതാ തംനിവാസിനം അനുയന്തതാതി സബ്ബമിദം യഥിച്ഛിതസ്സ രാജകിച്ചസ്സ സുഖേന സമിജ്ഝനസ്സ കാരണകിത്തനം. യാദിസേ രാജകിച്ചേ ഉസ്സുക്കം ആപന്നോ, തം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ഏസ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അന്തരഗമനാനീതി തിണ്ണം നിരന്തരഗമനാനം അന്തരന്തരാ ഗമനാനി. ചോരാ ചിന്തയിംസൂതി ഏകോ അന്തരഭോഗികോ രാജാപരാധികോ പഞ്ചസതമനുസ്സപരിവാരോ ചോരിയം കരോന്തോ വിചരതി, തേ സന്ധായ വുത്തം.

‘‘അയുത്തം തേ കത’’ന്തി സചാഹം വക്ഖാമീതി യോജനാ. ധുരവിഹാരേതി രഥസ്സ ധുരം വിയ നഗരസ്സ ധുരഭൂതേ വിഹാരേ. സന്ഥമ്ഭിതുന്തി വിസ്സാസഭാവേന ഉപട്ഠാതും. സദ്ധായികോതി സദ്ധായ അയിതബ്ബോ, സദ്ധേയ്യോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സദ്ധാതബ്ബോ’’തി. പച്ചയികോതി പത്തിയായിതബ്ബോ. അബ്ഭസമം പുഥുലഭാവേന. നിപ്പോഥേന്തോതി നിമ്മദ്ദേന്തോ. സണ്ഹകരണീയം അതിസണ്ഹം പിസന്തോ നിസദപോതോ വിയ പിസന്തോ.

ധമ്മചരിയാതിആദിത്തമ്പി സീസം ചേലഞ്ച അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ സമ്മാപടിപത്തി ഏവ കാതബ്ബാ തസ്സാ ഏവ പരലോകേ പതിട്ഠാഭാവതോ. ആചിക്ഖാമീതി കഥേമി, കഥേന്തോ ച യഥാ തമത്ഥം സമ്മദേവ രാജാ ജാനാതി, ഏവം ജാനാപേമീതി. നിപ്ഫത്തി യുദ്ധേന കാതബ്ബഅത്ഥസിദ്ധി. വിസിനോതി ബന്ധതി യഥാധിപ്പേതം ചിത്തം ഏതേനാതി വിസയോ, സമത്ഥഭാവോ. മന്തസമ്പന്നാതി സമ്പന്നരാജമന്താ. മഹാഅമച്ചാതി മഹോസധാദിസദിസാ നീതിസത്ഥഛേകാ അമച്ചപുരിസാ. ഉപലാപേതുന്തി പരേസം അന്തരേ വിരോധത്ഥം സങ്ഗണ്ഹിതും.

ദ്വേയേവ പബ്ബതാതി പബ്ബതസദിസാ ദ്വേയേവ ഗഹിതാ. രാജോവാദേതി രാജോവാദസുത്തേ. ആഗതാവ തത്തന്തിയാ അനുരൂപത്ഥം. വിലുമ്പമാനാതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. വിപത്തീതി ഭോഗപരിഹാനാദിവിനാസോ. ഹത്ഥിയുദ്ധാദീഹി ജരാമരണം ജിനിതും ന സക്കാ സത്തസ്സ അവിസയഭാവതോ. യേന പന ജിനിതും സക്കാ, തം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘ബുദ്ധേ…പേ… നിവേസയേ’’തി ആഹ. രതനത്തയേ ഹി സദ്ധാ നിവിട്ഠാ മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാ ഏകന്തതോ ജരാമരണവിജയായ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ സദ്ധ’’ന്തി.

പബ്ബതൂപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

കോസലസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.