൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ദഹരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദീതി ഭഗവതോ ഗുണേ അജാനന്തോ കോസലരാജാ അത്തനോ ഖത്തിയമാനേന കേവലം ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. പഠമാഗതേ ഹി സത്ഥരി തസ്സ സമ്മോദിതാകാരം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോതി യഥാ ഭഗവാ ‘‘കച്ചി തേ, മഹാരാജ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയ’’ന്തിആദിനാ തേന രഞ്ഞാ സദ്ധിം പഠമം പവത്തമോദോ അഹോസി പുബ്ബഭാസിതായ, തദനുകരണേന ഏവം സോപി രാജാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസീതി യോജനാ. തം പന സമപ്പവത്തമോദനം ഉപമായ ദസ്സേതും ‘‘സീതോദകം വിയാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമ്മോദിതന്തി സംസന്ദിതം ഏകീഭാവന്തി സമ്മോദനകിരിയായ സമാനതം ഏകരൂപതം, ഖമനീയന്തി ‘‘ഇദം ചതുചക്കം നവദ്വാരം സരീരയന്തം ദുക്ഖബഹുലതായ സഭാവതോ ദുസ്സഹം, കച്ചി ഖമിതും സക്കുണേയ്യ’’ന്തി പുച്ഛതി. യാപനീയന്തി പച്ചയായത്തവുത്തികം ചിരപബന്ധസങ്ഖാതായ യാപനായ കച്ചി യാപേതും സക്കുണേയ്യം. സീസരോഗാദിആബാധാഭാവേന കച്ചി അപ്പാബാധം. ദുക്ഖജീവികാഭാവേന കച്ചി അപ്പാതങ്കം. തംതംകിച്ചകരണേ ഉട്ഠാനസുഖതായ കച്ചി ലഹുട്ഠാനം. തദനുരൂപബലയോഗതോ കച്ചി ബലം. സുഖവിഹാരസമ്ഭവേന കച്ചി ഫാസുവിഹാരോ അത്ഥീതി തത്ഥ തത്ഥ കച്ചി-സദ്ദം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ബലവപ്പത്താ പീതി പീതിയേവ. തരുണപീതി പാമോജ്ജം. സമ്മോദനം ജനേതി കരോതീതി സമ്മോദനീയം. സമ്മോദിതബ്ബതോ സമ്മോദനീയന്തി ഇമം പന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ’’തി ആഹ. സരിതബ്ബഭാവതോതി അനുസ്സരിതബ്ബഭാവതോ. ‘‘സരണീയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ദീഘം കത്വാ ‘‘സാരണീയ’’ന്തി വുത്തം.

സുയ്യമാനസുഖതോതി ആപാഥമധുരതം ആഹ, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോതി വിമദ്ദരമണീയതം. ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായാതി സഭാവനിരുത്തിഭാവേന തസ്സാ കഥായ വചനചാതുരിയമാഹ, അത്ഥപരിസുദ്ധതായാതി അത്ഥസ്സ നിരുപക്കിലേസതം. അനേകേഹി പരിയായേഹീതി അനേകേഹി കാരണേഹി. അദിട്ഠത്താതി ഉപസങ്കമനവസേന അദിട്ഠത്താ. ഗുണാഗുണവസേനാതി ഗുണവസേന ഗമ്ഭീരഭാവം വാ അഗുണവസേന ഉത്താനഭാവം വാ. ഓവട്ടികസാരം കത്വാതി ഓവട്ടികായ ഗഹേതബ്ബസാരവത്ഥും കത്വാ. ലോകനിസ്സരണഭവോക്കന്തിപഞ്ഹന്തി ലോകതോ നിസ്സടഭാവപഞ്ഹഞ്ചേവ ആദിതോ ഭവോക്കമനപഞ്ഹഞ്ച. സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധതം പുച്ഛന്തോ ഹി ‘‘കിം ഭവം ഗോതമോ സബ്ബലോകതോ നിസ്സടോ, സബ്ബസത്തേഹി ച ജേട്ഠോ’’തി? പുച്ഛതി നാമ. യഥാ ഹി സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധതായ ലോകതോ നിസ്സടതാ വിഞ്ഞായതി, ഏവം സബ്ബസത്തേഹി ജേട്ഠഭാവതോ സേട്ഠഭാവതോ. സ്വായമത്ഥോ അഗ്ഗപസാദസുത്താദീഹി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪) വിഭാവേതബ്ബോ. കഥം പന സമ്ബുദ്ധതാ വിഞ്ഞായതീതി? അവിപരീതധമ്മദേസനതോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാദീസു (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൨൪) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

രാജാ സത്ഥു അവിപരീതധമ്മദേസനം അജാനന്തോ തതോ ഏവസ്സ സമ്മാസമ്ബോധിം അസദ്ദഹന്തോ ‘‘വുഡ്ഢതരേസുപി ചിരപബ്ബജിതേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവേ അലബ്ഭമാനേ തബ്ബിപരീതേ കഥം ലബ്ഭേയ്യാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘കിം പന ഭവം ഗോതമോ’’തിആദിം വക്ഖതി. രാജാ അത്തനോ ലദ്ധിയാ ന പുച്ഛതി അത്തനോ സമ്മുഖാ തേഹി അസമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവസ്സേവ പടിഞ്ഞാതത്താ. യസ്മാ തേ മുസാവാദിതായ അത്തനോ ഉപട്ഠാകാദീനം ‘‘ബുദ്ധാ മയ’’ന്തി പടിജാനിംസു, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ലോകേ മഹാജനേന ഗഹിതപടിഞ്ഞാവസേന പുച്ഛതീ’’തി. സ്വായമത്ഥോ ആഗമിസ്സതി. ബുദ്ധസീഹനാദന്തി ബുദ്ധാനം ഏവ ആവേണികം സീഹനാദം. കാമം മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, സമ്ബോധിഞാണേ പന ഗഹിതേ തം അത്ഥതോ ഗഹിതമേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതം സമ്മാസമ്ബോധി’’ന്തി.

പബ്ബജ്ജൂപഗമനേനാതി യായ കായചി പബ്ബജ്ജായ ഉപഗമനമത്തേന സമണാ, ന സമിതപാപതായ. ജാതിവസേനാതി ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണാ, ന ബാഹിതപാപതായ. പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ സങ്ഘോതി പബ്ബജിതസമൂഹതാമത്തേന സങ്ഘോ, ന നിയ്യാനികദിട്ഠിവിസുദ്ധസീലസാമഞ്ഞവസേന സംഹതത്താതി അധിപ്പായോ. ഏതേസം അത്ഥീതി ഏതേസം സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞാതാനം പരിവാരഭൂതോ അത്ഥി. സ്വേവാതി പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ ഏവ. കേചി പന ‘‘പബ്ബജിതസമൂഹവസേന. സങ്ഘിനോ, ഗഹട്ഠസമൂഹവസേന ഗണിനോ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ഗണേ ഏവ ലോകേ സങ്ഘസദ്ദസ്സ നിരുള്ഹത്താ. ആചാരസിക്ഖാപനവസേനാതി അചേലകവതചരിയാദി-ആചാരസിക്ഖാപനവസേന. പാകടാതി സങ്ഘീആദിഭാവേന പകാസിതാ. ‘‘അപ്പിച്ഛാ’’തി വത്വാ തത്ഥ ലബ്ഭമാനം അപ്പിച്ഛതം ദസ്സേതും ‘‘അപിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേന്തീ’’തി വുത്തം. ന ഹി തേസു സാസനികേസു വിയ സന്തഗുണനിഗുഹനാ അപ്പിച്ഛാ ലബ്ഭതീതി. യസോതി കിത്തിസദ്ദോ. തരന്തി ഏതേന സംസാരോഘന്തി ഏവം സമ്മതത്താ തിത്ഥം വുച്ചതി ലദ്ധീതി ആഹ ‘‘തിത്ഥകരാതി ലദ്ധികരാ’’തി. സാധുസമ്മതാതി ‘‘സാധൂ’’തി സമ്മതാ, ന സാധൂഹി സമ്മതാതി ആഹ ‘‘സന്തോ…പേ… പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി.

കപ്പകോലാഹലന്തി കപ്പതോ കോലാഹലം, ‘‘കപ്പുട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ദേവപുത്തേഹി ഉഗ്ഘോസിതമഹാസദ്ദോ. ഇമേതി പൂരണാദയോ. ബുദ്ധകോലാഹലന്തി ദേവതാഹി ഘോസിതം ബുദ്ധകോലാഹലം. പയിരുപാസിത്വാതി പുരിസസുതിപരമ്പരായ സുത്വാ. ചിന്താമണിവിജ്ജാ നാമ പരചിത്തജാനാപനവിജ്ജാ. സാ കേവട്ടസുത്തേ ‘‘മണികാ’’തി ആഗതാ, ആദി-സദ്ദേന ഗന്ധാരിസമ്ഭവവിജ്ജാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ഗന്ധാരിയാ വികുബ്ബനം ദസ്സേതി. അത്തഭാവേതി സരീരേ. രാജുസ്മാതി രാജതേജോ.

സുക്കധമ്മോതി അനവജ്ജധമ്മോ നിക്കിലേസതാ. ഇദം ഗഹേത്വാതി ഇദം പരമ്മുഖാ ‘‘മയം ബുദ്ധാ’’തി വത്വാ അത്തനോ സമ്മുഖാ ‘‘ന മയം ബുദ്ധാ’’തി തേഹി വുത്തവചനം ഗഹേത്വാ. ഏവമാഹാതി ‘‘യേപി തേ, ഭോ ഗോതമ…പേ… നവോ ച പബ്ബജ്ജായാ’’തി ഏവം അവോച. അത്തനോ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാതി ‘‘ന മയം ബുദ്ധാ’’തി തേസം അത്തനോ പുരതോ പവത്തിതം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ. ഈദിസേ ഠാനേ കിം-സദ്ദോ പടിസേധവാചകോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘കിന്തി പടിക്ഖേപവചന’’ന്തി, കസ്മാ പടിജാനാതീതി അത്ഥോ?

ന ഉഞ്ഞാതബ്ബാതി ന ഗരഹിതബ്ബാ. ഗരഹത്ഥോ ഹി അയം ഉ-സദ്ദോ. ‘‘ദഹരോ’’തി അധികതത്താ വക്ഖമാനത്താ ച ‘‘ഖത്തിയോതി രാജകുമാരോ’’തി വുത്തം. ഉരസാ ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, യോ കോചി സപ്പോ, ഇധ പന അധിപ്പേതം ദസ്സേതും ‘‘ആസീവിസോ’’തി ആഹ. സീലവന്തം പബ്ബജിതം ദസ്സേതി സാമഞ്ഞതോ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വദന്തോ. ഇധ പന യസ്മാ ‘‘ഭവമ്പി നോ ഗോതമോ’’തിആദിനാ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ കഥം സമുട്ഠാപേസി, തസ്മാ ഭഗവാ അത്താനം അബ്ഭന്തരം അകാസി. യദിപി വിസേസോ സാമഞ്ഞജോതനായ വിഭാവിതോ ഹോതി, സംസയുപ്പത്തിദീപകം നോതി വുത്തഗ്ഗഹണം പന തം പരിച്ഛിജ്ജതീതി. തേനാഹ ‘‘ദേസനാകുസലതായാ’’തിആദി. ഇദാനി അവഞ്ഞാപരിഭവേ പയോഗതോ വിഭാവേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അചിത്തീകതാകാരവസേന അവഞ്ഞായ പാകടഭാവോ, വമ്ഭനവസേന പരിഭവസ്സാതി അധിപ്പായേന കായപയോഗവസേന അവഞ്ഞാ ദസ്സിതാ, വചീപയോഗവസേന പരിഭവോ, ഉഭയം പന ഉഭയത്ഥാപി പഭേദതോ ഗഹിതം, അവഞ്ഞപരിഭവാനം ദ്വിന്നമ്പി ഉഭയത്ഥ പരിഗ്ഗഹോ. തം സബ്ബമ്പീതി തം അവഞ്ഞാദി സബ്ബമ്പി. ചതൂസുപി തം ന കാതബ്ബമേവ സമ്പതി ആയതിഞ്ച അനത്ഥാവഹത്താ.

തദത്ഥദീപനാതി തസ്സ ആദിതോ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനാ. വിസേസത്ഥദീപനാതി തതോ വിസിട്ഠത്ഥദീപനാ. ഖേത്താനം അധിപതീതി ഖത്തിയോതി നിരുത്തിനയേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഖേത്തതോ വിവാദാ സത്തേ തായതീതി ഖത്തിയോതി ലോകിയാ കഥയന്തി. ‘‘മഹാസമ്മതോ, ഖത്തിയോ, രാജാ’’തി ഏവമാഗതേസു ഇമേസു ദുതിയം. അക്ഖരന്തി സമഞ്ഞാ. സാ ഹി ഉദയബ്ബയാഭാവതോ ‘‘ന കദാചി ഖരതീതി അക്ഖര’’ന്തി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘നാമഗോത്തം ന ജീരതീ’’തി. ജാതിസമ്പന്നന്തി സമ്പന്നജാതിം അതിവിസുദ്ധജാതിം. തീണി കുലാനീതി ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദകുലാനി. അതിക്കമിത്വാതി അത്തനോ ജാതിസമ്പത്തിയാ അഭിഭവിത്വാ.

കേവലം നാമപദം വുത്തം ആഖ്യാതപദം അപേക്ഖതേവാതി ആഹ ‘‘ഠാനം ഹീതി കാരണം വിജ്ജതീ’’തി. ഉദ്ധടദണ്ഡേനാതി സമന്തതോ ഉബ്ഭതേന ദണ്ഡേന സാസനേന, ബലവം ഉപക്കമം ഗരുകം രാജാനമ്പി. തം ഖത്തിയം പരിവജ്ജേയ്യാതി ഖത്തിയം അവഞ്ഞാപരിഭവകരണതോ വജ്ജേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന ഘട്ടേയ്യാ’’തി.

ഉരഗസ്സ ച നാനാവിധവണ്ണഗ്ഗഹണേ കാരണം വദതി ‘‘യേന യേന ഹീ’’തിആദിനാ. ബഹുഭക്ഖന്തി മഹാഭക്ഖം സബ്ബഭക്ഖഖാദകം. പാവകം സോധനത്ഥേന അസുദ്ധസ്സപി ദഹനേന. സോതി മഗ്ഗോ. കണ്ഹോ വത്തനീ ഇമസ്സാതി കണ്ഹവത്തനീ. മഹന്തോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഹുത്വാ. യാവബ്രഹ്മലോകപ്പമാണോതി കപ്പവുട്ഠാനകാലേ അരഞ്ഞേ അഗ്ഗിനാ ഗഹിതേ കാലന്തരേ ഏവ കട്ഠതിണരുക്ഖാദിസമ്ഭവോതി ദസ്സേതും ‘‘ജായന്തി തത്ഥ പാരോഹാ’’തി പാളിയം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ.

ഡഹിതും ന സക്കോതി പച്ചക്കോസനാദിനാ. വിനസ്സന്തി സമണതേജസാ വിനാസിതത്താ. ‘‘ന തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ന-കാരം ‘‘വിന്ദരേ’’തി ഏത്ഥ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ന വിന്ദന്തീ’’തി. വത്ഥുമത്താവസിട്ഠോതി ഠാനമേവ നേസം അവസിസ്സതി, സയം പന സബ്ബസോ സഹ ധനേന വിനസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

‘‘സമ്മദേവ സമാചരേ’’തി ഏത്ഥ യഥാ രാജാദീസു സമ്മാ സമാചരേയ്യ, തം വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഖത്തിയം താവാ’’തിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. തിസ്സോ കുലസമ്പത്തിയോതി ഖത്തിയ-ബ്രാഹ്മണഗഹപതി-മഹാസാലകുലാനി വദതി. പഞ്ച രൂപിബ്രഹ്മലോകേ, ചത്താരോ അരൂപീബ്രഹ്മലോകേതി ഏവം നവ ബ്രഹ്മലോകേ കമ്മഭവവിഭാഗേന, സേസാനം ഗണനാനം ഉപപത്തിഭവവിഭാഗേന.

അഭിക്കന്തന്തി അതിവിയ കമനീയം. സാ പനസ്സാ കന്തതാ അതിവിയ ഇട്ഠതായ മനവഡ്ഢനതായ സോഭനതായാതി ആഹ ‘‘അതിഇട്ഠം അതിമനാപം അതിസുന്ദരന്തി അത്ഥോ’’തി. ‘‘അഭിക്കന്ത’’ന്തി വചനം അപേക്ഖിത്വാ നപുംസകനിദ്ദേസോ, വചനം പന ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാതി തഥാ വുത്തം. അത്ഥമത്തദസ്സനം വാ ഏതം, തസ്മാ അത്ഥവസേന ലിങ്ഗവിഭത്തിവിപരിണാമോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ.

അധോമുഖഠപിതന്തി കേനചി അധോമുഖം ഠപിതം. ഹേട്ഠാമുഖജാതന്തി സഭാവേനേവ ഹേട്ഠാമുഖം ജാതം. ഉഗ്ഘാടേയ്യാതി വിവടം കരേയ്യ. ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാതി ‘‘പുരത്ഥാഭിമുഖോ ഉത്തരാഭിമുഖോ വാ ഗച്ഛാ’’തിആദീനി അവത്വാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ നിസ്സന്ദേഹം കത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി ഏവം വത്വാ ‘‘ഗച്ഛാ’’തി വദേയ്യ. കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീതി കാളപക്ഖേ ചാതുദ്ദസീ. നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ആധേയ്യസ്സ അനാധാരഭൂതം ഭാജനം തസ്സ ആധാരഭാവാപാദനവസേന ഉക്കുജ്ജേയ്യ. അഞ്ഞാണസ്സ അഭിമുഖത്താ ഹേട്ഠാമുഖജാതതായ സദ്ധമ്മവിമുഖം, തതോ ഏവ അധോമുഖഭാവേന അസദ്ധമ്മേ പതിതന്തി ഏവം പദദ്വയം യഥാരഹം യോജേതബ്ബം, ന യഥാസങ്ഖയം. കാമം കാമച്ഛന്ദാദയോപി പടിച്ഛാദകാ, മിച്ഛാദിട്ഠി പന സവിസേസം പടിച്ഛാദികാതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്ന’’ന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാഹം, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജം വദാമീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦). സബ്ബാപായഗാമിമഗ്ഗോ കുമ്മഗ്ഗോ ‘‘കുച്ഛിതോ മഗ്ഗോ’’തി കത്വാ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനം ഉജുപടിപക്ഖതായ മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠ മിച്ഛത്തധമ്മാ മിച്ഛാമഗ്ഗോ. തേനേവ ഹി തദുഭയപടിപക്ഖതം സന്ധായ ‘‘സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആവികരോന്തേനാ’’തി വുത്തം. സപ്പിആദിസന്നിസ്സയോ പദീപോ ന തഥാ ഉജ്ജലോ, യഥാ തേലസന്നിസ്സയോതി തേലപജ്ജോതഗ്ഗഹണം. ഏതേഹി പരിയായേഹീതി ഏതേഹി നിക്കുജ്ജിതുക്കുജ്ജനപടിച്ഛന്നവിവരണാദിഉപമോപമിതബ്ബപ്പകാരേഹി.

പസന്നാകാരന്തി പസന്നേഹി കാതബ്ബം സക്കാരം. സരണന്തി പടിസരണം പരായണം. അജ്ജതാതി അജ്ജാതി പദസ്സ വഡ്ഢനമത്തം ഹേത്ഥ താ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ദേവതാ’’തി. പാണേഹി ഉപേതന്തി പാണേഹി സഹ സരണം ഉപേതം. ‘‘യാവ മേ പാണാ ധരന്തി, താവ സരണം ഗതമേവ മം ധാരേതൂ’’തി ആപാണകോടികം അത്തനോ സരണഗമനം പവേദേതി. തേനാഹ ‘‘യാവ മേ’’തിആദി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദഹരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പുരിസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. പുരിമസുത്തേതി പുരിമസുത്തദേസനായം. തത്ഥ ഹി ഉപസങ്കമന്തവേലായ സത്ഥു ഗുണേ അജാനന്തോ കേവലം സമ്മോദനം കരോതി. ദേസനം സുത്വാ പന സത്ഥു ഗുണേ ഞത്വാ സരണങ്ഗതത്താ ഇധ ഇമസ്മിം സമാഗമേ അഭിവാദേസി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി. അത്താനം അധി അജ്ഝത്തം, അവിജഹേന അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഏകജ്ഝം ഗഹണവസേന, ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം. കാമഞ്ചായം അജ്ഝത്തസദ്ദോ ഗോചരജ്ഝത്തവിസയജ്ഝത്തഅജ്ഝത്തജ്ഝത്തേസു പവത്തതി. തേ പനേത്ഥ ന യുജ്ജന്തീതി വുത്തം ‘‘നിയകജ്ഝത്ത’’ന്തി, നിയകസങ്ഖാതഅജ്ഝത്തധമ്മേസൂതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ സന്താനേ’’തി. ലുബ്ഭനലക്ഖണോതി ഗിജ്ഝനലക്ഖണോ, ആരമ്മണേ ദള്ഹഗ്ഗഹണസഭാവോതി അത്ഥോ. ദുസ്സനലക്ഖണോതി കുജ്ഝനലക്ഖണോ, ബ്യാപജ്ജനസഭാവോതി അത്ഥോ. മുയ്ഹനലക്ഖണോതി അഞ്ഞാണലക്ഖണോ, ആരമ്മണേ സഭാവസമ്മോഹഭാവോതി അത്ഥോ. വിഹേഠേന്തീതി അത്ഥനാസനഅനത്ഥുപ്പാദനേഹി വിബാധേന്തി. തതോ ഏവ യഥാ സഗ്ഗമഗ്ഗേസു ന ദിസ്സതി, ഏവം കരോന്തീതി ആഹ ‘‘നാസേന്തി വിനാസേന്തീ’’തി. അത്തനി സമ്ഭൂതാതി സന്താനേ നിബ്ബത്താ.

പുരിസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ജരാമരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാതി ജരാമരണേന വിനാ. ജരാമരണവിരഹിതോ ജാതോ നാമ അത്ഥി നു ഖോതി പുച്ഛതി. പാളിയം ജാതസ്സാതി പച്ചത്തേ സാമിവചനം. മഹാസാലാതി ഇമിനാ ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ ‘‘മഹാസാലാ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി യഥാ ‘‘പുരത്ഥിയോതി പുലത്ഥിയോ’’തി. മഹാസാരപ്പത്താതി മഹന്തം വിഭവസാരം പത്താ. കോടിസതം ധനം, അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘കുമ്ഭം നാമ ദസ അമ്ബണാനീ’’തി വദന്തി. ഇസ്സരാതി വിഭവിസ്സരിയേന ഇസ്സരാ. സുവണ്ണരജതഭാജനാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന വത്ഥസേയ്യാവസഥാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അസാധാരണധനാനം നിധാനഗതത്താ ‘‘അനിധാനഗതസ്സാ’’തി വുത്തം. തുട്ഠികരണസ്സാതി പാസാദസിവികാദിസുഖസാധനസ്സ.

ആരകാ കിലേസേഹീതി നിരുത്തിനയേന സദ്ദസിദ്ധിമാഹ. ആരകാതി ച സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ തേഹി ദൂരേതി അത്ഥോ. രാഗാദീനം ഹതത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവതോ, അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യതാദിപച്ചയാ ച അരഹം. കാമഞ്ചായം സംയുത്തവണ്ണനാ, അഭിധമ്മനയോ ഏവ പന നിപ്പരിയായോതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ആസവാ’’തി ബ്രഹ്മചരിയവാസന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം. വുട്ഠാതി വുട്ഠവന്തോ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കരണീയന്തി പച്ചേകം ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബം പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയഭാവനാഭിസമയം. ഏവം ഗതം സോളസവിധം ഹോതി. ഓസീദാപനട്ഠേന ഭാരാ വിയാതി ഭാരാ. തേനാഹ ‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൨൨). അത്തപടിബദ്ധതായ അത്തനോ അവിജഹനതോ പരമത്ഥദേസനായ ച പരമത്ഥോ അരഹത്തം. കാമഞ്ചായമത്ഥോ സബ്ബസമിദ്ധിസസന്തതിപരിയാപന്നോ അനവജ്ജധമ്മോ സമ്ഭവതി അകുപ്പസഭാവാ, അപരിഹാനധമ്മേസു പന അഗ്ഗഭൂതേ അരഹത്തേ സാതിസയോ, ന ഇതരേസൂതി ‘‘അരഹത്തസങ്ഖാതോ’’തിആദി വുത്തം. ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയവിഭാഗം ദസവിധമ്പി ഭവേസു സംയോജനം കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടപച്ചയോ ഹുത്വാ നിസ്സരിതും അപ്പദാനവസേന ബന്ധതീതി ഭവസംയോജനം. സതിപി ഹി അഞ്ഞേസം തപ്പക്ഖിയഭാവേന വിനാ സംയോജനാനി തേസം തപ്പച്ചയഭാവോ അത്ഥി, ഭവനിയാമോ ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയസങ്ഗഹിതോതി തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മനിയാമോ ച ഹോതി, ന ച ഉപച്ഛിന്നസംയോജനസ്സ കതാനിപി കമ്മാനി ഭവം നിബ്ബത്തേന്തീതി തേസംയേവ സംയോജനട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. സമ്മാ കാരണേഹി ജാനിത്വാതി ഞായേന ദുക്ഖാദീസു സോ യഥാ ജാനിതബ്ബോ; തഥാ ജാനിത്വാ, പുബ്ബകാലകിരിയാവിമുത്താ ഹി അപരകാലകിരിയാ ച യഥാ സമ്ഭവതി, തം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗപഞ്ഞായാ’’തിആദി വുത്തം.

ഭിജ്ജനസഭാവോ ഖണായത്തത്താ. നിക്ഖിപിതബ്ബസഭാവോ മരണധമ്മത്താ. അയം കായോ ഉസ്മായുവിഞ്ഞാണാപഗമോ ഛഡ്ഡനീയധമ്മോ, യസ്മിം യം പതിട്ഠിതം, തം തസ്സ സന്താനഗതവിപ്പയുത്തന്തി കത്വാ വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ആഹ ‘‘ഖീണാസവസ്സ ഹി അജീരണധമ്മോപി അത്ഥീ’’തിആദി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേ ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേമി ലോകസമുദയഞ്ച ലോകനിരോധഞ്ചാ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൧൦൭; അ. നി. ൪.൪൫). അസ്സ ഖീണാസവസ്സ, ‘‘ജീരണധമ്മ’’ന്തി യഥാവുത്തം അജീരണധമ്മം ഠപേത്വാ ജീരണധമ്മം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസംപായം കായോ ഭേദനധമ്മോ’’തി ഏവമാഹ. ജരം പത്തസ്സേവ ഹിസ്സ ഭേദനനിക്ഖിപിതബ്ബതാനിയതേ അത്ഥേ സുത്തദേസനാ പവത്താ. അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അട്ഠുപ്പത്തി, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അട്ഠുപ്പത്തികോ. കിര-സദ്ദോ അനുസ്സവത്ഥോ, തേന അനുസ്സവാഗതോയമത്ഥോ, ന അട്ഠകഥാഗതോതി ദീപേതി. തേനാഹ ‘‘വദന്തീ’’തി. യേനായം അത്ഥോ ഹേതുനാ അട്ഠുപ്പത്തികോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സിവികസാലായം നിസീദിത്വാ കഥിത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘വിഹരതി ജേതവനേ’’തി നിദാനവചനേന യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ വേദിതബ്ബം. നനു ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോതി? സച്ചമേതം, സുത്തേകദേസം പന സന്ധായ അട്ഠുപ്പത്തികതാവചനം. കേചി പന ‘‘യാനം ആരുഹിത്വാ രാജാ ആഗതോ, രഞ്ഞോ ആരോഹനീയരഥം ദസ്സേത്വാ വുത്ത’’ന്തിപി വദന്തി.

സരീരേ ഫേണപിണ്ഡസമേ കിം വത്തബ്ബം? സബ്ഭി സദ്ധിന്തി സാധൂഹി സഹ പവേദയന്തി. ന ഹി കദാചി സാധൂനം സാധൂഹി സഹ കത്തബ്ബാ ഹോന്തി, തസ്മാ സീദനസഭാവാനം കിലേസാനം ഭിജ്ജനപ്പത്തത്താ നിബ്ബാനം സബ്ഭീതി വുച്ചതി. പുരിമപദസ്സാതി ‘‘സതഞ്ച ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതീ’’തി പദസ്സ. കാരണം ദസ്സേന്തോ ബ്യതിരേകവസേന. സതം ധമ്മോ നിബ്ബാനം കിലേസേഹി സംസീദനഭിജ്ജനസഭാവോ ന ഹോതി, തസ്മാ തം ആഗമ്മ ജരം ന ഉപേതി. കിലേസാ പന തന്നിമിത്തകാ, ഏവമയം വുത്തകാരണതോ ജരം ന ഉപേതീതി. തേനാഹ ‘‘ഇദ’’ന്തിആദി. സുന്ദരാധിവചനം വാ ഏതം ‘‘സബ്ഭീ’’തി പദം അപാപതാദീപനതോ, സബ്ഭിധമ്മഭൂതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪), ന തേന ധമ്മേന സമത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൪; സു. നി. ൨൨൭) ച.

ജരാമരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. രഹസി ഗതസ്സാതി ജനസമ്ബാധതോ അപക്കന്തസ്സ. നിലീനസ്സ തേനേവ ജനവിവേകേന ഏകമന്തം നിസജ്ജായ ഏകീഭാവേന പടിസല്ലീനസ്സ വിയ. തേനാഹ ‘‘ഏകീഭൂതസ്സാ’’തി. സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതം കരോന്തോ ആഹ തസ്സ വചനം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ വചനം തഥാപച്ചനുഭാസന്തോ. അന്തകേനാധിപന്നത്താ ഏവ ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി മാനുസം ഭവം ജഹതോ. അനുഗന്തി അനുഗതം, തമേവ അനുഗാമീതി അത്ഥോ. നിചയന്തി ഉപരൂപരി വഡ്ഢിയാ നിചിതഭൂതം. സമ്പരായികന്തി സമ്പരായ ഹിതം.

പിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അത്തരക്ഖിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. പീദഹനന്തി സംയമനം. കമ്മപഥഭേദം അപ്പത്തസ്സാതി സുപിനകാലോ വിയ പവത്തിമത്തതായ കമ്മപഥവിസേസം അഗതസ്സ. കമ്മസ്സാതി അകുസലകമ്മസ്സ. സംവരന്തി സംവരഭാവം ദസ്സേതി, ഇതരസ്സ പന സംവരഭാവോ പുരിമേഹി തീഹി പദേഹി ദസ്സിതോവാതി. ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ തദവിനാഭാവതോ. ന ഹി പാപജിഗുച്ഛനം പാപഉത്രാസരഹിതം, ഉത്രാസോ വാ പാപജിഗുച്ഛനരഹിതോ അത്ഥീതി.

അത്തരക്ഖിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അപ്പകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ഉളാരസദ്ദോ സേട്ഠേ ബഹുകേ ച ദിസ്സതീതി ആഹ ‘‘പണീതേ ച ബഹുകേ ചാ’’തി. മാനമജ്ജനേനാതി മാനവസേന മദപ്പത്തിയാ. അതിക്കമന്തി സാധുമരിയാദവീതിക്കമലക്ഖണം ദോസം. കൂടോ പാസോ.

അപ്പകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അഡ്ഡകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. യസ്മാ കാമനിമിത്തം സത്തോ സമ്പജാനമുസാ ഭാസതി, തസ്മാ കാമാ തസ്സ പതിട്ഠാ പച്ചയോ കാരണന്തി ആഹ ‘‘കാമഹേതൂ’’തിആദി. ഭദ്രമുഖസീസേന വിടടുഭം ഭദ്രോപചാരേന ഉപചരതീതി അത്ഥോ, വിനിച്ഛയോ കരീയതി ഏത്ഥാതി അഡ്ഡകരണം, വിനിച്ഛയട്ഠാനം. ഖിപ്പന്തി കൂടം, മച്ഛഖിപ്പന്തിപി വട്ടതി. ഓഡ്ഡിതന്തി ഓഡ്ഡനവസേന ഫലം പാപിതം.

അഡ്ഡകരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൯. ‘‘കസ്മാ പുച്ഛതീ’’തി? പുച്ഛാകാരണം ചോദേത്വാ സമുദയതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും ‘‘അയം കിര മല്ലികാ’’തിആദി വുത്തം. മാലാരാമം ഗന്ത്വാതി അത്തനോ പിതു മാലാരാമം രക്ഖണത്ഥഞ്ചേവ അവസേസപുപ്ഫഗ്ഗഹണത്ഥഞ്ച ഗന്ത്വാ. കാസിഗാമേതി കാസിരട്ഠസ്സ ഗാമേ. സോ കിര ഗാമോ മഹാകോസലരാജേന അത്തനോ ധീതുയാ പതിഘരം ഗച്ഛന്തിയാ പുപ്ഫമൂലത്ഥായ ദിന്നോ, തംനിമിത്തം. ഭാഗിനേയ്യേന അജാതസത്തുനാ. തസ്സാതി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ. സാതി മല്ലികാ. നിവത്തിതുന്തി തസ്സാ ധമ്മതായ നിവത്തിതും തസ്സാ വചനം പടിക്ഖിപിതും. നേവജ്ഝഗാതി വത്തമാനത്ഥേ അതീതവചനന്തി ആഹ ‘‘നാധിഗച്ഛതീ’’തി. പുഥു അത്താതി തേസം സത്താനം അത്താ.

മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. യഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൦. ഥൂണന്തി യഞ്ഞൂപത്ഥമ്ഭം. ഉപനീതാനി യഞ്ഞം യജിതും ആരമ്ഭായ. ഏത്താവതാതി ‘‘ഇധ, ഭന്തേ…പേ… രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തീ’’തി ഏത്തകേന പാഠേന. സന്നിട്ഠാനന്തി ‘‘നം ഇത്ഥിം ലഭിസ്സാമി നു ഖോ, ന നു ഖോ ലഭിസ്സാമീ’’തി നിച്ഛയം അവിന്ദന്തോ ന ഞായന്തോ. ഫേണുദ്ദേഹകന്തി യഥാ യത്ഥ കുഥിതേ ഫേണം ഉദ്ദേഹതി ന ഉപധീയതി, ഏവം അനേകവാരം ഫേണം ഉട്ഠാപേത്വാ. തം ദിവസന്തി തസ്മിം രഞ്ഞാ നിദ്ദം അലഭിത്വാ ദുക്ഖസേയ്യദിവസേ. ആലോകം ഓലോകേത്വാതി ലോഹകുമ്ഭിമുഖവട്ടിസീസേ പത്തേ തത്ഥ മഹന്തം ആലോകം ഓലോകേത്വാ. അത്താനോ വചനം രഞ്ഞോ പവത്തിഞാപനത്ഥം. മഹാസദ്ദോ ഉദപാദി ‘‘ഏവരൂപം യഞ്ഞം രാജാ കാരാപേതീ’’തി. വത്തുകാമോ അഹോസി, വത്തുഞ്ച പന അവിസഹന്തോ ‘‘സ’’ ഇതി വത്വാ ലോഹകുമ്ഭിയം നിമുഗ്ഗോ. ഇമം ഗാഥം വത്തുകാമോ അഹോസീതി അയം പനേത്ഥ സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ സേസപദദ്വയേപി. ധമ്മഭേരിം ചരാപേസും ‘‘കോചി കഞ്ചി പാണം മാ ഹനതൂ’’തി. സോ ഇത്ഥിസാമികോ പുരിസോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി അത്തനോ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ സത്തു ച ദേസനാവിലാസസമ്പത്തിയാ, രാജാ പന മഹാബോധിനിരുജ്ഝനസഭാവത്താ കിഞ്ചി വിസേസം നാധിഗച്ഛി.

സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി ലോകസ്സ സങ്ഗഹകാരണാനി. നിപ്ഫന്നസസ്സതോ നവഭാഗേ കസ്സകസ്സ ദത്വാ രഞ്ഞം ഏകഭാഗഗ്ഗഹണം ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം. ഏവം കസ്സകാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സസ്സാനി സമ്പാദേന്തീതി ആഹ ‘‘സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ’’തി. തതോ ഓരഭാഗേ കിര ഛഭാഗഗ്ഗഹണം ജാതം. ഛമാസികന്തി ഛന്നം ഛന്നം മാസാനം പഹോനകം. പാസേതീതി പാസഗതേ വിയ കരോതി. വാചായ പിയസ്സ പിയകരസ്സ കമ്മം വാചാപേയ്യം. സബ്ബസോ രട്ഠസ്സ ഇദ്ധാദിഭാവതോ ഖേമം. നിരബ്ബുദം ചോരിയാഭാവതോ. ഇദഞ്ഹി രട്ഠം അചോരിയം നിരഗ്ഗളന്തി വുച്ചതി അപാരുതഘരഭാവതോ.

ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാതി ഉമ്മൂലം കത്വാ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹീതി മഹായഞ്ഞസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പച്ഛാ ച പവത്തേതബ്ബേഹി ദ്വീഹി പരിവാരയഞ്ഞേഹി. സത്തവീസതി…പേ… നസ്സാതി സത്തവീസാധികാനം തിണ്ണം പസുസതാനം ദ്വാവീസതിയാ അസ്സാദീഹി ച സട്ഠിഅധികദ്വിസതആരഞ്ഞകപസൂഹി ച സദ്ധിം സമ്പിണ്ഡിതാനം പന നവാധികഛസതപസൂനം മാരണേന ഭേരവസ്സ പാപഭീരുകാനം ഭയാവഹസ്സ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ഛസതാനി നിയുജ്ജന്തി, പസൂനം മജ്ഝിമേ ഹനി,

അസ്സമേധസ്സ യഞ്ഞസ്സ, അധികാനി നവാപി ചാ’’തി.

സമ്മന്തി യുഗച്ഛിദ്ദേ പക്ഖിപിതബ്ബദണ്ഡകം. പാസേന്തീതി ഖിപന്തി. സംഹാരിമേഹീതി സകടേഹി വഹിതബ്ബേഹി യൂപേഹി. പുബ്ബേ കിര ഏകോ രാജാ സമ്മാപാസം യജന്തോ സരസ്സതിനദീതീരേ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ നിമുഗ്ഗോയേവ അഹോസി. അന്ധബാലബ്രാഹ്മണാ ഗതാനുഗതിഗതാ ‘‘അയം തസ്സ സഗ്ഗഗമനമഗ്ഗോ’’തി സഞ്ഞായ തത്ഥ സമ്മാപാസയഞ്ഞം പട്ഠപേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതീ’’തി. അയൂപോ അപ്പകദിവസോ യാഗോ, സയൂപോ ബഹുദിവസം സാധേയ്യോ സത്രയാഗോ. മന്തപദാഭിസങ്ഖതാനം സപ്പിമധൂനം വാജമിതി സമഞ്ഞാ, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഗോമഹിം സാദിസത്തരസകദക്ഖിണസ്സ. സാരഗബ്ഭകോട്ഠാഗാരാദീസു നത്ഥേത്ഥ അഗ്ഗളന്തി നിരഗ്ഗളോ. തത്ഥ കിര യഞ്ഞേ അത്തനോ സാപതേയ്യം അനവസേസതോ അനിഗൂഹിത്വാ നിയ്യാതീയതി. മഹാരമ്ഭാതി ബഹുപസുഘാതകമ്മാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വിവിധാ യത്ഥ ഹഞ്ഞരേ’’തി വക്ഖമാനത്താ ‘‘മഹാകിച്ചാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, ഇധ ‘‘മഹാരമ്ഭാതി പപഞ്ചവസേന അജേളകാ’’തിആദി വുത്തന്തി ‘‘ബഹുപസുഘാതകമ്മാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. നിരാരമ്ഭാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനുഗതം കുലന്തി അനുകുലം, കുലാനുഗതന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യം നിച്ചഭത്താദി…പേ… അത്ഥോ’’തി.

യഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ബന്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. ഇദന്തി ‘‘ഇധ, ഭന്തേ’’തിആദികം വചനം. തേ ഭിക്ഖൂ ആരോചേസുന്തി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി തേസു രഞ്ഞാ ബന്ധാപിതമനുസ്സേസു. സുകതകാരണന്തി സുകാരണകിരിയം ആരോചേസും, ന കേവലം തേസം മനുസ്സാനം ബന്ധാപിതഭാവം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘രഞ്ഞോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠവങ്കോതി അട്ഠംസോ. അന്തോഘരചാരിനോതി അന്തേപുരവാസിനോ.

ഉക്കട്ഠേതി യുദ്ധേ. മന്തീസൂതി ഗുത്തമന്തീസു. അകുതൂഹലന്തി സഞ്ഞതം. പിയന്തി പിയായിതബ്ബം. അന്നപാനമ്ഹി മധുരേ അഭുത്തേ ഉപ്പന്നേ. അത്ഥേതി അത്ഥേ കിച്ചേ ജാതേ ഥിരന്തി ന കഥേന്തി കായബലമത്തേന അപനേതും സക്കുണേയ്യത്താ. സുട്ഠു രത്തരത്താതി അതിവിയ രത്താ ഏവ ഹുത്വാ രത്താ. സാരത്തേനാതി സാരഭാവേന സാരഭാവസഞ്ഞായ. ഓഹാരിനന്തി ഹേട്ഠാ ഹരണസീലന്തി ആഹ ‘‘ചതൂസു അപായേസു ആകഡ്ഢനക’’ന്തി. സിഥിലന്തി സിഥിലാകാരം, ന പന സിഥിലം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ദുപ്പമുഞ്ച’’ന്തി.

ബന്ധനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.