൨. അനാഥപിണ്ഡികവഗ്ഗോ

൧. ചന്ദിമസസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. പബ്ബതതടാ സന്ദമാനോ തഥാരൂപോ നദീനിവത്തനപദേസോപി സമ്ബാധട്ഠാനതായ കച്ഛോ വിയാതി ആഹ ‘‘പബ്ബതകച്ഛേപീ’’തി. പടിപക്ഖദൂരീഭാവേന സേട്ഠട്ഠേന ച ഏകോ ഉദേതീതി ഏകോദി, ഏകഗ്ഗതാ. തസ്മിം യോഗതോ ഏകഗ്ഗചിത്താ ഇധ ഏകോദീ. പടിപക്ഖതോ അത്താനം നിപയന്തി വിസോധേന്തീതി നിപകാ, പഞ്ഞവന്തോ. തേനാഹ ‘‘ഏകഗ്ഗചിത്താ ചേവാ’’തിആദി. കായാദിഭേദം ആരമ്മണം സാതിസയായ സതിയാ സരന്തീതി സതാ. തേനാഹ ‘‘സതിമന്തോ’’തി. സോത്ഥിം ഗമിസ്സന്തീതി യഥാവുത്തപദേസേ മഗാ സോത്ഥിമനുപദ്ദവേന വത്തിസ്സന്തി, ഏവം ഝാനലാഭിനോ സോത്ഥിം കിലേസേഹി അനുപദ്ദുതാ വത്തിസ്സന്തി. അയം കിര ദേവപുത്തോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബാനസഞ്ഞീ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഭഗവാ ‘‘അയം ദേവപുത്തോ അനിബ്ബാനഗാമീ സമാനോ നിബ്ബാനഗാമിസഞ്ഞീ, ഹന്ദസ്സ നിബ്ബാനഗാമിനോ ദസ്സേമീ’’തി ദുതിയം ഗാഥമാഹ. ചതുന്നം ഓഘാനം, സംസാരമഹോഘസ്സേവ വാ പരതീരഭാവതോ പരതീരന്തി നിബ്ബാനം. അമ്ബുനി ജാതോ അമ്ബുജോ, മച്ഛോ. സുത്തജാലം ഛിന്ദിത്വാ മച്ഛാ വിയ കിലേസജാലം ഭിന്ദിത്വാ ഗമിസ്സന്തീതി.

ചന്ദിമസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വേണ്ഡുസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. പയിരുപാസിയാതി പയിരുപാസഹേതു. സിക്ഖന്തീതി തിസ്സോപി സിക്ഖാ സിക്ഖന്തി. സിട്ഠിപദേതി കിലേസാനം സാസനതോ വട്ടദുക്ഖപരിത്താസനതോ ച സിട്ഠിസഞ്ഞിതേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിതബ്ബതോ പദേ, സദ്ധമ്മേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അനുസിട്ഠിപദേ’’തി. തത്ഥ അനുസിട്ഠീതി സദ്ധമ്മോ. കാലേതി യുത്തപത്തകാലേ. അപ്പമാദോനാമ സമഥവിപസ്സനാഭാവനാ.

വേണ്ഡുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദീഘലട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. തഥേവ പഞ്ഞായീതി ദീഘലട്ഠിത്വേവ പഞ്ഞായി, തഥാസമഞ്ഞാ ഏവ അഹോസി.

ദീഘലട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. നത്ഥി ഏതസ്സ ആവട്ടം ആവരണന്തി അനാവടം. രുക്ഖോ വാ പബ്ബതോ വാതി സത്താനം പകതിചക്ഖുസ്സ ആവരണഭൂതോ രുക്ഖോ വിയ പബ്ബതോ വിയ ച അഭിഭവിതും സമത്ഥോ ഞേയ്യാവരണോ നത്ഥി. കഥംവിധന്തി കഥംസണ്ഠിതം, കഥംപകാരം വാ. ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖം.

നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. ഹേട്ഠാതി കാമഭവേ. തത്ഥ ഹി പരിബ്ഭമന്തസ്സ പതിട്ഠാ ദുല്ലഭാ യേഭുയ്യേന തത്ഥ സത്താ നിമുഗ്ഗാ ഏവ ഹോന്തി, തസ്മാ ഹേട്ഠാ അപ്പതിട്ഠോ സംസാരോ. ഉപരീതി മഹഗ്ഗതഭവേ. തത്ഥ ഹി നിബ്ബത്തസ്സ നിബ്ബാനം ആരുഹിതും ആലമ്ബനാ ദുല്ലഭാ, ഝാനാഭിരതിയാ തത്ഥേവ നികന്തി തേസം ബലവതീ ഹോതി, തസ്മാ ഉപരി അനാലമ്ബനോ സംസാരോ. പേസിതത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ. തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദയോ തയോ അഭിസങ്ഖാരാ. തേന ‘‘നന്ദീപുബ്ബകോ കമ്മഭവോ’’തി വത്വാ ‘‘നന്ദിം ജനേത്വാ’’തി വുത്തോ. കാമസഞ്ഞാസീസേന കാമച്ഛന്ദസ്സ ഗഹണം, കാമച്ഛന്ദപമുഖാനി ച ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഗഹിതാനീതി ആഹ ‘‘കാമസഞ്ഞാഗഹണേന പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനീ’’തി. രൂപഭവോ രൂപം ഭവപദലോപേന. രൂപഭവഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ സേസഭവസ്സപി ഗഹണം. തസ്സ സംയോജനഗ്ഗഹണേന പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഗഹിതാനി. മഹോഘേതി സംസാരമഹോഘേ. തേസന്തി കാമഭവാദീനം ഗഹണേന ഭവഭാവേന തദേകലക്ഖണതായ. അരൂപഭവോ ഗഹിതോ ലക്ഖണഹാരനയേന. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വാസുദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. ഛട്ഠം ഹേട്ഠാ ദേവതാസംയുത്തവണ്ണനായം വുത്തത്ഥമേവ.

വാസുദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സുബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. സുബ്രഹ്മാതി തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ നാമം. തസ്സ സത്ഥു സന്തികൂപസങ്കമനസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ കിരാ’’തിആദിമാഹ. തദേവ സോകം തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ അട്ഠുപ്പത്തി. അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോതി സഹസ്സമത്തേന അച്ഛരാസങ്ഘേന പരിവുതോ. നന്ദനകീളികന്തി നന്ദനവനകീളികം. ഹത്ഥം ആഗച്ഛതീതി ഹത്ഥഗയ്ഹുപഗോ ഹോതി. ഗന്ഥേന്തീതി ഏത്ഥ മാലാവേഠനമ്പി ഖിഡ്ഡാപസുതതായാതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ പുപ്ഫാനിയേവ തായ തായ ചിത്തസ്സ വസേന മാലാഭാവേന ഹത്ഥം ഉപഗച്ഛന്തീതി. ഉപച്ഛേദകകമ്മവസേനാതി തസ്മിം ദേവലോകേ ആയുസേസേ സതി ഏവ തസ്സ പന ഉപഘാതകസ്സ ലദ്ധോകാസസ്സ പാപകമ്മസ്സ വസേന. ‘‘പഹാരോ’’തി ദിവസസ്സ തതിയോ ഭാഗോ വുച്ചതി, തസ്മാ ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകവേലായമേവാതി അത്ഥോ.

പിയവത്ഥുകസോകേനാതി പിയവത്ഥുനിമിത്തകേന സോകേന. രുപ്പമാനോതി പീളിയമാനോ. സത്തമേ ദിവസേതി മനുസ്സഗണനായ സത്തമേ ദിവസേ. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ നിരയേ നിബ്ബത്തിതബ്ബം ഇമിനാ താഹി ച സഹേവ പുബ്ബേ തസ്സ പാപകമ്മസ്സ കതത്താ. രുപ്പീതി ചിത്തസന്താസം ആപജ്ജി. നിദ്ധമിതുന്തി നീഹരിതും അപനേതും. സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാതി താഹി പഞ്ചസതാഹി അച്ഛരാഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ.

ഇദന്തി അത്തനോ ചിത്തം ദസ്സേതി ആസന്നപച്ചക്ഖഭാവതോ. നിച്ചന്തി സദാ. സ്വായം നിച്ചത്ഥോ അധിപ്പായവസേന ഗഹേതബ്ബോതി തത്ഥ പഹാതബ്ബം ഗഹേതബ്ബഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘ദേവലോകേ’’തിആദിമാഹ. ന ഗഹേതബ്ബോ ഹേതുപവത്തിതോ പുബ്ബേ തസ്സ ഉത്രാസസ്സ അഭാവതോ. തേസൂതി ദുക്ഖേസു. താനി ഹി ഹേതുപച്ചയേഹി കത്തബ്ബതോ ഗാഥായം ‘‘കിച്ഛേസൂ’’തി വുത്താനി. കിച്ഛേസൂതി വാ കിച്ഛനിമിത്തം. യാസഞ്ഹി പയോഗവിപത്തീനം വസേനസ്സ താനി ദുക്ഖാനി ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തംനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. താ ഹി അസ്സ പയോഗവിപത്തിയോ ഗതിവിപത്തിയോ സത്ഥു സന്തികം ഉപഗമനേന ഹായേയ്യും. നിബ്ബത്താനം ദിട്ഠാനീതി നിബ്ബത്താനം വസേന ദിട്ഠാനി ദുക്ഖാനി. തേസു ച ദുക്ഖേസു. സബ്ബത്ഥ നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം. ഡയ്ഹമാനോ വിയ ചിത്തസന്താപേന.

ചത്താരിപി സച്ചാനി ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതീതി ബോധി, സതിആദിധമ്മസാമഗ്ഗീ, തസ്മാ ബോജ്ഝാ ബോധിതോ. സാ പന ബോധി ഭാവനാകാരേനേവ പവത്തതി, അഞ്ഞത്രസദ്ദയോഗേന ച ‘‘ബോജ്ഝാ’’തി നിസ്സക്കവചനന്തി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ മുഞ്ചിത്വാപദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗഭാവന’’ന്തി ആഹ. തപോഗുണന്തി ധുതധമ്മമാഹ. സോ ഹി തണ്ഹാലോലുപ്പസ്സ തപനതോ തപോ, സയം ഗുണസഭാവത്താ ഗുണസന്നിസ്സയതോ ച ഗുണന്തി. തേനാഹ ‘‘ധുതങ്ഗസങ്ഖാതം തപോഗുണ’’ന്തി. സബ്ബേ സങ്ഖാരഗതാ നിസ്സജ്ജീയന്തി ഏത്ഥാതി സബ്ബനിസ്സഗ്ഗോ, അസങ്ഖതധാതൂതി ആഹ ‘‘സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാതി നിബ്ബാനതോ’’തി.

ഇന്ദ്രിയസംവരോവ പഠമം വേദിതബ്ബോ പടിപത്തിക്കമവസേന തസ്സേവ പഠമത്താ. തം പന പടിപത്തിക്കമം ദസ്സേതും ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഹീ’’തിആദിമാഹ. നിപ്പരിയായതോ മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ആഹ ‘‘സഹവിപസ്സനായ ബോജ്ഝങ്ഗേ’’തി. തസ്സാതി തഥാഭാവേന തസ്സ യോഗിനോ. യസ്മാ ദേവപുത്തസ്സ സത്ഥാ തം ഗാഥം വത്വാ ഉപരി ച സച്ചാനി പകാസേസി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭഗവാ ചതുസച്ചവസേന ദേസനം വിനിവത്തേസീ’’തി. ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി കാമം തസ്സേവ വിസേസാധിഗമോ ഇധാഗതോ, പഞ്ചസതമത്താഹി പന അച്ഛരാഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) ‘‘സോ ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചഹി അച്ഛരാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ തം സമ്പത്തിം ഥാവരം കത്വാ ദേവലോകമേവ അഗമാസീ’’തി.

സുബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കകുധസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. ‘‘നന്ദാമീ’’തി വുത്തേ നന്ദീ നാമ പബ്ബജിതസ്സ മലന്തി ചോദേതുകാമോ ദേവപുത്തോ ‘‘നന്ദസീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ തം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘കിം ലദ്ധാ’’തി? ആഹ. തേന ‘‘തയാ മമ അധിപ്പേതനന്ദിയാ ഇധ പച്ചയോ ഏവ നത്ഥി, കുതോ സാ നന്ദീ’’തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തുട്ഠി നാമാ’’തിആദി. അഥ ദേവപുത്തോ നന്ദിയാ അസതി സോകേന ഭവിതബ്ബം, സോകോ ച പബ്ബജിതസ്സ മലന്തി ചോദേന്തോ ആഹ ‘‘തേന ഹി, സമണ, സോചസീ’’തി. ഭഗവാ തമ്പി പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘കിം ജീയിത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. കിം മം ജിനാതീതി അത്ഥോ?

യദി തേ നന്ദിസോകാ ന സന്തി ഹാസവത്ഥുനോ ലാഭസ്സ ജാനിയാ ച അഭാവതോ, ഏകവിഹാരിനോ പന അരതിയാ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘കച്ചി തം ഏകമാസീനം, അരതീ നാഭികീരതീ’’തി. തസ്മിമ്പി ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തേ അഥ നേസമ്പി നന്ദിസോകാരതീനം അഭാവേ കാരണം പുച്ഛന്തോ ‘‘കഥം ത്വ’’ന്തി ഗാഥമാഹ? അഥസ്സ ഭഗവാ തം കാരണം പവേദേന്തോ ‘‘അഘജാതസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അഘജാതസ്സാതി അഘേ ജാതസ്സ. തേനാഹ ‘‘വട്ടദുക്ഖേ ഠിതസ്സാ’’തി. ജാതതണ്ഹസ്സ അപ്പഹീനതണ്ഹസ്സ വട്ടദുക്ഖം ആഗതമേവ കാരണസ്സ അപ്പഹീനത്താ. തസ്സേവ ഹി കാരണസ്സ അപ്പഹീനതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുക്ഖീ സുഖം പത്ഥയതീതി ഹി വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ദുക്ഖപ്പവത്തിയാ സാപി തണ്ഹാപ്പവത്തി തേന ദസ്സിതാ. ഇതീതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി.

കകുധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉത്തരസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. നവമന്തി ഉത്തരസുത്തം ഹേട്ഠാ ദേവതാസംയുത്തവണ്ണനായം വുത്തത്ഥമേവ.

ഉത്തരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. ദസമേ കാമം ദേവതാസംയുത്തേപി ‘‘ഇദം ഹി തം ജേതവന’’ന്തിആദിനാ ഇമാ ഏവ ഗാഥാ ആഗതാ. തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി നിദാനം ആരോപിതം. ഹേട്ഠാ ആഗതനയത്താ ഏവ ഹി പോത്ഥകേസു ന ലിഖിതം, ഇധ പന ദേവപുത്തസംയുത്തേ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ’’തി നിദാനേ നിഗമേ ച ആഗതം, തത്ഥ ദേവപുത്തേന സത്ഥു വുത്തപ്പകാരഗുണപവേദനവസേന വുത്തം. സത്ഥാ പന ഭിക്ഖൂനം തമത്ഥം പവേദേന്തോ ‘‘അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ’’തി ആഹ. തഥാ പവേദനേ പന കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആനന്ദത്ഥേരസ്സാ’’തിആദിമാഹ. അനുമാനബുദ്ധിയാതി അനുമാനഞാണസ്സ. ആനുഭാവപ്പകാസനത്ഥന്തി ബലദീപനത്ഥം.

അനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.