൨. ദേവപുത്തസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. പഠമകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. ദേവസ്സ പുത്തോ ദേവപുത്തോ. ദേവാനം ജനകജനേതബ്ബസമ്ബന്ധാഭാവതോ കഥമയം ദേവപുത്തോതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ദേവാനം ഹീ’’തിആദി. ‘‘അപാകടോ അഞ്ഞതരോതി വുച്ചതീ’’തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. പാകടോപി ഹി കത്ഥചി ‘‘അഞ്ഞതരോ’’തി വുച്ചതി. ഹേട്ഠാ ദേവതാസംയുത്തേ ‘‘അപാകടാ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി വത്വാ ഇധ ‘‘പാകടോ ദേവപുത്തോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹിസ്സ കസ്സപോതി ഗോത്തനാമം ഗഹിതം, തഞ്ച ഖോ പുരിമജാതിസിദ്ധസമഞ്ഞാവസേന. അനുസാസനം അനുസാസോ, തം അനുസാസം. ഭിക്ഖുനിദ്ദേസന്തി ഭിക്ഖുസദ്ദസ്സ നിദ്ദേസം. ഭിക്ഖുഓവാദന്തി ഭിക്ഖുഭാവാവഹം ഓവാദം. യദി പന ന അസ്സോസി, കഥമയം പഞ്ഹം കഥേസീതി? അഞ്ഞതോ സുതം നിസ്സായ പഞ്ഹം കഥേസി, ന പന ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതഭാവേന.

തേസന്തി യഥാവുത്താനം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം. ‘‘കഥേതുകാമോ ചേവാ’’തിആദിനാ ഹി ചതുത്ഥം ഇധ ഉദ്ധടം. തത്ഥ ആദിതോ തിണ്ണം ഭഗവാ പഞ്ഹം ഭാരം ന കരോതി ഏകേകങ്ഗവേകല്ലതോ ചേവ അങ്ഗദ്വയവേകല്ലതോ ച, ചതുത്ഥസ്സ പന ഉഭയങ്ഗപാരിപൂരത്താ ഭാരം കരോതീതി ആഹ ‘‘അയം പനാ’’തിആദി.

ഗാഥായം ‘‘സുഭാസിതസ്സാ’’തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘സുഭാസിതം സിക്ഖേയ്യാ’’തി. ചതുസച്ചാദിനിസ്സിതം ബുദ്ധവചനം സിക്ഖന്തോ ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം സിക്ഖതി നാമാതി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചനിസ്സിതം…പേ… സിക്ഖേയ്യാ’’തി. അവധാരണേന തപ്പടിപക്ഖം പടിനിവത്തേതി. ഉപാസിതബ്ബന്തി ആസേവിതബ്ബം ഭാവേതബ്ബം ബഹുലീകാതബ്ബം. അട്ഠതിംസഭേദം കമ്മട്ഠാനന്തി ഇദം തസ്സ വിപസ്സനാപദട്ഠാനതം ഹദയേ ഠപേത്വാ വുത്തം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ദുതിയപദേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ കഥിതാ’’തി. യേ പന ‘‘ദുതിയപദേന അധിചിത്തസിക്ഖാ ചിത്തവൂപസമേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ’’തി പഠന്തി, തേസം പദേന അട്ഠതിംസപ്പഭേദകമ്മട്ഠാനം സുദ്ധസമഥകമ്മട്ഠാനസ്സേവ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം ‘‘അട്ഠസമാപത്തിവസേനാ’’തി ഇദം കഥന്തി? ‘‘തം വിപസ്സനാധിട്ഠാനാനം സമാപത്തീനം വസേന കഥിത’’ന്തി വദന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ദുതിയപദേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ’’തി ഇദം വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. സിക്ഖനം നാമ ആസേവനന്തി ആഹ ‘‘ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ’’തി. ഉപാസനന്തി പയിരുപാസനം. തഞ്ച ഖോ അസ്സുതപരിയാപുണനകമ്മട്ഠാനുഗ്ഗഹാദിവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘തമ്പീ’’തിആദിമാഹ. അധിസീലസിക്ഖാ കഥിതാ ലക്ഖണഹാരനയേന. വചീസുചരിതസ്സ ഹി സീലസഭാവത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ തദേകലക്ഖണം കായസുചരിതമ്പി ഇതരമ്പി ഗഹിതമേവാതി. ഏത്ഥ ച അധിസീലസിക്ഖായ ചിത്തവിവേകോ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖായ ഉപധിവിവേകോ, അധിചിത്തസിക്ഖായ കായവിവേകോ കഥിതോ, കായവിവേകോ പന സരൂപേനേവ പാളിയം ഗഹിതോതി തിവിധസ്സപി വിവേകസ്സ പകാസിതത്തം ദട്ഠബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പഠമകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ദ്വീഹി ഝാനേഹീതി ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേഹി ദ്വീഹി ഝാനേഹി. കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാതി കമ്മട്ഠാനാനുയോഗലദ്ധായ വിമുത്തിയാ. തേന തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയോ വദതി. സത്ഥുസാസനസ്സ ഹദയത്താ അബ്ഭന്തരത്താ ഹദയസ്സ മാനസസ്സ, അനുപത്തിം പടിലാഭമാനസം. തം പന അത്ഥതോ അഞ്ഞാ ഏവാതി ആഹ ‘‘അരഹത്ത’’ന്തി. തം പത്തുകാമേന ഏകന്തതോ വജ്ജേതബ്ബതണ്ഹാദിട്ഠീനം ഭാവേ തസ്സ അനിജ്ഝനതോ, തദഭാവേ ഇജ്ഝനതോ ച തേ ഉപ്പാദനവസേന യദഗ്ഗേന നിസ്സിതോ, തദഗ്ഗേന പനായമ്പി തേഹി നിസ്സിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനിസ്സിതോ’’തിആദി. അരഹത്തം ആനിസംസിതബ്ബട്ഠേന ആനിസംസം ഏതസ്സാതി അരഹത്താനിസംസോ. അരഹത്തം പത്തുകാമസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തത്ഥ ച സബ്ബപഠമോ കമ്മട്ഠാനഅത്താനുയോഗോ, സോ ഇധ ന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘തന്തിധമ്മോ പുബ്ബഭാഗോ’’തി. തത്ഥ തന്തിധമ്മോതി പരിയത്തിധമ്മോ.

ദുതിയകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഘസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. മഘോതി സക്കസ്സേതം നാമം പുരിമജാതിഅനുഗതം. സ്വേവാതി സക്കോ ഏവ. വതേനാതി മാതാപിതുഉപട്ഠാനാദിചാരിത്തധമ്മേന. അഞ്ഞേതി ഉപധിവേപക്കപാപധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ. അസുരന്തി ഇന്ദസത്തുഭൂതം അസുരം.

മഘസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മാഗധസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ചതുത്ഥസുത്തം വുത്തത്ഥമേവാതി ദേവതാസംയുത്തേ സംവണ്ണിതത്ഥമേവ, തസ്മാ ഇധ ന വത്തബ്ബോ അത്ഥോതി അധിപ്പായോ.

മാഗധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ

൫. ദാമലിസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. തേന കാരണേനാതി തേന പധാനേന കാരണഭൂതേന, പധാനകരണനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. യം കിഞ്ചി ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി ഹീനമ്പി പണീതമ്പി ഭവം. ആയതപഗ്ഗഹോതി ദീഘരത്തസ്സ വീരിയാരമ്ഭോ. കിച്ചവോസാനന്തി കിച്ചനിട്ഠാനം. തഥേവാതി യഥാ അരഹത്തുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ, തതോ പച്ഛാപി തഥേവ ‘‘ബുദ്ധിപഗ്ഗഹോ’’തി വീരിയം ദള്ഹം കരോതൂതി കുപ്പധമ്മം വിയ മഞ്ഞമാനോ വദതി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാദിഅത്ഥം പന വീരിയകരണം ഇച്ഛിതബ്ബമേവ.

അസംകിണ്ണാതി അവോമിസ്സാ ഏവം അഞ്ഞത്ഥ അനാഗതത്താ. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി. യദി ഏവം ഇധേവ കസ്മാ ഏതം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദി. പതിട്ഠന്തി നദീ നാമ അനവട്ഠിതതീരാ, തത്ഥ പതിട്ഠാതബ്ബട്ഠാനം.

ദാമലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കാമദസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. പുബ്ബയോഗാവചരോതി പുബ്ബേ യോഗാവചരോ പുരിമത്തഭാവേ ഭാവനമനുയുത്തോ. അയം കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാവ ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം അകാസി, ന പന വിസേസം നിബ്ബത്തേസി. തമത്ഥം കാരണേന സദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ബഹലകിലേസതായാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകന്തപരിസുദ്ധസ്സാതി യഥാ വിസേസാവഹോ ഹോതി, ഏവം ഏകന്തേന പരിസുദ്ധസ്സ സബ്ബസോ അനുപക്കിലിട്ഠസ്സ. സീലേന സമാഹിതാതി യഥാ സീലം ഉപരൂപരി വിസേസാവഹം നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച ഹോതി, ഏവം സമ്മദേവ ആഹിതചിത്താ സുട്ഠു സമ്പന്നചിത്താ. തഥാഭൂതാ തേന സമന്നാഗതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമുപേതാ’’തി. പതിട്ഠിതസഭാവാതി സേക്ഖത്താ ഏവ യഥാധിഗതധമ്മേന നിച്ചലഭാവേന അധിട്ഠിതസഭാവാ. മയാ തുട്ഠിയാ ഗഹിതായ ദേവപുത്തോ ‘‘ദുല്ലഭാ തുട്ഠീ’’തി വക്ഖതീതി ഭഗവാ ‘‘തുട്ഠി ഹോതി സുഖാവഹാ’’തി അവോചാതി ആഹ ‘‘ഉപരി പഞ്ഹസമുട്ഠാപനത്ഥ’’ന്തി. പബ്ബജിതോ രുക്ഖമൂലികോ അബ്ഭോകാസികോ വാ അനഗാരിയുപേതോ നാമ ഹോതി, സേനാസനേ പന വസന്തോ കഥന്തി ആഹ ‘‘സത്തഭൂമികേ’’തിആദി. ചതുപച്ചയസന്തോസോതി ഭാവനാഭിയോഗസിദ്ധോ ചതൂസു പച്ചയേസു സന്തോസോ. തേന ചിത്തവൂപസമേന തുട്ഠി ലദ്ധാതി ദസ്സേതി. ചിത്തവൂപസമഭാവനായാതി ചിത്തകിലേസാനം വൂപസമകരഭാവനായ, മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം നിബ്ബിസേവനഭാവകരണേന സവിസേസം ചിത്തസ്സ വൂപസമകരഭാവനായ രതോ മനോതി യോജനാ.

ഏത്ഥ ച ഇന്ദ്രിയൂപസമേന ചിത്തസമാധാനം പരിപുണ്ണം ഹോതി ഇന്ദ്രിയഭാവനായ ചിത്തസമാധാനസ്സ അകാരകാനം ദൂരീകരണതോ. അധിചിത്തസമാധാനേന ചതുപച്ചയസന്തോസോ സവിസേസം പരിസുദ്ധോ പരിപുണ്ണോ ച ഹോതി പച്ചയാനം അലാഭലാഭേസു പരിച്ചാഗസഭാവതോ. വുത്തനയേന പന സന്തുട്ഠസ്സ യഥാസമാദിന്നം സീലം വിസുജ്ഝതി പാരിപൂരിഞ്ച ഉപഗച്ഛതി, തഥാഭൂതോ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനേ യുത്തോ മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബസോ കിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്തോ നിബ്ബാനദിട്ഠോ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘യേ രത്തിന്ദിവ’’ന്തിആദിനാ. കിം ന ഗച്ഛിസ്സന്തി? ഗമിസ്സന്തേവാതി അരിയമഗ്ഗഭാവനം പഹായ സമ്മാപടിപത്തിയാ ദുക്കരഭാവം സന്ധായ സാസങ്കം വദതി. തേനാഹ ‘‘അയം പന ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോ’’തി.

തത്ഥ കേചി ‘‘അയം പനാതി ദേവപുത്തോ. സോ ഹി ഭഗവതോ ‘അരിയാ ഗച്ഛന്തീ’തി വചനം സുത്വാ ‘ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ’തിആദിമാഹാ’’തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി. യസ്മാ ‘‘സച്ചമേത’’ന്തി ഏവമാദിപി തസ്സേവ വേവചനം കത്വാ ദസ്സിതം, തസ്മാ ‘‘യേന മഗ്ഗേന അരിയാ ഗച്ഛന്തീ’’തി തുമ്ഹേഹി വുത്തം, അയം പന ‘‘ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോ’’തി ആഹ ദേവപുത്തോ. അരിയമഗ്ഗോ കാമം കദാചി അതിദുക്ഖാ പടിപദാതിപി വുച്ചതി, തഞ്ച ഖോ പുബ്ബഭാഗപടിപദാവസേന, അയം പന അതീവ സുഗമോ സബ്ബകിലേസദുഗ്ഗവിവജ്ജനതോ കായദുച്ചരിതാദിവിസമസ്സ രാഗാദിവിസമസ്സ ച ദൂരീകരണതോ ന വിസമോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപടിപദായാ’’തിആദി. അസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ. അരിയമഗ്ഗസ്സ ഹി അധിസീലസിക്ഖാദീനം പരിബുന്ധിതബ്ബഭാഗേന ബഹൂ പരിസ്സയാ ഹോന്തീതി. ഏവം വുത്തോതി ‘‘ദുഗ്ഗമോ വിസമോ’’തി ച ഏവം വുത്തോ.

അവംസിരാതി അനുട്ഠഹനേന അധോഭൂതഉത്തമങ്ഗാ. കുസലങ്ഗേസു ഹി സമ്മാദിട്ഠി ഉത്തമങ്ഗാ സബ്ബസേട്ഠത്താ, തഞ്ച അനരിയാ പതന്തി ന ഉട്ഠഹന്തി മിച്ഛാപടിപജ്ജനതോ. തേനാഹ ‘‘ഞാണസിരേനാ’’തിആദി. അനരിയമഗ്ഗേതി മിച്ഛാമഗ്ഗേ. തേനാഹ ‘‘വിസമേ മഗ്ഗേ’’തി. തം മഗ്ഗനതോ അനരിയാ അരിയാനം മഗ്ഗതോ അപാപുണനേന പരിച്ചത്താ ഹുത്വാ അപായേ സകലവട്ടദുക്ഖേ ച പതന്തി. സ്വേവാതി സ്വായം അനരിയേഹി കദാചിപി ഗന്തും അസക്കുണേയ്യോ മഗ്ഗോ അരിയാനം വിസുദ്ധസത്താനം സബ്ബസോ സമധിഗമേന സമോ ഹോതി. കായവിസമാദീഹി സമന്നാഗതത്താ വിസമേ സത്തകായേ തേസം സബ്ബസോവ പഹാനേന സബ്ബത്ഥ സമായേവ.

കാമദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഞ്ചാലചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. സമ്ബാധേതി സമ്പീളിതതണ്ഹാകിലേസാദിനാ സഉപ്പീളതായ പരമസമ്ബാധേ. അതിവിയ സങ്കാരട്ഠാനഭൂതോ ഹി നീവരണസമ്ബാധോ അധിപ്പേതോ. സോ ഹി ദുഗ്ഗഹനോ തസ്മിം അസതി കാമഗുണസമ്ബാധോ അനവസരോ ഏവ സേയ്യഥാപി മഹാകസ്സപാദീനം. ഓകാസന്തി ഝാനസ്സേതം നാമം നീവരണസമ്ബാധാഭാവതോ. അസമ്ബാധഭാവേന ഹി ഝാനം ഇധ ‘‘ഓകാസോ’’തി വുത്തം, തഞ്ച ഖോ അച്ചന്താസമ്ബാധട്ഠാനതായ വിപസ്സനാപാദകതായ. തഥാ ഹി പാളിയം ‘‘അവിന്ദീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവിന്ദീതി വിന്ദി പടിലഭി. ഭൂരിമേധസോതി മഹാപഞ്ഞോ, സപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. അബുജ്ഝീതി ബുജ്ഝി പടിവിജ്ഝി. പടിലീനോ ഹുത്വാ സേട്ഠോ, പടിലീനാനം വാ സേട്ഠോതി പടിലീനസേട്ഠോ. മാനുസ്സയവസേന ഉന്നതഭാവതോ പടിലീനോ നാമ പഹീനമാനോ. പടിലഭിംസൂതി കാമഗുണസമ്ബാധേപി ‘‘ഇമേ കാമഗുണാ മാദിസാനം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? തേ അഭിഭുയ്യ നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ സമ്മാസതിം പടിലഭിംസു. തേന സമ്പയുത്തേന ലോകുത്തരസമാധിനാപി സുട്ഠു സമാഹിതാ.

അയം കിര ദേവപുത്തോ ഇതോ പുരിമവാരേ അത്തഭാവേ പഠമജ്ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ തതോ ചവിത്വാ ബ്രഹ്മകായികാസു നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ ഝാനസുഖം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതോ ഇദാനി കാമഭവേ നിബ്ബത്തോ, തസ്മാ തം ഝാനം സമ്ഭാവേന്തോ ‘‘താദിസസ്സ നാമ ഝാനസുഖസ്സ ലാഭീ ഭഗവാ’’തി തേന ഗുണേന ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവന്തോ ‘‘സമ്ബാധേ വതാ’’തി ഗാഥം അഭാസി. അഥസ്സ ഭഗവാ യഥാ നാമ അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതരാജം ഉപാദായ സാസപോ ന കിഞ്ചി ഹോതി, ഏവം അനന്താപരിമേയ്യബുദ്ധഗുണേ ഉപാദായ രൂപാവചരപഠമജ്ഝാനം ന കിഞ്ചി ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ സതി’’ന്തിആദിനാ അനുത്തരഗുണാധിഗമം പവേദേസി. തത്ഥ സതിന്തി വിപസ്സനാസതിയാ സദ്ധിം അരിയമഗ്ഗസതിം. സുസമാഹിതാതി ലോകിയസമാധിനാ ചേവ ലോകുത്തരസമാധിനാ ച സുട്ഠു സമാഹിതാ. തേ ഹി അച്ചന്തം സുസമാഹിതാ, ന ഝാനമത്തലാഭിനോ അകുപ്പധമ്മത്താ. കേചി ‘‘കമ്മന്തേ സുസമാഹിതാ’’തി പാഠം വത്വാ ‘‘മഗ്ഗസമാഹിതാ’’തി അത്ഥം വദന്തി.

പഞ്ചാലചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. തായനസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. അതീതജാതിയം സയംകാരവസേന തായ ദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദിതത്താ പുബ്ബേ തിത്ഥകരോ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠി ഉപ്പാദേത്വാ’’തി. അപരേ ആഹു ‘‘അയം മേ സത്ഥാതി ഗഹണവസേന തിത്ഥകരോ അസ്സ അത്ഥീതി പുബ്ബേ തിത്ഥകരോ, അതീതത്തഭാവേ തിത്ഥകരസാവകോ’’തി. തേ ‘‘ദിട്ഠിം ഉപ്പാദേത്വാതി തസ്സ സത്ഥുനോ ദിട്ഠിം ആദായ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ’’തി വദന്തി. തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ തബ്ബിനിമുത്തസ്സ മിച്ഛാവാദസ്സ അഭാവതോ. തിത്ഥേ നിയുത്താതി തിത്ഥികാ, തേ ഏവ തിത്ഥിയാതി വുത്താ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ. തസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ കല്യാണകമ്മസ്സ. നിസ്സന്ദേനാതി ഫലഭാവേന. വീരിയപ്പടിസംയുത്താതി വീരിയദീപനാതി അത്ഥോ.

അനിയമിതആണത്തീതി അനിയമവിധാനം അനിയമവസേന വിധിവചനം. തണ്ഹാസോതന്തി തണ്ഹാപ്പബന്ധനം. നീഹരാതി സമേഹി പജഹ. ഏകത്തന്തി ഏകഗ്ഗം. തേനാഹ ‘‘ഝാന’’ന്തി. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപ്പജ്ജതി ന പാപുണാതീതി ആഹ ‘‘ന പടിലഭതീ’’തി. ന ഓസക്കേയ്യാതി ന സങ്കോചം ആപജ്ജേയ്യ. ഘരാവാസതോ പരിബ്ബജനം പരിതോ അപഗമോതി പരിബ്ബജോ. പബ്ബജിതവതസമാദാനസ്സ അദള്ഹതായ ച തത്ഥ ച അസക്കച്ചകിരിയായ സിഥിലഗഹിതാ. അതിരേകന്തി പബ്ബജ്ജായ പുരിമകാലതോപി അധികം. ഉപരീതി ഉപരൂപരി. ദുക്കടം അകതമേവ സേയ്യോതി ദുച്ചരിതം നാമ സബ്ബേന സബ്ബം അകതമേവ ഹിതാവഹം.

യം കിഞ്ചീതി യം കിഞ്ചി കമ്മം. സിഥിലം കതന്തി അസക്കച്ചകാരിതായ സിഥിലം കത്വാ പവത്തിതം. ഏവരൂപമേവാതി ഏവരൂപം പരാമട്ഠസാമഞ്ഞസദിസമേവ പച്ഛാനുതാപചരിയാദിപടിഭാഗതോ. സംകിലിട്ഠമേവ തണ്ഹാസംകിലേസഉപക്കിലിട്ഠത്താ. ആസങ്കിതപരിസങ്കിതന്തിആദിതോ സമന്തതോപി പരേഹി സങ്കിതം. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദി ആദിബ്രഹ്മചരിയം, തത്ഥ നിയുത്താതി ആദിബ്രഹ്മചരിയികാ, മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാ’’തി. പുബ്ബപധാനഭൂതാതി പഠമാരമ്ഭഭൂതാ.

തായനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ചന്ദിമസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. വിമാനേ ഗഹിതേ തംനിവാസീപി ഗഹിതോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ചന്ദവിമാനവാസീ ദേവപുത്തോ’’തി. സബ്ബധീതി സബ്ബസ്മാ ദുഗ്ഗട്ഠാനാ വിപ്പമുത്തോസി ഭഗവാ ത്വം, തസ്മാ മയ്ഹമ്പി ഇതോ സമ്ബാധട്ഠാനതോ വിപ്പമോക്ഖം കരോഹീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സ മേ സരണം ഭവാ’’തി. ലോകാനുകമ്പകാതി സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ അനുഗ്ഗഹാ, തസ്മാ തുയ്ഹമ്പി ഏതസ്സപി ചന്ദസ്സ. താദിസാ ഏവാതി സമാനാ ഏവ. പമുഞ്ചസീതി പമുഞ്ചിത്ഥ. തേനാഹ ‘‘അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചന’’ന്തി.

ചന്ദിമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സൂരിയസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. അന്ധഭാവകരണേതി ലോകസ്സ അന്ധകരണേതിപി അപരേ. തേനാഹ ‘‘തമസീ’’തി. വിരോചതീതി വിജ്ജോതതി. കാമം ദേവപുത്തവസേന പഠമം ദേവതാ ഉദ്ധടാ, രാഹുനോ പന പയോഗോ തസ്സ വിമാനേതി ആഹ ‘‘മണ്ഡലീതി മണ്ഡലസണ്ഠാനോ’’തി. വദതി തദാ മുഖേന ഗഹിതത്താ. മുഖേന ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ‘‘ഗിലീ’’തി അധിപ്പേതം, ന ച അജ്ഝോഹരണന്തി ആഹ ‘‘ഗിലീതി വദതീ’’തി. ഇദാനി തസ്സ മുഖേന ഗഹണസമത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘രാഹുസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സോതിആദി തസ്സ ചന്ദിമസൂരിയാനം ഗഹണകാരണദസ്സനം. അധിവത്ഥാ ദേവതാതി ചന്ദിമസൂരിയാനം പരിചാരകദേവതാ. വേഗന്തി ജവം. സോ ഹി കേനചി അഭിമുഖം അതിദുന്നിവാരോ കമ്മനിയാമസിദ്ധോ. മത്ഥകന്തി കണ്ഠസ്സ ഉപരിമദേസം. കേചി ‘‘സീസമത്ഥകമേവാ’’തി വദന്തി. നിക്ഖമേയ്യ വേഗസ്സ തിക്ഖസീഘഥാമഭാവതോ. ആകഡ്ഢിത്വാതി അത്തനോ ഗമനദിസാഭിമുഖം ആകഡ്ഢിത്വാ. നന്തി രാഹും. ഉദ്ധം ഉല്ലങ്ഘേതുകാമമ്പി ഓനമേയ്യ. പദദ്വയേനപി സോ മഹാസരീരോ മഹാബലോ, ചന്ദിമസൂരിയാനം പന ഗമനവേഗോ തേന സബ്ബഥാപി ദുന്നിവാരിയോവാതി ദസ്സേതി. വിമാനേനാതി ചന്ദഗ്ഗഹേ ചന്ദവിമാനേന, സൂരിയഗ്ഗഹേ സൂരിയവിമാനേന ഉഭിന്നമ്പി വിമാനേന സഹേവ. അമാവാസിയഞ്ഹി ദ്വേ വിമാനാനി യോജനമത്തന്തരിതാനി ഹുത്വാ സഹേവ പവത്തന്തി. യദി ദ്വേപി ദേവപുത്താ സോതാപത്തിഫലം പത്താ, അഥ കസ്മാ സൂരിയസുത്തേ ഏവ ‘‘പജം മമ’’ന്തി വുത്തം, ന ചന്ദസുത്തേതി? ‘‘സോ ച കിര ന ചിരസ്സേവ തതോ ചവിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ നിബ്ബത്തോ, അഞ്ഞാ ഏവ ച ദേവതാ തത്ഥ വസി, യസ്മിം ചന്ദഗ്ഗഹേ ഭഗവാ തം ഗാഥം അഭാസി, ന തഥാ സൂരിയോ, അപരഭാഗേ പന തത്ഥപി കാലേന കാലം രാഹുഗ്ഗഹോ ഹോതീ’’തി വദന്തി.

സൂരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അനാഥപിണ്ഡികവഗ്ഗോ

൧. ചന്ദിമസസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. പബ്ബതതടാ സന്ദമാനോ തഥാരൂപോ നദീനിവത്തനപദേസോപി സമ്ബാധട്ഠാനതായ കച്ഛോ വിയാതി ആഹ ‘‘പബ്ബതകച്ഛേപീ’’തി. പടിപക്ഖദൂരീഭാവേന സേട്ഠട്ഠേന ച ഏകോ ഉദേതീതി ഏകോദി, ഏകഗ്ഗതാ. തസ്മിം യോഗതോ ഏകഗ്ഗചിത്താ ഇധ ഏകോദീ. പടിപക്ഖതോ അത്താനം നിപയന്തി വിസോധേന്തീതി നിപകാ, പഞ്ഞവന്തോ. തേനാഹ ‘‘ഏകഗ്ഗചിത്താ ചേവാ’’തിആദി. കായാദിഭേദം ആരമ്മണം സാതിസയായ സതിയാ സരന്തീതി സതാ. തേനാഹ ‘‘സതിമന്തോ’’തി. സോത്ഥിം ഗമിസ്സന്തീതി യഥാവുത്തപദേസേ മഗാ സോത്ഥിമനുപദ്ദവേന വത്തിസ്സന്തി, ഏവം ഝാനലാഭിനോ സോത്ഥിം കിലേസേഹി അനുപദ്ദുതാ വത്തിസ്സന്തി. അയം കിര ദേവപുത്തോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബാനസഞ്ഞീ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഭഗവാ ‘‘അയം ദേവപുത്തോ അനിബ്ബാനഗാമീ സമാനോ നിബ്ബാനഗാമിസഞ്ഞീ, ഹന്ദസ്സ നിബ്ബാനഗാമിനോ ദസ്സേമീ’’തി ദുതിയം ഗാഥമാഹ. ചതുന്നം ഓഘാനം, സംസാരമഹോഘസ്സേവ വാ പരതീരഭാവതോ പരതീരന്തി നിബ്ബാനം. അമ്ബുനി ജാതോ അമ്ബുജോ, മച്ഛോ. സുത്തജാലം ഛിന്ദിത്വാ മച്ഛാ വിയ കിലേസജാലം ഭിന്ദിത്വാ ഗമിസ്സന്തീതി.

ചന്ദിമസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വേണ്ഡുസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. പയിരുപാസിയാതി പയിരുപാസഹേതു. സിക്ഖന്തീതി തിസ്സോപി സിക്ഖാ സിക്ഖന്തി. സിട്ഠിപദേതി കിലേസാനം സാസനതോ വട്ടദുക്ഖപരിത്താസനതോ ച സിട്ഠിസഞ്ഞിതേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിതബ്ബതോ പദേ, സദ്ധമ്മേതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അനുസിട്ഠിപദേ’’തി. തത്ഥ അനുസിട്ഠീതി സദ്ധമ്മോ. കാലേതി യുത്തപത്തകാലേ. അപ്പമാദോനാമ സമഥവിപസ്സനാഭാവനാ.

വേണ്ഡുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദീഘലട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. തഥേവ പഞ്ഞായീതി ദീഘലട്ഠിത്വേവ പഞ്ഞായി, തഥാസമഞ്ഞാ ഏവ അഹോസി.

ദീഘലട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. നത്ഥി ഏതസ്സ ആവട്ടം ആവരണന്തി അനാവടം. രുക്ഖോ വാ പബ്ബതോ വാതി സത്താനം പകതിചക്ഖുസ്സ ആവരണഭൂതോ രുക്ഖോ വിയ പബ്ബതോ വിയ ച അഭിഭവിതും സമത്ഥോ ഞേയ്യാവരണോ നത്ഥി. കഥംവിധന്തി കഥംസണ്ഠിതം, കഥംപകാരം വാ. ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖം.

നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. ഹേട്ഠാതി കാമഭവേ. തത്ഥ ഹി പരിബ്ഭമന്തസ്സ പതിട്ഠാ ദുല്ലഭാ യേഭുയ്യേന തത്ഥ സത്താ നിമുഗ്ഗാ ഏവ ഹോന്തി, തസ്മാ ഹേട്ഠാ അപ്പതിട്ഠോ സംസാരോ. ഉപരീതി മഹഗ്ഗതഭവേ. തത്ഥ ഹി നിബ്ബത്തസ്സ നിബ്ബാനം ആരുഹിതും ആലമ്ബനാ ദുല്ലഭാ, ഝാനാഭിരതിയാ തത്ഥേവ നികന്തി തേസം ബലവതീ ഹോതി, തസ്മാ ഉപരി അനാലമ്ബനോ സംസാരോ. പേസിതത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ. തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദയോ തയോ അഭിസങ്ഖാരാ. തേന ‘‘നന്ദീപുബ്ബകോ കമ്മഭവോ’’തി വത്വാ ‘‘നന്ദിം ജനേത്വാ’’തി വുത്തോ. കാമസഞ്ഞാസീസേന കാമച്ഛന്ദസ്സ ഗഹണം, കാമച്ഛന്ദപമുഖാനി ച ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഗഹിതാനീതി ആഹ ‘‘കാമസഞ്ഞാഗഹണേന പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനീ’’തി. രൂപഭവോ രൂപം ഭവപദലോപേന. രൂപഭവഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ സേസഭവസ്സപി ഗഹണം. തസ്സ സംയോജനഗ്ഗഹണേന പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഗഹിതാനി. മഹോഘേതി സംസാരമഹോഘേ. തേസന്തി കാമഭവാദീനം ഗഹണേന ഭവഭാവേന തദേകലക്ഖണതായ. അരൂപഭവോ ഗഹിതോ ലക്ഖണഹാരനയേന. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. വാസുദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. ഛട്ഠം ഹേട്ഠാ ദേവതാസംയുത്തവണ്ണനായം വുത്തത്ഥമേവ.

വാസുദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സുബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. സുബ്രഹ്മാതി തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ നാമം. തസ്സ സത്ഥു സന്തികൂപസങ്കമനസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ കിരാ’’തിആദിമാഹ. തദേവ സോകം തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ അട്ഠുപ്പത്തി. അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോതി സഹസ്സമത്തേന അച്ഛരാസങ്ഘേന പരിവുതോ. നന്ദനകീളികന്തി നന്ദനവനകീളികം. ഹത്ഥം ആഗച്ഛതീതി ഹത്ഥഗയ്ഹുപഗോ ഹോതി. ഗന്ഥേന്തീതി ഏത്ഥ മാലാവേഠനമ്പി ഖിഡ്ഡാപസുതതായാതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ പുപ്ഫാനിയേവ തായ തായ ചിത്തസ്സ വസേന മാലാഭാവേന ഹത്ഥം ഉപഗച്ഛന്തീതി. ഉപച്ഛേദകകമ്മവസേനാതി തസ്മിം ദേവലോകേ ആയുസേസേ സതി ഏവ തസ്സ പന ഉപഘാതകസ്സ ലദ്ധോകാസസ്സ പാപകമ്മസ്സ വസേന. ‘‘പഹാരോ’’തി ദിവസസ്സ തതിയോ ഭാഗോ വുച്ചതി, തസ്മാ ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകവേലായമേവാതി അത്ഥോ.

പിയവത്ഥുകസോകേനാതി പിയവത്ഥുനിമിത്തകേന സോകേന. രുപ്പമാനോതി പീളിയമാനോ. സത്തമേ ദിവസേതി മനുസ്സഗണനായ സത്തമേ ദിവസേ. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ നിരയേ നിബ്ബത്തിതബ്ബം ഇമിനാ താഹി ച സഹേവ പുബ്ബേ തസ്സ പാപകമ്മസ്സ കതത്താ. രുപ്പീതി ചിത്തസന്താസം ആപജ്ജി. നിദ്ധമിതുന്തി നീഹരിതും അപനേതും. സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാതി താഹി പഞ്ചസതാഹി അച്ഛരാഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ.

ഇദന്തി അത്തനോ ചിത്തം ദസ്സേതി ആസന്നപച്ചക്ഖഭാവതോ. നിച്ചന്തി സദാ. സ്വായം നിച്ചത്ഥോ അധിപ്പായവസേന ഗഹേതബ്ബോതി തത്ഥ പഹാതബ്ബം ഗഹേതബ്ബഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘ദേവലോകേ’’തിആദിമാഹ. ന ഗഹേതബ്ബോ ഹേതുപവത്തിതോ പുബ്ബേ തസ്സ ഉത്രാസസ്സ അഭാവതോ. തേസൂതി ദുക്ഖേസു. താനി ഹി ഹേതുപച്ചയേഹി കത്തബ്ബതോ ഗാഥായം ‘‘കിച്ഛേസൂ’’തി വുത്താനി. കിച്ഛേസൂതി വാ കിച്ഛനിമിത്തം. യാസഞ്ഹി പയോഗവിപത്തീനം വസേനസ്സ താനി ദുക്ഖാനി ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തംനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. താ ഹി അസ്സ പയോഗവിപത്തിയോ ഗതിവിപത്തിയോ സത്ഥു സന്തികം ഉപഗമനേന ഹായേയ്യും. നിബ്ബത്താനം ദിട്ഠാനീതി നിബ്ബത്താനം വസേന ദിട്ഠാനി ദുക്ഖാനി. തേസു ച ദുക്ഖേസു. സബ്ബത്ഥ നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം. ഡയ്ഹമാനോ വിയ ചിത്തസന്താപേന.

ചത്താരിപി സച്ചാനി ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതീതി ബോധി, സതിആദിധമ്മസാമഗ്ഗീ, തസ്മാ ബോജ്ഝാ ബോധിതോ. സാ പന ബോധി ഭാവനാകാരേനേവ പവത്തതി, അഞ്ഞത്രസദ്ദയോഗേന ച ‘‘ബോജ്ഝാ’’തി നിസ്സക്കവചനന്തി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ മുഞ്ചിത്വാപദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗഭാവന’’ന്തി ആഹ. തപോഗുണന്തി ധുതധമ്മമാഹ. സോ ഹി തണ്ഹാലോലുപ്പസ്സ തപനതോ തപോ, സയം ഗുണസഭാവത്താ ഗുണസന്നിസ്സയതോ ച ഗുണന്തി. തേനാഹ ‘‘ധുതങ്ഗസങ്ഖാതം തപോഗുണ’’ന്തി. സബ്ബേ സങ്ഖാരഗതാ നിസ്സജ്ജീയന്തി ഏത്ഥാതി സബ്ബനിസ്സഗ്ഗോ, അസങ്ഖതധാതൂതി ആഹ ‘‘സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാതി നിബ്ബാനതോ’’തി.

ഇന്ദ്രിയസംവരോവ പഠമം വേദിതബ്ബോ പടിപത്തിക്കമവസേന തസ്സേവ പഠമത്താ. തം പന പടിപത്തിക്കമം ദസ്സേതും ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഹീ’’തിആദിമാഹ. നിപ്പരിയായതോ മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ആഹ ‘‘സഹവിപസ്സനായ ബോജ്ഝങ്ഗേ’’തി. തസ്സാതി തഥാഭാവേന തസ്സ യോഗിനോ. യസ്മാ ദേവപുത്തസ്സ സത്ഥാ തം ഗാഥം വത്വാ ഉപരി ച സച്ചാനി പകാസേസി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭഗവാ ചതുസച്ചവസേന ദേസനം വിനിവത്തേസീ’’തി. ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി കാമം തസ്സേവ വിസേസാധിഗമോ ഇധാഗതോ, പഞ്ചസതമത്താഹി പന അച്ഛരാഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) ‘‘സോ ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചഹി അച്ഛരാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ തം സമ്പത്തിം ഥാവരം കത്വാ ദേവലോകമേവ അഗമാസീ’’തി.

സുബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കകുധസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. ‘‘നന്ദാമീ’’തി വുത്തേ നന്ദീ നാമ പബ്ബജിതസ്സ മലന്തി ചോദേതുകാമോ ദേവപുത്തോ ‘‘നന്ദസീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ തം പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘കിം ലദ്ധാ’’തി? ആഹ. തേന ‘‘തയാ മമ അധിപ്പേതനന്ദിയാ ഇധ പച്ചയോ ഏവ നത്ഥി, കുതോ സാ നന്ദീ’’തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തുട്ഠി നാമാ’’തിആദി. അഥ ദേവപുത്തോ നന്ദിയാ അസതി സോകേന ഭവിതബ്ബം, സോകോ ച പബ്ബജിതസ്സ മലന്തി ചോദേന്തോ ആഹ ‘‘തേന ഹി, സമണ, സോചസീ’’തി. ഭഗവാ തമ്പി പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘കിം ജീയിത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. കിം മം ജിനാതീതി അത്ഥോ?

യദി തേ നന്ദിസോകാ ന സന്തി ഹാസവത്ഥുനോ ലാഭസ്സ ജാനിയാ ച അഭാവതോ, ഏകവിഹാരിനോ പന അരതിയാ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘കച്ചി തം ഏകമാസീനം, അരതീ നാഭികീരതീ’’തി. തസ്മിമ്പി ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തേ അഥ നേസമ്പി നന്ദിസോകാരതീനം അഭാവേ കാരണം പുച്ഛന്തോ ‘‘കഥം ത്വ’’ന്തി ഗാഥമാഹ? അഥസ്സ ഭഗവാ തം കാരണം പവേദേന്തോ ‘‘അഘജാതസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അഘജാതസ്സാതി അഘേ ജാതസ്സ. തേനാഹ ‘‘വട്ടദുക്ഖേ ഠിതസ്സാ’’തി. ജാതതണ്ഹസ്സ അപ്പഹീനതണ്ഹസ്സ വട്ടദുക്ഖം ആഗതമേവ കാരണസ്സ അപ്പഹീനത്താ. തസ്സേവ ഹി കാരണസ്സ അപ്പഹീനതം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുക്ഖീ സുഖം പത്ഥയതീതി ഹി വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ദുക്ഖപ്പവത്തിയാ സാപി തണ്ഹാപ്പവത്തി തേന ദസ്സിതാ. ഇതീതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി.

കകുധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉത്തരസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. നവമന്തി ഉത്തരസുത്തം ഹേട്ഠാ ദേവതാസംയുത്തവണ്ണനായം വുത്തത്ഥമേവ.

ഉത്തരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. ദസമേ കാമം ദേവതാസംയുത്തേപി ‘‘ഇദം ഹി തം ജേതവന’’ന്തിആദിനാ ഇമാ ഏവ ഗാഥാ ആഗതാ. തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി നിദാനം ആരോപിതം. ഹേട്ഠാ ആഗതനയത്താ ഏവ ഹി പോത്ഥകേസു ന ലിഖിതം, ഇധ പന ദേവപുത്തസംയുത്തേ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ’’തി നിദാനേ നിഗമേ ച ആഗതം, തത്ഥ ദേവപുത്തേന സത്ഥു വുത്തപ്പകാരഗുണപവേദനവസേന വുത്തം. സത്ഥാ പന ഭിക്ഖൂനം തമത്ഥം പവേദേന്തോ ‘‘അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ’’തി ആഹ. തഥാ പവേദനേ പന കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആനന്ദത്ഥേരസ്സാ’’തിആദിമാഹ. അനുമാനബുദ്ധിയാതി അനുമാനഞാണസ്സ. ആനുഭാവപ്പകാസനത്ഥന്തി ബലദീപനത്ഥം.

അനാഥപിണ്ഡികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നാനാതിത്ഥിയവഗ്ഗോ

൧. സിവസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൨. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമന്തി തതിയവഗ്ഗേ പഠമസുത്തം. വുത്തത്ഥമേവ ഹേട്ഠാ സതുല്ലപകായികവഗ്ഗേ പഠമസുത്തേ.

സിവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഖേമസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩. പഠമംയേവാതി ജരാമരണാദിഭാവതോ പഗേവ. ബലവചിന്തനം ചിന്തേതീതി യഥാ സാകടികോ അജാനിത്വാ വിസമേ മഗ്ഗേ സകടം പാജേന്തോ അക്ഖേ ഛിന്നേ പതികാതും അവിസഹന്തോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ ബലവചിന്തനം ചിന്തേതി, മഹന്തം ചിത്തസന്താപം പാപുണാതി, ഏവം അധമ്മവാദീ മച്ചുമുഖം പത്തോ ബലവചിത്തസന്താപം പാപുണാതി, തസ്മാ ധമ്മചരിയായ നപ്പമജ്ജിതബ്ബന്തി.

ഖേമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സേരീസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൪. യം ദാനം ദേമീതി യം ദേയ്യധമ്മം പരസ്സ ദേമി. തസ്സ പതി ഹുത്വാതി തബ്ബിസയം ലോഭം സുട്ഠു അഭിഭവന്തോ തസ്സ അധിപതി ഹുത്വാ ദേമി തേന അനാകഡ്ഢനീയത്താ. ‘‘ന ദാസോ ന സഹായോ’’തി വത്വാ തദുഭയം അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി തണ്ഹായ ദാസബ്യസ്സ ഉപഗതത്താ. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി തസ്സ പിയഭാവാവിസ്സജ്ജനതോ. സാമീ ഹുത്വാ ദേതി തണ്ഹാദാസബ്യതോ അത്താനം മോചേത്വാ അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ. സാമിപരിഭോഗസദിസാ ഹേതസ്സായം പവത്തതീതി.

അഥ വാ യോ ദാനസീലതായ ദായകോ പുഗ്ഗലോ, സോ ദാനേ പവത്തിഭേദേന ദാനദാസോ ദാനസഹായോ ദാനപതീതി തിപ്പകാരോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. തദസ്സ തിപ്പകാരതം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാതബ്ബട്ഠേന ദാനം, അന്നപാനാദി. തത്ഥ യം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി തണ്ഹാധിപന്നതായ, തസ്സ വസേ വത്തനതോ ദാസോ വിയ ഹോതി. യം പരേസം ദീയതി, തത്ഥപി അന്നപാനസാമഞ്ഞേന ഇദം വുത്തം ‘‘ദാനസങ്ഖാതസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാസോ ഹുത്വാ ദേതീ’’തി. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സ പരേസം ദാതബ്ബസ്സ ച സമസമട്ഠപനേന. പതി ഹുത്വാ ദേതി സയം ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേ അവത്തിത്വാ തസ്സ അത്തനോ വസേ വത്താപനതോ.

അപരോ നയോ – യോ അത്തനാ പണീതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരേസം നിഹീനം ദേതി, സോ ദാനദാസോ നാമ തന്നിമിത്തനിഹീനഭാവാപത്തിതോ. യോ യാദിസം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, താദിസമേവ പരേസം ദേതി, സോ ദാനസഹായോ നാമ തന്നിമിത്തനിഹീനാധികഭാവവിസ്സജ്ജനേന സദിസഭാവാപത്തിതോ. യോ അത്തനാ നിഹീനം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പരേസം പണീതം ദേതി, സോ ദാനപതി നാമ തന്നിമിത്തസേട്ഠഭാവപ്പത്തിതോ. കമ്മസരിക്ഖകോ ഹി വിപാകോ, തസ്മാ ദേവപുത്തോ ‘‘ദാനപതീ’’തി വദന്തോ ‘‘അഹം താദിസോ അഹോസി’’ന്തി ദസ്സേതി.

‘‘ചതൂസു ദ്വാരേസു ദാനം ദീയിത്ഥാ’’തി പാളിയം സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. ദാനന്തി യിട്ഠം, തഞ്ച ഖോ സബ്ബസാധാരണവസേന കതന്തി ആഹ ‘‘സമണ …പേ… യാചകാന’’ന്തി. പബ്ബജ്ജൂപഗതാതി യം കിഞ്ചി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതാ. ഭോവാദിനോതി ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണേ വദതി. നാലത്ഥ ബുദ്ധസുഞ്ഞത്താ തദാ ലോകസ്സ. ദുഗ്ഗതാതി ദുക്ഖജീവികകപ്പകാ കസിരവുത്തികാ. തേനാഹ ‘‘ദലിദ്ദമനുസ്സാ’’തി. കസിവാണിജ്ജാദിജീവികം അനുട്ഠാതും അസമത്ഥാ ഇധ ‘‘കപണാ’’തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘കാണകുണിആദയോ’’തി. പഥാവിനോതി അദ്ധികാ. വനിബ്ബകാതി ദായകാനം ഗുണകിത്തനകമ്മഫലകിത്തനവസേന യാചകാ സേയ്യഥാപി നഗ്ഗാദയോ. തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠം ദിന്ന’’ന്തിആദി. പസതമത്തന്തി വീഹിതണ്ഡുലാദിവസേന വുത്തം. സരാവമത്തന്തി യാഗുഭത്താദിവസേന. യഥാ ഗാമലാഭോ ഗാമേ ഉപ്പജ്ജനകോ ആയലാഭോ, ഏവം തത്ഥ ദ്വാരലാഭോതി ആഹ ‘‘തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനകസതസഹസ്സേ’’തി. മഹന്തതരം ദാനം അദംസു അഞ്ഞസ്സപി ധനസ്സ വിനിയോഗം ഗതത്താ. തം സന്ധായാതി തം മഹന്തതരം ദാനം കതം സന്ധായ. രഞ്ഞോ ഹി തത്ഥ ദാനം ഇത്ഥാഗാരസ്സ ദാനേന മഹതാ അഭിഭൂതം വിയ പടിനിവത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പടിനിവത്തീ’’തി. കോചീതി ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. തേനാഹ ‘‘കത്ഥചീ’’തി. അനേകവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ തസ്സ ഉപ്പന്നത്താ അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി സോ രാജാ ദാനമദാസീതി.

സേരീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഘടീകാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. ചതുത്ഥം ഹേട്ഠാ ദേവതാസംയുത്തവണ്ണനായം വുത്തത്ഥമേവ.

ഘടീകാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ജന്തുസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൬. യേ വിനയേ അപകതഞ്ഞുനോ സംകിലേസികേസു വോദാനിയേസു ധമ്മേസു ന കുസലാ യം കിഞ്ചി ന കാരിനോ വിപ്പടിസാരബഹുലാ. തേസം അനുപ്പന്നഞ്ച ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഭിയ്യോഭാവം വേപുല്ലം ആപജ്ജതീതി ആഹ ‘‘അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ…പേ… ഉദ്ധച്ചപകതികാ’’തി. സാരാഭാവേന തുച്ഛത്താ ച നളോ വിയാതി നളോ, മാനോതി ആഹ ‘‘ഉന്നളാതി ഉഗ്ഗതനളാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഉട്ഠിതതുച്ഛമാനാ’’തി. മാനോ ഹി സേയ്യസ്സ സേയ്യോതി സദിസോതി ച പവത്തിയാ വിസേസതോ തുച്ഛോ. ചാപല്ലേനാതി ചപലഭാവേന, തണ്ഹാലോലുപ്പേനാതി അത്ഥോ. മുഖഖരാതി മുഖേന ഫരുസാ, ഫരുസവാദിനോതി അത്ഥോ. വികിണ്ണവാചാതി വിസടവചനാ, സമ്ഫപ്പലാപതായ അപരിയന്തവചനാ. തേനാഹ ‘‘അസംയതവചനാ’’തിആദി. ചണ്ഡസോതേ ബദ്ധനാവാസദിസാതി ഏതേന അനവട്ഠിതകിരിയതം ദസ്സേതി. യേന സമന്നാഗതാ സത്താ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠാതും വാ നിസീദിതും വാ ന സക്കോന്തി, ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തി. അനവട്ഠിതചിത്താതി ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ന അവട്ഠിതചിത്താ. വിവടഇന്ദ്രിയാതി അസംവുതചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയാ.

ഗുണകഥായ സദ്ധിം കഥിയമാനോ നിഗ്ഗുണസ്സ അഗുണോ പാകടോ ഹോതി ജാതിമണിസമീപേ ഠിതസ്സ വിയ കാചമണിനോ ദോസോ. സുഖജീവിനോതി സുഖേ ഠിതാ. യഥാ ദായകാനം സുഭരം ഹോതി, ഏവം സുഖേന അകിച്ഛേന പവത്തജീവികാ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി.

അത്തനോ രുചിവസേന ഗാമകിച്ചം നേതീതി ഗാമണി, തേ പന ഹീളേന്തോ വദതി ‘‘ഗാമണികാ’’തി. വിസ്സജ്ജേത്വാതി സതിവോസ്സഗ്ഗവസേന വിസ്സജ്ജേത്വാ കിലേസമുച്ഛായാതി മഹിച്ഛാസങ്ഖാതായ തണ്ഹാമുച്ഛായ. സീലവന്താനംയേവ ഹി ദുപ്പടിപത്തിം സന്ധായ ദേവപുത്തോ വദതി. വത്തബ്ബയുത്തകേയേവാതി ഓവാദേന മയാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബമേവ. ഛഡ്ഡിതകാതി പരിച്ചത്താ ആചരിയുപജ്ഝായാദീഹി. തതോ ഏവ അനാഥാ അപ്പതിട്ഠാ. പേതാതി വിഗതജീവിതാ മതാ. യഥാ പേതാ, തഥേവ ഹോന്തി അത്തഹിതാസമത്ഥതായ വിഞ്ഞൂനം ജിഗുച്ഛിതബ്ബതായ ച.

ജന്തുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. രോഹിതസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. ഏകോകാസേതി ചക്കവാളസ്സ പരിയന്തസഞ്ഞിതേ ഏകസ്മിം ഓകാസേ. ഭുമ്മന്തി ‘‘യത്ഥാ’’തി ഇദം ഭുമ്മവചനം, സാമഞ്ഞതോ വുത്തമ്പി ‘‘സോ ലോകസ്സ അന്തോ’’തി വചനതോ വിസിട്ഠവിസയമേവ ഹോതി. ‘‘ന ജായതി ന മീയതീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതീ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദം അപരാപരം…പേ… ഗഹിത’’ന്തി. പദഗമനേനാതി പദസാ ഗമനേന. സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം സന്ധായ വദതി ഉപരി സച്ചാനി പകാസേതുകാമോ. സങ്ഖാരലോകസ്സ ഹി അന്തോ നിബ്ബാനം.

ദള്ഹം ഥിരം ധനു ഏതസ്സാതി ദള്ഹധന്വാ. സോ ഏവ ദള്ഹധമ്മോതി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ദള്ഹധനൂ’’തി. ഉത്തമപ്പമാണേനാതി സഹസ്സഥാമപ്പമാണേന. ധനുസിപ്പസിക്ഖിതതായ ധനുഗ്ഗഹോ, ന ധനുഗ്ഗഹമത്തേനാതി ആഹ ‘‘ധനുഗ്ഗഹോതി ധനുആചരിയോ’’തി. ‘‘ധനുഗ്ഗഹോ’’തി വത്വാ ‘‘സിക്ഖിതോ’’തി വുത്തേ ധനുസിക്ഖായ സിക്ഖിതോതി വിഞ്ഞായതി, സിക്ഖാ ച ഏത്തകേ കാലേ സമത്ഥസ്സ ഉക്കംസഗതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദസ ദ്വാദസ വസ്സാനി ധനുസിപ്പം സിക്ഖിതോ’’തി. ഉസഭപ്പമാണേപീതി വീസതിയട്ഠിയോ ഉസഭം, തസ്മിം ഉസഭപ്പമാണേ പദേസേ. വാലഗ്ഗന്തി വാളകോടിം. കതഹത്ഥോതി പരിചിതഹത്ഥോ. കതസരക്ഖേപോതി വിവടസരക്ഖേപപദേസദസ്സനവസേന സരക്ഖേപകതാവീ. തേനാഹ ‘‘ദസ്സിതസിപ്പോ’’തി. ‘‘കതസിപ്പോ’’തി കേചി. അസന്തി ഏതേനാതി അസനം, കണ്ഡോ. താലച്ഛായന്തി താലച്ഛാദിം, സാ പന രതനമത്താ, വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലാ വാ.

പുരത്ഥിമസമുദ്ദാതി ഏകസ്മിം ചക്കവാളേ പുരത്ഥിമസമുദ്ദാ. സമുദ്ദസീസേന പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിം വദതി. പച്ഛിമസമുദ്ദോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നിപ്പപഞ്ചതന്തി അദന്ധകാരിതം. സമ്പത്തേതി താദിസേന ജവേന ഗച്ഛന്തേന സമ്പത്തേ. അനോതത്തേതി ഏത്ഥാപി ‘‘സമ്പത്തേ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ, തഥാ ‘‘നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ’’തി ഏത്ഥാപി. തദാതി യദാ സോ ലോകന്തഗവേസകോ അഹോസി, തദാ. ദീഘായുകകാലോതി അനേകവസ്സസഹസ്സായുകകാലോ. ചക്കവാളലോകസ്സാതി സാമഞ്ഞവസേന ഏകവചനം, ചക്കവാളലോകന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ നിബ്ബത്തി പുബ്ബപരിചരിയസിദ്ധായ നികന്തിയാ. സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേതി ന രൂപധമ്മമത്തകേ, അഥ ഖോ പഞ്ചക്ഖന്ധസമുദായേതി ദസ്സേതി. സമിതപാപോതി സമുച്ഛിന്നസംകിലേസധമ്മോ.

രോഹിതസ്സസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. നന്ദസുത്തനന്ദിവിസാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮-൧൦൯. നന്ദസുത്തവിസാലസുത്താനി സത്തമഅട്ഠമാനി ഹേട്ഠാ സംവണ്ണിതരൂപത്താ വുത്തത്ഥാനേവ.

നന്ദസുത്തനന്ദിവിസാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സുസിമസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦. തുയ്ഹമ്പി നോതി തുയ്ഹമ്പി നു, നു-സദ്ദോ പുച്ഛായം, തസ്മാ വണ്ണം കഥേതുകാമോ പുച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. ന വട്ടതീതി ന യുജ്ജതി, കഥിതോതി കഥേതും ആരദ്ധോ, തേനാഹ ‘‘മത്ഥകം ന പാപുണാതീ’’തി. തമേവ മത്ഥകാപാപുണനം ദസ്സേതും ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സതിസമ്പജഞ്ഞായോഗതോ ഗോരൂപസീലോ, മൂള്ഹോ ഖലിതപഞ്ഞോ, ഗോരൂപസ്സ വിയ സീലം ഏതസ്സാതി ഹി ഗോരൂപസീലോ. സഭാഗോ ഏകരൂപചിത്തതായ. അരിയാനം സഭാഗതാ നാമ ഗുണവന്തവസേനാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗുണേസു പസീദിത്വാ’’തി. സോളസവിധം പഞ്ഞന്തി മഹാപഞ്ഞാദികാ ഛ, നവ അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിപഞ്ഞാ, ആസവക്ഖയപഞ്ഞാതി ഇമം സോളസവിധം പഞ്ഞം. തേസട്ഠി സാവകസാധാരണഞാണാനിപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛന്തി.

ആനന്ദാതി ഥേരം ആഹ. ആചാരോതി ചാരിത്തസീലമാഹ. ഗോചരോതി ഗോചരസമ്പത്തി. വിഹാരോതി സമാപത്തിവിഹാരോ. അഭിക്കമോതിആദിനാ ഇരിയാപഥവിഹാരം. തുയ്ഹമ്പീതി പി-സദ്ദേന ഭഗവതാ അത്താനം ആദിം കത്വാ തദഞ്ഞേസം വിഞ്ഞൂനം സബ്ബേസം ഥേരസ്സ രുച്ചനസഭാവോ ദീപിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മയ്ഹം രുച്ചതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സതിപി ആനന്ദത്ഥേരസ്സപി അസീതിയാ മഹാഥേരാനം അന്തോഗധഭാവേ ‘‘അസീതിയാ മഹാഥേരാനം രുച്ചതീ’’തി വത്വാ ‘‘തുയ്ഹമ്പി രുച്ചതീ’’തി വചനം തേന ധമ്മസേനാപതിനോ വണ്ണം കഥാപേതുകാമതായാതി ദട്ഠബ്ബം.

സാടകന്തരേതി നിവത്ഥവത്ഥന്തരേ. ലദ്ധോകാസോതി നിബ്ബുദ്ധം കരോന്തോ സാടകന്തരേ ലദ്ധം ഗഹേതും ലദ്ധാവസരോ. ലഭിസ്സാമിനോതി ലഭിസ്സാമി വത. ദീപധജഭൂതന്തി സതയോജനവിത്ഥിണ്ണം ജമ്ബുദീപസ്സ ധജഭൂതം. പുഗ്ഗലപലാപേതി അന്തോസാരാഭാവതോ പലാപഭൂതേ പുഗ്ഗലേ ഹരന്തോ. ബാലതായാതി രുചിഖന്തിആദിഅഭാവതായ. ദോസതായാതി ദുസ്സകഭാവേന. മോഹേനാതി മഹാമൂള്ഹതായ. കേചി പന ‘‘ബാലോ ബാലതായാതി മൂള്ഹതായ പകതിബാലഭാവേന ന ജാനാതി. മൂള്ഹോ മോഹേനാതി സയം അബാലോ സമാനോപി യദാ മോഹേന പരിയുട്ഠിതോ ഹോതി, തദാ മോഹേന ന ജാനാതി, അയം പദദ്വയസ്സ വിസേസോ’’തി വദന്തി. വിപല്ലത്ഥചിത്തോതി യക്ഖുമ്മാദേന പിത്തുമ്മാദേന വാ വിപരീതചിത്തോ.

‘‘ചതൂസു കോസല്ലേസൂ’’തി വുത്തം ചതുബ്ബിധം കോസല്ലം പാളിയാ ഏവ ദസ്സേതും ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോ അട്ഠാരസ ധാതുയോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ ച യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ധാതുകുസലോ. വുത്തനയേന ആയതനേസു കുസലോ ആയതനകുസലോ. അവിജ്ജാദീസു ദ്വാദസപടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു കുസലോ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ. ‘‘ഇദം ഇമസ്സ ഫലസ്സ ഠാനം കാരണം, ഇദം അട്ഠാനം അകാരണ’’ന്തി ഏവം ഠാനഞ്ച ഠാനതോ, അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനതോ ഠാനാട്ഠാനകുസലോ. യോ പന ഇമേസു ധാതുആദീസു പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന നിസ്സങ്ഗഗതിയാ പണ്ഡാതി ലദ്ധനാമേന ഞാണേന ഇതോ ഗതോ പവത്തോ, അയം പണ്ഡിതോ നാമ.

മഹന്താനം അത്ഥാനം പരിഗ്ഗണ്ഹനതോ മഹതീ പഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി മഹാപഞ്ഞോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോതി ആഹ ‘‘മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ’’തി. നാനത്തന്തി യാഹി മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ഥേരോ ‘‘മഹാപഞ്ഞോ’’തിആദിനാ കിത്തിതോ, താസം മഹാപഞ്ഞാദീനം ഇദം നാനത്തം അയം വേമത്തതാ. യസ്സ കസ്സചി വിസേസതോ അരൂപധമ്മസ്സ മഹത്തം നാമ കിച്ചസിദ്ധിയാ വേദിതബ്ബന്തി തദസ്സ കിച്ചസിദ്ധിയാ ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുമഹന്തതായ പച്ചയമഹന്തതായ നിസ്സയമഹന്തതായ പഭേദമഹന്തതായ കിച്ചമഹന്തതായ ഫലമഹന്തതായ ആനിസംസമഹന്തതായ ച സീലക്ഖന്ധസ്സ മഹന്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഹേതൂ അലോഭാദയോ. പച്ചയാ ഹിരോത്തപ്പസദ്ധാസതിവീരിയാദയോ. നിസ്സയാ സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിനിയതതാ, തംസമങ്ഗിനോ ച പുരിസവിസേസാ. പഭേദോ ചാരിത്താദിവിഭാഗോ. കിച്ചം തദങ്ഗാദിവസേന പടിപക്ഖസ്സ വിധമനം. ഫലം സഗ്ഗസമ്പദാ നിബ്ബാനസമ്പദാ ച. ആനിസംസോ പിയമനാപതാദി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൮-൯) ആകങ്ഖേയ്യസുത്താദീസു (മ. നി. ൧.൬൪ ആദയോ) ച ആഗതനയേന വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ നയേന സമാധിക്ഖന്ധാദീനമ്പി മഹന്തതാ യഥാരഹം നിദ്ധാരേത്വാ വേദിതബ്ബാ. ഠാനാട്ഠാനാദീനം പന മഹന്തഭാവോ മഹാവിസയതായ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഠാനാട്ഠാനാനം മഹാവിസയതാ ബഹുധാതുകസുത്താദീസു ആഗതനയേന, വിഹാരസമാപത്തീനം സമാധിക്ഖന്ധേ നിദ്ധാരിതനയേന വേദിതബ്ബാ. അരിയസച്ചാനം സകലസാസനസങ്ഗണ്ഹനതോ സച്ചവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൮൯ ആദയോ) തംസംവണ്ണനാസു (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯ ആദയോ) ആഗതനയേന; സതിപട്ഠാനാദീനം സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൩൫൫ ആദയോ) തംസംവണ്ണനാദീസു (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൫ ആദയോ) ച ആഗതനയേന; സാമഞ്ഞഫലാനം മഹതോ ഹിതസ്സ മഹതോ സുഖസ്സ മഹതോ അത്ഥസ്സ മഹതോ യോഗക്ഖേമസ്സ നിപ്ഫത്തിഭാവതോ സന്തപണീതനിപുണഅതക്കാവചരപണ്ഡിതവേദനീയഭാവതോ ച; അഭിഞ്ഞാനം മഹാസമ്ഭാരതോ മഹാവിസയതോ മഹാകിച്ചതോ മഹാനുഭാവതോ മഹാനിപ്ഫത്തിതോ ച; നിബ്ബാനസ്സ മദനിമ്മദനാദിമഹത്ഥസിദ്ധിതോ മഹന്തതാ വേദിതബ്ബാ. പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സഭാവാദിതോ പരിച്ഛിജ്ജ ഗണ്ഹാതി ജാനാതി പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. സാ പനാതി മഹാപഞ്ഞതാ.

പുഥുപഞ്ഞാതി ഏത്ഥ നാനാഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി അയം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ…പേ… അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമാതി ഏവം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തേസു ഏകവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകാദസവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ ഏകവിധാദിവസേന അതീതാദിവസേനപി നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തഥാ ഇദം ചക്ഖായതനം നാമ…പേ… ഇദം ധമ്മായതനം നാമം. തത്ഥ ദസായതനാ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമകാതി ഏവം ആയതനാനം നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. നാനാധാതൂസൂതി അയം ചക്ഖുധാതു നാമ…പേ… അയം മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ. തത്ഥ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമകാതി ഏവം ധാതുനാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി, തം ഉപാദിണ്ണധാതുവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ഹി ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനഞ്ച ഉപാദിണ്ണധാതൂസു ഏവ നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തഞ്ച ഖോ ഏകദേസമത്തതോ, ന നിപ്പദേസതോ, അനുപാദിണ്ണകധാതൂനം പന നാനാകരണം ന ജാനന്തി ഏവ. ഇതരസാവകേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനംയേവ പന ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നത്താവ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ ഖന്ധോ സേതോ ഹോതി, ഇമസ്സ കാളോ, ഇമസ്സ മട്ഠോ, ഇമസ്സ ബഹലത്തചോ, ഇമസ്സ തനുത്തചോ, ഇമസ്സ പത്തം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ഏവരൂപം; ഇമസ്സ പുപ്ഫം നീലം പീതകം ലോഹിതകം ഓദാതം, സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം; ഫലം ഖുദ്ദകം മഹന്തം ദീഘം വട്ടം സുസണ്ഠാനം മട്ഠം ഫരുസം സുഗന്ധം മധുരം തിത്തകം അമ്ബിലം കടുകം കസാവം; കണ്ടകോ തിഖിണോ അതിഖിണോ ഉജുകോ കുടിലോ തമ്ബോ ലോഹിതോ ഓദാതോ ഹോതീതി ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി.

അത്ഥേസൂതി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു. നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസൂതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ ച സണ്ഠാനഭേദതോ ച നാനപ്പഭേദേസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു. അവിജ്ജാദിഅങ്ഗാനഞ്ഹി പച്ചേകം പടിച്ചസമുപ്പാദസഞ്ഞിതാതി. തേനാഹ സങ്ഖാരപിടകേ ‘‘ദ്വാദസ പച്ചയാ ദ്വാദസ പടിച്ചസമുപ്പാദാ’’തി. നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസൂതി നാനാസഭാവേസു നിച്ചസാരാദിവിരഹതോ സുഞ്ഞസഭാവേസു, തതോ ഏവ ഇത്ഥിപുരിസഅത്തഅത്തനിയാദിവസേന അനുപലബ്ഭേസു സഭാവേസു. മ-കാരോ ഹേത്ഥ പദസന്ധികരോ. നാനാഅത്ഥേസൂതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാവിസയേസു പച്ചയുപ്പന്നാദിഭേദേസു നാനാവിധേസു അത്ഥേസു. ധമ്മേസൂതി ധമ്മപടിസമ്ഭിദാവിസയേസു പച്ചയാദിനാനാധമ്മേസു. നിരുത്തീസൂതി തേസംയേവ അത്ഥധമ്മാനം നിദ്ധാരണവചനസങ്ഖാതാസു നിരുത്തീസു. പടിഭാനേസൂതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദീസു വിസയഭൂതേസു ‘‘ഇമാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീ’’തി തഥാ തഥാ പടിഭാനതോ പതിട്ഠാനതോ പടിഭാനാനീതി ലദ്ധനാമേസു ഞാണേസു. പുഥു നാനാസീലക്ഖന്ധേസൂതിആദീസു സീലസ്സ പുഥുത്തം നാനത്തഞ്ച വുത്തമേവ. ഇതരേസം പന വുത്തനയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പാകടമേവ. യം പന അഭിന്നം ഏകമേവ നിബ്ബാനം, തത്ഥ ഉപചാരവസേന പുഥുത്തം ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പുഥു ജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മാ’’തി. തേനസ്സ ഇധ മദനിമ്മദനാദിപരിയായേന പുഥുത്തം ദീപിതം ഹോതി.

ഏവം വിസയവസേന പഞ്ഞായ മഹത്തം പുഥുത്തഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്പയുത്തധമ്മവസേന ഹാസഭാവം, പവത്തിആകാരവസേന ജവനഭാവം, കിച്ചവസേന തിക്ഖാദിഭാവഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹാസബഹുലോതി പീതിബഹുലോ. സേസപദാനി തസ്സ വേവചനാനി. സീലം പരിപൂരേതീതി ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോ ഹുത്വാ പീതിസഹഗതായ പഞ്ഞായ പാതിമോക്ഖസീലം ഠപേത്വാ ഹാസനീയതരസ്സേവ വിസും ഗഹിതത്താ ഇതരം തിവിധം സീലം പരിപൂരേതി. പീതിസോമനസ്സസഹഗതാ ഹി പഞ്ഞാ അഭിരതിവസേന തദാരമ്മണേ ഫുല്ലിതാ വികസിതാ വിയ വത്തതി, ന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ. സീലക്ഖന്ധം സമാധിക്ഖന്ധന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഥേരോതിആദിനാ അഭിനീഹാരസിദ്ധാ ഥേരസ്സ ഹാസപഞ്ഞതാതി ദസ്സേതി.

സബ്ബം രൂപം അനിച്ചലക്ഖണതോ ഖിപ്പം ജവതീതി രൂപക്ഖന്ധം അനിച്ചന്തി സീഘവേഗേന പവത്തിയാ പടിപക്ഖദൂരീഭാവേന പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ സാതിസയത്താ ഇന്ദേന വിസട്ഠവജിരം വിയ ലക്ഖണം പടിവിജ്ഝന്തീ അദന്ധായന്തീ രൂപക്ഖന്ധേ അനിച്ചലക്ഖണം വേഗേന പടിവിജ്ഝതി, തസ്മാ സാ ജവനപഞ്ഞാ നാമാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവസേന ജവനപഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ ബലവവിപസ്സനാവസേന ദസ്സേതും ‘‘രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഖയട്ഠേനാതി യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഖണേനേവ ഭിജ്ജനതോ ഖയസഭാവതോ. ഭയട്ഠേനാതി ഭയാനകതോ. അസാരകട്ഠേനാതി അത്തസാരവിരഹതോ നിച്ചസാരാദിവിരഹതോ ച. തുലയിത്വാതി തുലാഭൂതായ വിപസ്സനായ തുലയിത്വാ. തീരയിത്വാതി തായ ഏവ തീരണഭൂതായ തീരേത്വാ. വിഭാവയിത്വാതി യാഥാവതോ പകാസേത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധം വിഭൂതം കത്വാ പാകടം കത്വാ. രൂപനിരോധേതി രൂപക്ഖന്ധസ്സ നിരോധഭൂതേ നിബ്ബാനേ നിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന. ഇദാനി സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാവസേന ജവനപഞ്ഞം ദസ്സേതും പുന ‘‘രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവസേനാ’’തി കേചി.

ഞാണതിക്ഖഭാവോ നാമ സവിസേസം പടിപക്ഖസമുച്ഛിന്ദനേ വേദിതബ്ബോതി ‘‘ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞോ’’തി വത്വാ തേ പന കിലേസേ വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്ക’’ന്തിആദിമാഹ. തിക്ഖപഞ്ഞോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, പടിപദാ ചസ്സ ന ചലതീതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ ച അരിയമഗ്ഗാ അധിഗതാ ഹോന്തീ’’തിആദി. ഥേരോ ചാതിആദിനാ ധമ്മസേനാപതിനോ തിക്ഖപഞ്ഞതാ സിഖാപ്പത്താതി ദസ്സേതി.

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി യാഥാവതോ ദസ്സനേന സച്ചസമ്പടിവേധോ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാതി കാരണമുഖേന നിബ്ബേധികപഞ്ഞം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉബ്ബേഗബഹുലോതി വുത്തനയേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു അഭിണ്ഹപ്പവത്തസംവേഗോ. ഉത്താസബഹുലോതി ഞാണുത്താസവസേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു ബഹുസോ ഉത്രസ്തമാനസോ. തേന ആദീനവാനുപസ്സനമാഹ. ഉക്കണ്ഠനബഹുലോതി ഇമിനാ പന നിബ്ബിദാനുപസ്സനമാഹ, അരതിബഹുലോതിആദിനാ തസ്സാ ഏവ അപരാപരുപ്പത്തിം. ബഹിമുഖോ സബ്ബസങ്ഖാരതോ ബഹിഭൂതം നിബ്ബാനം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തഞാണമുഖോ, തഥാ വാ പവത്തിതവിമോക്ഖമുഖോ. നിബ്ബിജ്ഝനം നിബ്ബേധോ, സോ ഏതിസ്സാ അത്ഥി, നിബ്ബിജ്ഝതീതി വാ നിബ്ബേധാ, സാ ഏവ പഞ്ഞാ നിബ്ബേധികാ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അപ്പിച്ഛോതി സന്തഗുണനിഗുഹനതാതി അത്തനി വിജ്ജമാനാനം ബാഹുസച്ചധുതധമ്മസീലാദിഗുണാനഞ്ചേവ പടിവേധഗുണസ്സ ച നിഗുഹനം, പടിഗ്ഗഹണേ ച മത്തഞ്ഞുതാതി ഏതേനേവ പരിയേസനപരിഭോഗമത്തഞ്ഞുതാപി വുത്താ ഹോതി. തീഹി സന്തോസേഹീതി ചതൂസു പച്ചയേസു പച്ചേകം തീഹി സന്തോസേഹി, സബ്ബേ പന ദ്വാദസ. പടിസല്ലീനേന വിവേകട്ഠകായാനം ന സങ്ഗണികാരാമാനം. നേക്ഖമ്മാഭിരതാനന്തി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതാനം. പരിസുദ്ധചിത്താനം വിഗതചിത്തസംകിലേസാനം. പരമവോദാനപ്പത്താനം അട്ഠസമാപത്തിസമധിഗമേന അതിവിയ വോദാനം വിസുദ്ധിം പത്താനം. കിലേസുപധിആദീനം അഭാവതോ നിരുപധീനം. ഫലസമാപത്തിവസേന സബ്ബസങ്ഖാരവിനിസ്സടത്താ വിസങ്ഖാരം നിബ്ബാനം. ഉപഗതാനം, ഇമേസം തിണ്ണം വിവേകാനം ലാഭീ പവിവിത്തോ ‘‘പകാരേഹി വിവിത്തോ’’തി കത്വാ. സമാസജ്ജനം പരിസിനേഹുപ്പാദോ സംസഗ്ഗോ, സവനവസേന ഉപ്പജ്ജനകസംസഗ്ഗോ സവനസംസഗ്ഗോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സമുല്ലപനം ആലാപസല്ലപനം. സംസഗ്ഗവത്ഥുനാ ഇമിനാ തസ്സ പരിഭോഗോ പരിഭോഗസംസഗ്ഗോ.

ആരദ്ധവീരിയോതി ഏത്ഥ വീരിയാരമ്ഭോ നാമ വീരിയസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനം പരിപുണ്ണകരണം. തം പന സബ്ബസോ കിലേസാനം നിഗ്ഗണ്ഹനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ഓധുനനവത്താതി കിലേസാനം യസ്സ കസ്സചി സാവജ്ജസ്സ ഓധുനനവസേന വത്താ. തേനാഹ ‘‘ഭിക്ഖൂന’’ന്തിആദി. ഓതിണ്ണം നാമ വജ്ജം അജ്ഝാചരിതന്തി ആരോചിതം. അനോതിണ്ണം അനാരോചിതം. തന്തിവസേനാതി പാളിധമ്മവസേന, യുത്തസദ്ദസ്സ വസേനാതി അത്ഥോ. പാപേ ലാമകേ പുഗ്ഗലേ ധമ്മേ ച ഗരഹതി ജിഗുച്ഛതീതി പാപഗരഹീ. തേനാഹ ‘‘പാപപുഗ്ഗലേ’’തിആദി. ഏകദസ്സീതി ഏകഭവദസ്സീ, ഇധലോകമത്തദസ്സീ ദിട്ഠധമ്മികസുഖമത്താപേക്ഖീ. സമന്താതി സമന്തതോ, പരിതോ മേ കത്ഥചി മാ അഹൂതി യോജനാ.

സോളസഹി പദേഹീതി സോളസഹി കോട്ഠാസേഹി. അകുപ്പന്തി കേനചി അകോപനീയം. അയം ധമ്മസേനാപതിനോ ഗുണകഥാ സത്ഥു വചനാനുസാരേന ദസസഹസ്സചക്കവാളബ്യാപിനീ അഹോസി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. ചതുബ്ബിധാ വണ്ണനിഭാ പാതുഭവി ഉളാരപീതിസോമനസ്സസമുട്ഠാനത്താ. സുട്ഠു ഓഭാസതീതി സുഭോ. ഓഭാസസമ്പത്തിയാ മണിനോ ഭദ്ദകതാതി ആഹ ‘‘സുഭോതി സുന്ദരോ’’തി. ജാതിമാ പരിസുദ്ധആകരസമുട്ഠിതത്താ. കുരുവിന്ദജാതിആദിജാതിവിസേസോപി മണി ആകരപരിസുദ്ധമൂലകോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ജാതിസമ്പന്നോ’’തി. ധോവനാദിപരികമ്മേനാതി ചതൂസു പാസാണേസു ധോവനദോസനീഹരണതാപനസണ്ഹകരണാദിപരികമ്മേന. രത്തകമ്ബലസ്സ വസേന സഭാവവണ്ണസിദ്ധിയാ വേളുരിയമണി അതിവിയ സോഭതീതി ആഹ ‘‘പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തോ’’തി. നിക്ഖന്തി ഭണ്ഡമാഹ. തഞ്ച അപ്പകേന സുവണ്ണേന കതം ഭണ്ഡം ന സോഭതി സോഭാവിപുലേനാതി ആഹ ‘‘അതിരേകപഞ്ചസുവണ്ണേന കതപിളന്ധന’’ന്തി. സുവണ്ണന്തി പഞ്ചധരണസ്സ സമഞ്ഞാ, തസ്മാ പഞ്ചവീസതിസുവണ്ണസാരിയാ വിചിത്തആഭരണം ഇധ ‘‘നിക്ഖ’’ന്തി അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി വിപുലം ന പരിത്തകം. മഹാജമ്ബുസാഖായ പവത്തനദിയന്തി മഹാജമ്ബുസാഖായ ഹേട്ഠാ സഞ്ജാതനദിയം. തം കിര രതനം രത്തം. സുകുസലേന…പേ… സമ്പഹട്ഠന്തി സുട്ഠു കുസലേന സുവണ്ണകാരേന ഉക്കായ താപേത്വാ സമ്മാ പഹട്ഠം മജ്ജനാദിവസേന സുകതപരികമ്മം. ധാതുവിഭങ്ഗേതി ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തേ. കതഭണ്ഡന്തി ആഭരണഭാവേന കതം ഭണ്ഡം.

നാതിഉച്ചോ നാതിനീചോ തരുണസൂരിയോ നാമ. സത്ഥാരാ ആഭതവണ്ണോ ഉബ്ഭതഗുണോതി അത്ഥോ. നേവ മരണം അഭിനന്ദതീതി അത്തനോപി മരണം നേവ അഭിനന്ദതി അത്തവിനിപാതസ്സ സാവജ്ജഭാവതോ. ബോധിസത്തോ പന പരേസം അത്ഥായ അത്തനോ അത്തഭാവം പരിച്ചജതി കരുണാവസേന, ഏവം വോസജ്ജനം പരമത്ഥപാരമീപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീതി സാവകാ ന തഥാ കാതും സക്കാ സിക്ഖാപദതോ. ന ജീവിതം പത്ഥേതി ജീവിതാസായ സമുച്ഛിന്നത്താ. ദിവസസങ്ഖേപന്തി അജ്ജ ത്വം ഇദം നാമ കമ്മം കരോഹി, ഇദം തേ വേതനന്തി ദിവസഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം വേതനം. താദിസോ ഹി ഭതകോ ദിവസക്ഖയമേവ ഉദിക്ഖതി, ന കമ്മനിട്ഠാനം. നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാതി വേതനം ഭതിം ഇച്ഛന്തോ കാലക്ഖയം ഉദിക്ഖന്തോ ഭതകപുരിസോ വിയ.

സുസിമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. നാനാതിത്ഥിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. നാനാതിത്ഥിയസാവകാതി പുഥുതിത്ഥിയാനം സാവകാ. ഛിന്ദിതേതി ഹത്ഥച്ഛേദാദിവസേന ഛേദേ. മാരിതേതി മാരണേ. ന പാപം സമനുപസ്സതീതി കിഞ്ചി പാപം അത്ഥീതി ന പസ്സതി, പരേസഞ്ച തഥാ പവേദേതി. വിസ്സാസന്തി വിസ്സത്ഥഭാവം. ‘‘കതകമ്മാനമ്പി വിപാകോ നത്ഥീ’’തി വദന്തോ കതപാപാനം അകതപുഞ്ഞാനഞ്ച വിസ്സത്ഥതം നിരാസങ്കതം ജനേതി.

തപോജിഗുച്ഛായാതി തപസാ അചേലവതാദിനാ പാപതോ ജിഗുച്ഛനേന, ‘‘പാപം വിരാജയാമാ’’തി അചേലവതാദിസമാദാനേനാതി അത്ഥോ. തസ്മിഞ്ഹി സമാദാനേ ഠിതേന സംവരേന സംവുതചിത്തോ സമന്നാഗതോ പിഹിതോ ച നാമ ഹോതീതി ‘‘സുസംവുതത്തോ’’തിആദി വുത്തം. ചത്താരോ യാമാ ഭാഗാ ചതുയാമാ, ചതുയാമാ ഏവ ചാതുയാമാ. ഭാഗത്ഥോ ഹി ഇധ യാമ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘രത്തിയം പഠമോ യാമോ’’തി. സോ പനേത്ഥ ഭാഗോ സംവരലക്ഖണോതി ആഹ ‘‘ചാതുയാമേന സുസംവുതോ’’തി, ചതുകോട്ഠാസേന സംവരേന സുട്ഠു സംവുതോതി അത്ഥോ. പടിക്ഖിത്തസബ്ബസീതോദകോതി പടിക്ഖിത്തസബ്ബസീതുദകപരിഭോഗോ. സബ്ബേന പാപവാരണേന യുത്തോതി സബ്ബപ്പകാരേന സംവരലക്ഖണേന പാപവാരണേന സമന്നാഗതോ. ധുതപാപോതി സബ്ബേന നിജ്ജരലക്ഖണേന പാപവാരണേനപി ധുതപാപോ. ഫുട്ഠോതി അട്ഠന്നമ്പി കമ്മാനം ഖേപനേന വിക്ഖേപപ്പത്തിയാ കമ്മക്ഖയലക്ഖണേന സബ്ബേന പാപവാരണേന ഫുട്ഠോ, തം ഫുസിത്വാ ഠിതോ. ന നിഗുഹന്തോതി ന നിഗുഹനഹേതു ദിട്ഠസുതേ തഥേവ കഥേന്തോ.

നാനാതിത്ഥിയാനംയേവ ഉപട്ഠാകോതി പരവാദീനം സബ്ബേസംയേവ തിത്ഥിയാനം ഉപട്ഠാകോ, തേസു സാധാരണവസേന അഭിപ്പസന്നോ. കോടിപ്പത്താതി മോക്ഖാധിഗമേന സമണധമ്മേ പത്തബ്ബമരിയാദപ്പത്താ.

സഹചരിതമത്തേനാതി സീഹനാദേന സഹ വസ്സകരണമത്തേന. സീഹേന സീഹനാദം നദന്തേന സഹേവ സിങ്ഗാലേന അത്തനോ സിങ്ഗാലരവകരണമത്തേന. കോത്ഥുകോതി ഖുദ്ദകകോത്ഥു. ആസങ്കിതസമാചാരോതി അത്തനാ ച പരേഹി ച ആസങ്കിതബ്ബസമാചാരോ. സപ്പുരിസാനന്തി ബുദ്ധാദീനം.

തസ്സാതി വേഗബ്ഭരിസ്സ ദേവപുത്തസ്സ. സരീരേ അനുആവിസീതി സരീരേ അനുപവിസിത്വാ വിയ ആവിസി. അധിമുച്ചീതി യഥാ ഗഹിതസ്സ വസേന ചിത്തം ന വത്തതി, അത്തനോ ഏവ വസേ വത്തതി, ഏവം അധിട്ഠഹി. ആയുത്താതി ദസ്സനേന സംയുത്താ. പവിവേകിയന്തി കപ്പകവത്ഥഭുഞ്ജനസേനാസനേഹി പവിവിത്തഭാവം. തേനാഹ ‘‘തേ കിരാ’’തിആദി. രൂപേ നിവിട്ഠാതി ചക്ഖുരൂപധമ്മേ അഭിനിവിട്ഠാ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പതിട്ഠിതാ’’തി. ദേവലോകപത്ഥനകാമാതി ദേവലോകസ്സേവ അഭിപത്ഥനകാമാ. മരണധമ്മതായ മാതിയാ. തേനാഹ ‘‘മാതിയാതി മച്ചാ’’തി. പരലോകത്ഥായാതി പരസമ്പത്തിഭാവായ ലോകസ്സ അത്ഥായ.

പഭാസവണ്ണാതി പഭായ സമാനവണ്ണാ. കേസം പഭായാതി ആഹ ‘‘ചന്ദോഭാസാ’’തിആദി. സജ്ഝാരാഗപഭാസവണ്ണാ ഇന്ദധനുപഭാസവണ്ണാതി പച്ചേകം യോജനാ. ആമോ ആമഗന്ധോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ആമിസം. വധായാതി വിദ്ധംസിതും. രൂപാതി രൂപായതനാദിരൂപിധമ്മാ.

രാജഗഹസമീപപ്പവത്തീനം രാജഗഹിയാനം. ‘‘സേതോ’’തി കേലാസകൂടോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘സേതോതി കേലാസോ’’തി. കേനചി ന ഘട്ടേതീതി അഘം, അന്തലിക്ഖന്തി ആഹ ‘‘അഘഗാമീനന്തി ആകാസഗാമീന’’ന്തി. ഉദകം ധീയതി ഏത്ഥാതി ഉദധി, മഹോദധി. വിപുലോതി വേപുല്ലപബ്ബതോ. ഹിമവന്തപബ്ബതാനന്തി ഹിമവന്തപബ്ബതഭാഗാനം. ബുദ്ധോ സേട്ഠോ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനാദീഹി സബ്ബഗുണേഹി.

നാനാതിത്ഥിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ദേവപുത്തസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.