൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. പഠമകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. ദേവസ്സ പുത്തോ ദേവപുത്തോ. ദേവാനം ജനകജനേതബ്ബസമ്ബന്ധാഭാവതോ കഥമയം ദേവപുത്തോതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദേവാനം ഹീ’’തിആദി. ‘‘അപാകടോ അഞ്ഞതരോതി വുച്ചതീ’’തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. പാകടോപി ഹി കത്ഥചി ‘‘അഞ്ഞതരോ’’തി വുച്ചതി. ഹേട്ഠാ ദേവതാസംയുത്തേ ‘‘അപാകടാ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി വത്വാ ഇധ ‘‘പാകടോ ദേവപുത്തോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹിസ്സ കസ്സപോതി ഗോത്തനാമം ഗഹിതം, തഞ്ച ഖോ പുരിമജാതിസിദ്ധസമഞ്ഞാവസേന. അനുസാസനം അനുസാസോ, തം അനുസാസം. ഭിക്ഖുനിദ്ദേസന്തി ഭിക്ഖുസദ്ദസ്സ നിദ്ദേസം. ഭിക്ഖുഓവാദന്തി ഭിക്ഖുഭാവാവഹം ഓവാദം. യദി പന ന അസ്സോസി, കഥമയം പഞ്ഹം കഥേസീതി? അഞ്ഞതോ സുതം നിസ്സായ പഞ്ഹം കഥേസി, ന പന ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതഭാവേന.

തേസന്തി യഥാവുത്താനം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം. ‘‘കഥേതുകാമോ ചേവാ’’തിആദിനാ ഹി ചതുത്ഥം ഇധ ഉദ്ധടം. തത്ഥ ആദിതോ തിണ്ണം ഭഗവാ പഞ്ഹം ഭാരം ന കരോതി ഏകേകങ്ഗവേകല്ലതോ ചേവ അങ്ഗദ്വയവേകല്ലതോ ച, ചതുത്ഥസ്സ പന ഉഭയങ്ഗപാരിപൂരത്താ ഭാരം കരോതീതി ആഹ ‘‘അയം പനാ’’തിആദി.

ഗാഥായം ‘‘സുഭാസിതസ്സാ’’തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘സുഭാസിതം സിക്ഖേയ്യാ’’തി. ചതുസച്ചാദിനിസ്സിതം ബുദ്ധവചനം സിക്ഖന്തോ ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം സിക്ഖതി നാമാതി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചനിസ്സിതം…പേ… സിക്ഖേയ്യാ’’തി. അവധാരണേന തപ്പടിപക്ഖം പടിനിവത്തേതി. ഉപാസിതബ്ബന്തി ആസേവിതബ്ബം ഭാവേതബ്ബം ബഹുലീകാതബ്ബം. അട്ഠതിംസഭേദം കമ്മട്ഠാനന്തി ഇദം തസ്സ വിപസ്സനാപദട്ഠാനതം ഹദയേ ഠപേത്വാ വുത്തം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ദുതിയപദേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ കഥിതാ’’തി. യേ പന ‘‘ദുതിയപദേന അധിചിത്തസിക്ഖാ ചിത്തവൂപസമേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ’’തി പഠന്തി, തേസം പദേന അട്ഠതിംസപ്പഭേദകമ്മട്ഠാനം സുദ്ധസമഥകമ്മട്ഠാനസ്സേവ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം ‘‘അട്ഠസമാപത്തിവസേനാ’’തി ഇദം കഥന്തി? ‘‘തം വിപസ്സനാധിട്ഠാനാനം സമാപത്തീനം വസേന കഥിത’’ന്തി വദന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ദുതിയപദേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ’’തി ഇദം വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. സിക്ഖനം നാമ ആസേവനന്തി ആഹ ‘‘ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ’’തി. ഉപാസനന്തി പയിരുപാസനം. തഞ്ച ഖോ അസ്സുതപരിയാപുണനകമ്മട്ഠാനുഗ്ഗഹാദിവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘തമ്പീ’’തിആദിമാഹ. അധിസീലസിക്ഖാ കഥിതാ ലക്ഖണഹാരനയേന. വചീസുചരിതസ്സ ഹി സീലസഭാവത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ തദേകലക്ഖണം കായസുചരിതമ്പി ഇതരമ്പി ഗഹിതമേവാതി. ഏത്ഥ ച അധിസീലസിക്ഖായ ചിത്തവിവേകോ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖായ ഉപധിവിവേകോ, അധിചിത്തസിക്ഖായ കായവിവേകോ കഥിതോ, കായവിവേകോ പന സരൂപേനേവ പാളിയം ഗഹിതോതി തിവിധസ്സപി വിവേകസ്സ പകാസിതത്തം ദട്ഠബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പഠമകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ദ്വീഹി ഝാനേഹീതി ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേഹി ദ്വീഹി ഝാനേഹി. കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാതി കമ്മട്ഠാനാനുയോഗലദ്ധായ വിമുത്തിയാ. തേന തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയോ വദതി. സത്ഥുസാസനസ്സ ഹദയത്താ അബ്ഭന്തരത്താ ഹദയസ്സ മാനസസ്സ, അനുപത്തിം പടിലാഭമാനസം. തം പന അത്ഥതോ അഞ്ഞാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അരഹത്ത’’ന്തി. തം പത്തുകാമേന ഏകന്തതോ വജ്ജേതബ്ബതണ്ഹാദിട്ഠീനം ഭാവേ തസ്സ അനിജ്ഝനതോ, തദഭാവേ ഇജ്ഝനതോ ച തേ ഉപ്പാദനവസേന യദഗ്ഗേന നിസ്സിതോ, തദഗ്ഗേന പനായമ്പി തേഹി നിസ്സിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനിസ്സിതോ’’തിആദി. അരഹത്തം ആനിസംസിതബ്ബട്ഠേന ആനിസംസം ഏതസ്സാതി അരഹത്താനിസംസോ. അരഹത്തം പത്തുകാമസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തത്ഥ ച സബ്ബപഠമോ കമ്മട്ഠാനഅത്താനുയോഗോ, സോ ഇധ ന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘തന്തിധമ്മോ പുബ്ബഭാഗോ’’തി. തത്ഥ തന്തിധമ്മോതി പരിയത്തിധമ്മോ.

ദുതിയകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഘസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. മഘോതി സക്കസ്സേതം നാമം പുരിമജാതിഅനുഗതം. സ്വേവാതി സക്കോ ഏവ. വതേനാതി മാതാപിതുഉപട്ഠാനാദിചാരിത്തധമ്മേന. അഞ്ഞേതി ഉപധിവേപക്കപാപധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ. അസുരന്തി ഇന്ദസത്തുഭൂതം അസുരം.

മഘസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മാഗധസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ചതുത്ഥസുത്തം വുത്തത്ഥമേവാതി ദേവതാസംയുത്തേ സംവണ്ണിതത്ഥമേവ, തസ്മാ ഇധ ന വത്തബ്ബോ അത്ഥോതി അധിപ്പായോ.

മാഗധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ

൫. ദാമലിസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. തേന കാരണേനാതി തേന പധാനേന കാരണഭൂതേന, പധാനകരണനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. യം കിഞ്ചി ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി ഹീനമ്പി പണീതമ്പി ഭവം. ആയതപഗ്ഗഹോതി ദീഘരത്തസ്സ വീരിയാരമ്ഭോ. കിച്ചവോസാനന്തി കിച്ചനിട്ഠാനം. തഥേവാതി യഥാ അരഹത്തുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ, തതോ പച്ഛാപി തഥേവ ‘‘ബുദ്ധിപഗ്ഗഹോ’’തി വീരിയം ദള്ഹം കരോതൂതി കുപ്പധമ്മം വിയ മഞ്ഞമാനോ വദതി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാദിഅത്ഥം പന വീരിയകരണം ഇച്ഛിതബ്ബമേവ.

അസംകിണ്ണാതി അവോമിസ്സാ ഏവം അഞ്ഞത്ഥ അനാഗതത്താ. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി. യദി ഏവം ഇധേവ കസ്മാ ഏതം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദി. പതിട്ഠന്തി നദീ നാമ അനവട്ഠിതതീരാ, തത്ഥ പതിട്ഠാതബ്ബട്ഠാനം.

ദാമലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കാമദസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. പുബ്ബയോഗാവചരോതി പുബ്ബേ യോഗാവചരോ പുരിമത്തഭാവേ ഭാവനമനുയുത്തോ. അയം കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാവ ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം അകാസി, ന പന വിസേസം നിബ്ബത്തേസി. തമത്ഥം കാരണേന സദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ബഹലകിലേസതായാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകന്തപരിസുദ്ധസ്സാതി യഥാ വിസേസാവഹോ ഹോതി, ഏവം ഏകന്തേന പരിസുദ്ധസ്സ സബ്ബസോ അനുപക്കിലിട്ഠസ്സ. സീലേന സമാഹിതാതി യഥാ സീലം ഉപരൂപരി വിസേസാവഹം നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച ഹോതി, ഏവം സമ്മദേവ ആഹിതചിത്താ സുട്ഠു സമ്പന്നചിത്താ. തഥാഭൂതാ തേന സമന്നാഗതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമുപേതാ’’തി. പതിട്ഠിതസഭാവാതി സേക്ഖത്താ ഏവ യഥാധിഗതധമ്മേന നിച്ചലഭാവേന അധിട്ഠിതസഭാവാ. മയാ തുട്ഠിയാ ഗഹിതായ ദേവപുത്തോ ‘‘ദുല്ലഭാ തുട്ഠീ’’തി വക്ഖതീതി ഭഗവാ ‘‘തുട്ഠി ഹോതി സുഖാവഹാ’’തി അവോചാതി ആഹ ‘‘ഉപരി പഞ്ഹസമുട്ഠാപനത്ഥ’’ന്തി. പബ്ബജിതോ രുക്ഖമൂലികോ അബ്ഭോകാസികോ വാ അനഗാരിയുപേതോ നാമ ഹോതി, സേനാസനേ പന വസന്തോ കഥന്തി ആഹ ‘‘സത്തഭൂമികേ’’തിആദി. ചതുപച്ചയസന്തോസോതി ഭാവനാഭിയോഗസിദ്ധോ ചതൂസു പച്ചയേസു സന്തോസോ. തേന ചിത്തവൂപസമേന തുട്ഠി ലദ്ധാതി ദസ്സേതി. ചിത്തവൂപസമഭാവനായാതി ചിത്തകിലേസാനം വൂപസമകരഭാവനായ, മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം നിബ്ബിസേവനഭാവകരണേന സവിസേസം ചിത്തസ്സ വൂപസമകരഭാവനായ രതോ മനോതി യോജനാ.

ഏത്ഥ ച ഇന്ദ്രിയൂപസമേന ചിത്തസമാധാനം പരിപുണ്ണം ഹോതി ഇന്ദ്രിയഭാവനായ ചിത്തസമാധാനസ്സ അകാരകാനം ദൂരീകരണതോ. അധിചിത്തസമാധാനേന ചതുപച്ചയസന്തോസോ സവിസേസം പരിസുദ്ധോ പരിപുണ്ണോ ച ഹോതി പച്ചയാനം അലാഭലാഭേസു പരിച്ചാഗസഭാവതോ. വുത്തനയേന പന സന്തുട്ഠസ്സ യഥാസമാദിന്നം സീലം വിസുജ്ഝതി പാരിപൂരിഞ്ച ഉപഗച്ഛതി, തഥാഭൂതോ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനേ യുത്തോ മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബസോ കിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്തോ നിബ്ബാനദിട്ഠോ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘യേ രത്തിന്ദിവ’’ന്തിആദിനാ. കിം ന ഗച്ഛിസ്സന്തി? ഗമിസ്സന്തേവാതി അരിയമഗ്ഗഭാവനം പഹായ സമ്മാപടിപത്തിയാ ദുക്കരഭാവം സന്ധായ സാസങ്കം വദതി. തേനാഹ ‘‘അയം പന ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോ’’തി.

തത്ഥ കേചി ‘‘അയം പനാതി ദേവപുത്തോ. സോ ഹി ഭഗവതോ ‘അരിയാ ഗച്ഛന്തീ’തി വചനം സുത്വാ ‘ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ’തിആദിമാഹാ’’തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി. യസ്മാ ‘‘സച്ചമേത’’ന്തി ഏവമാദിപി തസ്സേവ വേവചനം കത്വാ ദസ്സിതം, തസ്മാ ‘‘യേന മഗ്ഗേന അരിയാ ഗച്ഛന്തീ’’തി തുമ്ഹേഹി വുത്തം, അയം പന ‘‘ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോ’’തി ആഹ ദേവപുത്തോ. അരിയമഗ്ഗോ കാമം കദാചി അതിദുക്ഖാ പടിപദാതിപി വുച്ചതി, തഞ്ച ഖോ പുബ്ബഭാഗപടിപദാവസേന, അയം പന അതീവ സുഗമോ സബ്ബകിലേസദുഗ്ഗവിവജ്ജനതോ കായദുച്ചരിതാദിവിസമസ്സ രാഗാദിവിസമസ്സ ച ദൂരീകരണതോ ന വിസമോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപടിപദായാ’’തിആദി. അസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ. അരിയമഗ്ഗസ്സ ഹി അധിസീലസിക്ഖാദീനം പരിബുന്ധിതബ്ബഭാഗേന ബഹൂ പരിസ്സയാ ഹോന്തീതി. ഏവം വുത്തോതി ‘‘ദുഗ്ഗമോ വിസമോ’’തി ച ഏവം വുത്തോ.

അവംസിരാതി അനുട്ഠഹനേന അധോഭൂതഉത്തമങ്ഗാ. കുസലങ്ഗേസു ഹി സമ്മാദിട്ഠി ഉത്തമങ്ഗാ സബ്ബസേട്ഠത്താ, തഞ്ച അനരിയാ പതന്തി ന ഉട്ഠഹന്തി മിച്ഛാപടിപജ്ജനതോ. തേനാഹ ‘‘ഞാണസിരേനാ’’തിആദി. അനരിയമഗ്ഗേതി മിച്ഛാമഗ്ഗേ. തേനാഹ ‘‘വിസമേ മഗ്ഗേ’’തി. തം മഗ്ഗനതോ അനരിയാ അരിയാനം മഗ്ഗതോ അപാപുണനേന പരിച്ചത്താ ഹുത്വാ അപായേ സകലവട്ടദുക്ഖേ ച പതന്തി. സ്വേവാതി സ്വായം അനരിയേഹി കദാചിപി ഗന്തും അസക്കുണേയ്യോ മഗ്ഗോ അരിയാനം വിസുദ്ധസത്താനം സബ്ബസോ സമധിഗമേന സമോ ഹോതി. കായവിസമാദീഹി സമന്നാഗതത്താ വിസമേ സത്തകായേ തേസം സബ്ബസോവ പഹാനേന സബ്ബത്ഥ സമായേവ.

കാമദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഞ്ചാലചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. സമ്ബാധേതി സമ്പീളിതതണ്ഹാകിലേസാദിനാ സഉപ്പീളതായ പരമസമ്ബാധേ. അതിവിയ സങ്കാരട്ഠാനഭൂതോ ഹി നീവരണസമ്ബാധോ അധിപ്പേതോ. സോ ഹി ദുഗ്ഗഹനോ തസ്മിം അസതി കാമഗുണസമ്ബാധോ അനവസരോ ഏവ സേയ്യഥാപി മഹാകസ്സപാദീനം. ഓകാസന്തി ഝാനസ്സേതം നാമം നീവരണസമ്ബാധാഭാവതോ. അസമ്ബാധഭാവേന ഹി ഝാനം ഇധ ‘‘ഓകാസോ’’തി വുത്തം, തഞ്ച ഖോ അച്ചന്താസമ്ബാധട്ഠാനതായ വിപസ്സനാപാദകതായ. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘അവിന്ദീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവിന്ദീതി വിന്ദി പടിലഭി. ഭൂരിമേധസോതി മഹാപഞ്ഞോ, സപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. അബുജ്ഝീതി ബുജ്ഝി പടിവിജ്ഝി. പടിലീനോ ഹുത്വാ സേട്ഠോ, പടിലീനാനം വാ സേട്ഠോതി പടിലീനസേട്ഠോ. മാനുസ്സയവസേന ഉന്നതഭാവതോ പടിലീനോ നാമ പഹീനമാനോ. പടിലഭിംസൂതി കാമഗുണസമ്ബാധേപി ‘‘ഇമേ കാമഗുണാ മാദിസാനം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? തേ അഭിഭുയ്യ നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ സമ്മാസതിം പടിലഭിംസു. തേന സമ്പയുത്തേന ലോകുത്തരസമാധിനാപി സുട്ഠു സമാഹിതാ.

അയം കിര ദേവപുത്തോ ഇതോ പുരിമവാരേ അത്തഭാവേ പഠമജ്ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ തതോ ചവിത്വാ ബ്രഹ്മകായികാസു നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ ഝാനസുഖം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതോ ഇദാനി കാമഭവേ നിബ്ബത്തോ, തസ്മാ തം ഝാനം സമ്ഭാവേന്തോ ‘‘താദിസസ്സ നാമ ഝാനസുഖസ്സ ലാഭീ ഭഗവാ’’തി തേന ഗുണേന ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവന്തോ ‘‘സമ്ബാധേ വതാ’’തി ഗാഥം അഭാസി. അഥസ്സ ഭഗവാ യഥാ നാമ അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതരാജം ഉപാദായ സാസപോ ന കിഞ്ചി ഹോതി, ഏവം അനന്താപരിമേയ്യബുദ്ധഗുണേ ഉപാദായ രൂപാവചരപഠമജ്ഝാനം ന കിഞ്ചി ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ സതി’’ന്തിആദിനാ അനുത്തരഗുണാധിഗമം പവേദേസി. തത്ഥ സതിന്തി വിപസ്സനാസതിയാ സദ്ധിം അരിയമഗ്ഗസതിം. സുസമാഹിതാതി ലോകിയസമാധിനാ ചേവ ലോകുത്തരസമാധിനാ ച സുട്ഠു സമാഹിതാ. തേ ഹി അച്ചന്തം സുസമാഹിതാ, ന ഝാനമത്തലാഭിനോ അകുപ്പധമ്മത്താ. കേചി ‘‘കമ്മന്തേ സുസമാഹിതാ’’തി പാഠം വത്വാ ‘‘മഗ്ഗസമാഹിതാ’’തി അത്ഥം വദന്തി.

പഞ്ചാലചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. തായനസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. അതീതജാതിയം സയംകാരവസേന തായ ദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദിതത്താ പുബ്ബേ തിത്ഥകരോ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠി ഉപ്പാദേത്വാ’’തി. അപരേ ആഹു ‘‘അയം മേ സത്ഥാതി ഗഹണവസേന തിത്ഥകരോ അസ്സ അത്ഥീതി പുബ്ബേ തിത്ഥകരോ, അതീതത്തഭാവേ തിത്ഥകരസാവകോ’’തി. തേ ‘‘ദിട്ഠിം ഉപ്പാദേത്വാതി തസ്സ സത്ഥുനോ ദിട്ഠിം ആദായ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ’’തി വദന്തി. തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ തബ്ബിനിമുത്തസ്സ മിച്ഛാവാദസ്സ അഭാവതോ. തിത്ഥേ നിയുത്താതി തിത്ഥികാ, തേ ഏവ തിത്ഥിയാതി വുത്താ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ. തസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ കല്യാണകമ്മസ്സ. നിസ്സന്ദേനാതി ഫലഭാവേന. വീരിയപ്പടിസംയുത്താതി വീരിയദീപനാതി അത്ഥോ.

അനിയമിതആണത്തീതി അനിയമവിധാനം അനിയമവസേന വിധിവചനം. തണ്ഹാസോതന്തി തണ്ഹാപ്പബന്ധനം. നീഹരാതി സമേഹി പജഹ. ഏകത്തന്തി ഏകഗ്ഗം. തേനാഹ ‘‘ഝാന’’ന്തി. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപ്പജ്ജതി ന പാപുണാതീതി ആഹ ‘‘ന പടിലഭതീ’’തി. ന ഓസക്കേയ്യാതി ന സങ്കോചം ആപജ്ജേയ്യ. ഘരാവാസതോ പരിബ്ബജനം പരിതോ അപഗമോതി പരിബ്ബജോ. പബ്ബജിതവതസമാദാനസ്സ അദള്ഹതായ ച തത്ഥ ച അസക്കച്ചകിരിയായ സിഥിലഗഹിതാ. അതിരേകന്തി പബ്ബജ്ജായ പുരിമകാലതോപി അധികം. ഉപരീതി ഉപരൂപരി. ദുക്കടം അകതമേവ സേയ്യോതി ദുച്ചരിതം നാമ സബ്ബേന സബ്ബം അകതമേവ ഹിതാവഹം.

യം കിഞ്ചീതി യം കിഞ്ചി കമ്മം. സിഥിലം കതന്തി അസക്കച്ചകാരിതായ സിഥിലം കത്വാ പവത്തിതം. ഏവരൂപമേവാതി ഏവരൂപം പരാമട്ഠസാമഞ്ഞസദിസമേവ പച്ഛാനുതാപചരിയാദിപടിഭാഗതോ. സംകിലിട്ഠമേവ തണ്ഹാസംകിലേസഉപക്കിലിട്ഠത്താ. ആസങ്കിതപരിസങ്കിതന്തിആദിതോ സമന്തതോപി പരേഹി സങ്കിതം. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദി ആദിബ്രഹ്മചരിയം, തത്ഥ നിയുത്താതി ആദിബ്രഹ്മചരിയികാ, മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാ’’തി. പുബ്ബപധാനഭൂതാതി പഠമാരമ്ഭഭൂതാ.

തായനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ചന്ദിമസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. വിമാനേ ഗഹിതേ തംനിവാസീപി ഗഹിതോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ചന്ദവിമാനവാസീ ദേവപുത്തോ’’തി. സബ്ബധീതി സബ്ബസ്മാ ദുഗ്ഗട്ഠാനാ വിപ്പമുത്തോസി ഭഗവാ ത്വം, തസ്മാ മയ്ഹമ്പി ഇതോ സമ്ബാധട്ഠാനതോ വിപ്പമോക്ഖം കരോഹീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സ മേ സരണം ഭവാ’’തി. ലോകാനുകമ്പകാതി സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ അനുഗ്ഗഹാ, തസ്മാ തുയ്ഹമ്പി ഏതസ്സപി ചന്ദസ്സ. താദിസാ ഏവാതി സമാനാ ഏവ. പമുഞ്ചസീതി പമുഞ്ചിത്ഥ. തേനാഹ ‘‘അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചന’’ന്തി.

ചന്ദിമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സൂരിയസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. അന്ധഭാവകരണേതി ലോകസ്സ അന്ധകരണേതിപി അപരേ. തേനാഹ ‘‘തമസീ’’തി. വിരോചതീതി വിജ്ജോതതി. കാമം ദേവപുത്തവസേന പഠമം ദേവതാ ഉദ്ധടാ, രാഹുനോ പന പയോഗോ തസ്സ വിമാനേതി ആഹ ‘‘മണ്ഡലീതി മണ്ഡലസണ്ഠാനോ’’തി. വദതി തദാ മുഖേന ഗഹിതത്താ. മുഖേന ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ‘‘ഗിലീ’’തി അധിപ്പേതം, ന ച അജ്ഝോഹരണന്തി ആഹ ‘‘ഗിലീതി വദതീ’’തി. ഇദാനി തസ്സ മുഖേന ഗഹണസമത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘രാഹുസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സോതിആദി തസ്സ ചന്ദിമസൂരിയാനം ഗഹണകാരണദസ്സനം. അധിവത്ഥാ ദേവതാതി ചന്ദിമസൂരിയാനം പരിചാരകദേവതാ. വേഗന്തി ജവം. സോ ഹി കേനചി അഭിമുഖം അതിദുന്നിവാരോ കമ്മനിയാമസിദ്ധോ. മത്ഥകന്തി കണ്ഠസ്സ ഉപരിമദേസം. കേചി ‘‘സീസമത്ഥകമേവാ’’തി വദന്തി. നിക്ഖമേയ്യ വേഗസ്സ തിക്ഖസീഘഥാമഭാവതോ. ആകഡ്ഢിത്വാതി അത്തനോ ഗമനദിസാഭിമുഖം ആകഡ്ഢിത്വാ. നന്തി രാഹും. ഉദ്ധം ഉല്ലങ്ഘേതുകാമമ്പി ഓനമേയ്യ. പദദ്വയേനപി സോ മഹാസരീരോ മഹാബലോ, ചന്ദിമസൂരിയാനം പന ഗമനവേഗോ തേന സബ്ബഥാപി ദുന്നിവാരിയോവാതി ദസ്സേതി. വിമാനേനാതി ചന്ദഗ്ഗഹേ ചന്ദവിമാനേന, സൂരിയഗ്ഗഹേ സൂരിയവിമാനേന ഉഭിന്നമ്പി വിമാനേന സഹേവ. അമാവാസിയഞ്ഹി ദ്വേ വിമാനാനി യോജനമത്തന്തരിതാനി ഹുത്വാ സഹേവ പവത്തന്തി. യദി ദ്വേപി ദേവപുത്താ സോതാപത്തിഫലം പത്താ, അഥ കസ്മാ സൂരിയസുത്തേ ഏവ ‘‘പജം മമ’’ന്തി വുത്തം, ന ചന്ദസുത്തേതി? ‘‘സോ ച കിര ന ചിരസ്സേവ തതോ ചവിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ നിബ്ബത്തോ, അഞ്ഞാ ഏവ ച ദേവതാ തത്ഥ വസി, യസ്മിം ചന്ദഗ്ഗഹേ ഭഗവാ തം ഗാഥം അഭാസി, ന തഥാ സൂരിയോ, അപരഭാഗേ പന തത്ഥപി കാലേന കാലം രാഹുഗ്ഗഹോ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

സൂരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.