൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. വതപദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൭. സമാദാതബ്ബതോ വതാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരസഭാവേന പബ്ബജിതബ്ബതോ പദാനി, തതോ ഏവ അസംകിണ്ണഭാഗാതി കത്വാ ‘‘വതകോട്ഠാസാനീ’’തി വുത്തം. സമത്താനീതി പുഞ്ഞവിസേസതായ പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനേന കിത്തിസഞ്ഞാനേന ച സമം അത്താനി സമത്താനി. പരിപുണ്ണാനീതി അഖണ്ഡാദിഭാവേന സബ്ബസോ പുണ്ണാനി. സമാദിന്നാനീതി തത്ഥ സക്കച്ചകാരിതായ സമ്മാ ആദിന്നാനി. മാതുലാനീതി പിതുഭഗിനീ, ന യാ കാചി മാതുലസ്സ ഭരിയാ കുലജേട്ഠകാനം അധിപ്പേതത്താ, ഭരിയാപി വാ മാതുലസമ്ബന്ധതോ ഗഹേതബ്ബാ, തഥാ സതി മഹാപിതുഭരിയാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ആദി-സദ്ദേന ജേട്ഠഭഗിനീനം സങ്ഗഹോ. അപചിതികാരകോതി തേസം പച്ചുട്ഠാനകരോ. യോ കോചി ദദന്തോപി സാപേക്ഖോ ദേതി, സോ മുത്തചാഗോ ന ഹോതി, അയം പന ന ഏവന്തി ‘‘മുത്തചാഗോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. വിസ്സട്ഠചാഗോതി നിരപേക്ഖപരിച്ചാഗോതി അത്ഥോ. യഥാ പാണാതിപാതബഹുലോ ‘‘ലോഹിതപാണീ’’തി വുച്ചതി, തഥാ ദാനബഹുലോ ‘‘പയതപാണീ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദേയ്യധമ്മദാനത്ഥായ സദാ ധോതഹത്ഥോ’’തി. വോസ്സഗ്ഗരതോതി ദേയ്യധമ്മസ്സ പരിച്ചജനേ അഭിരതോ. പരേഹി യാചിതബ്ബാരഹോതി പരേഹി യാചിതും യുത്തോ ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ താവദേവ വിസ്സജ്ജനതോ. ദാനേനേവ യുത്തോതി സബ്ബകാലം ദാനേനേവ യുത്തോ അഭിണ്ഹം പവത്തമഹാദാനത്താ. ദാനേ ച സംവിഭാഗേ ചാതി പരസ്സ സമ്പുണ്ണം കത്വാ പരിച്ചജനസങ്ഖാതേ ദാനേ ച അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ സംവിഭജനസങ്ഖാതേ സംവിഭാഗേ ച രതോ അഭിരതോ.

വതപദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. മനുസ്സഭൂതോതി മനുസ്സേസു ഭൂതോ, മനുസ്സത്തം വാ പത്തോ. ആവസഥന്തി നിവാസട്ഠാനം കാരേത്വാ അദാസി, തസ്മാ വാസം അദാസീതി വാസവോ. അത്ഥ-സദ്ദോ ഇധ കാരണപരിയായോതി ആഹ ‘‘സഹസ്സമ്പി കാരണാന’’ന്തി. സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വിഭാവിതോവ. വിനിച്ഛിനതി, തസ്മാ സഹസ്സം പഞ്ഞാഅക്ഖീനി ഏതസ്സാതി സഹസ്സക്ഖോ. മഘം വുച്ചതി ധനം, തം പന സദ്ധാസങ്ഖാതം മഘം അസ്സ അത്ഥീതി മഘവാ. പുരേ ദാനം ദദാതീതി പുരിന്ദദോ അനുനാസികലോപം അകത്വാ. പുഞ്ഞാനി കാതും സക്കോതീതി സക്കോ.

സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൯. സോതി സക്കോ ദേവരാജാ. ബഹുവചനേ വത്തബ്ബേ ഏകവചനം വുത്തം. വുച്ചതീതി വചനം, അത്ഥോ. തസ്മാ ബഹുവചനേതി ബഹുമ്ഹി അത്ഥേതി അത്ഥോ. യഥാ പടിപജ്ജന്തോ അനുക്കമേന തേ ധമ്മേ സമാദിയിത്വാ സക്കോ സക്കത്തം അജ്ഝഗാ, തം പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സക്കോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അനന്തരേതി സക്കഭാവസ്സ അതീതാനന്തരേ അത്തഭാവേ. തം സബ്ബന്തി സക്കസ്സ മഘമാണവകാലേ സമ്മാപടിപത്തിം, തായ സക്കഭാവൂപഗമനഞ്ചാതി തം സബ്ബം. വുത്തോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദലിദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൦. മനുസ്സദലിദ്ദോതി മനുസ്സേസു ദുഗ്ഗതോ. മനുസ്സകാരുഞ്ഞതന്തി മനുസ്സേസു പരമനിഹീനതം. മനുസ്സകപണോതി മനുസ്സേസു വാ പരമനിഹീനോ. തസ്മിം ഠാനേതി തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ തസ്മിം ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ. ലാമകതോ ചിന്തേന്തീതി തസ്സ പുരിമവത്ഥും നിസ്സായ ഹീനതോ ചിന്തേന്തി. കഥേന്തീതി തമേവ പരേസം കഥേന്തി. വിത്ഥാരേന്തീതി വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരികം കരോന്തി. സബ്ബദാ പരിച്ഛിജ്ജ പരിവാരസമ്പന്നോ ഹുത്വാ അഡ്ഢട്ഠരതനേ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ മഹച്ചരാജാനുഭാവേന നിസിന്നത്താ ജനകായേന സമുല്ലോകിയമാനോ. അവലമ്ബന്തീതി ഓലമ്ബന്തി. വന്ദനമത്തം വാ നാഹോസി, അഞ്ഞദത്ഥു പച്ചേകബുദ്ധതോ അത്തനോ സമാനാദരകിരിയം പച്ചാസീസതി. തേന വുത്തം ‘‘സോ’’തിആദി. ക്വായന്തി കോ അയന്തി ബ്യാപന്നവസേന വദതി. കാളരത്തേഹി സുത്തേഹി സിബ്ബിതത്താ വണ്ണവികാരം ദിസ്വാ ‘‘കുട്ഠിചീവരാനി പാരുതോ’’തി ആഹ. മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. തദനുരൂപപാപകമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ലദ്ധോകാസേന രാജഗഹേ…പേ… പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. കാമഞ്ച ഏത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം കുസലകമ്മേനേവ, തസ്സ പന അകുസലകമ്മസ്സ വിപാകിനോ ബലവഭാവതോ വുത്തം ‘‘വിപാകാവസേസേനാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഗഹിതകാലതോ…പേ… നിക്ഖന്തോ’’തി. ഭിക്ഖായ ചരിതും സമത്ഥകാലതോ പട്ഠായ രോഗസ്സ ബലവതായ മംസാനി…പേ… പതന്തി. ഞാണം പേസേത്വാതി വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ഭാവനാഞാണം നിബ്ബാനം പടിപേസേത്വാ പവത്തേത്വാ. ഇന്ദ്രിയാനം പരിപക്കത്താ സത്ഥു ദേസനാവിലാസേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. ചുമ്ബടന്തി പാദചുമ്ബടം. കുട്ഠിനോ ഹി സകലപാദതലം മാ രുജീതി ചുമ്ബടം കത്വാ തം പാദതലേ ബന്ധിത്വാ ഗച്ഛന്തി, മത്തികപാതിം ഭിന്ദിത്വാ വിയ തഥാ നിഹീനമനുസ്സത്തഭാവതോ ചവിത്വാ സുവണ്ണപാതിം പടിലഭന്തോ വിയ ദേവത്തഭാവം ഗണ്ഹന്തോ ചുതിചിത്തതോ ദുതിയചിത്തവാരേ ആദാനചിത്തക്ഖണേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ.

മഗ്ഗേനാഗതാതി മഗ്ഗാധിഗമനേന ആഗതാ ഉപ്പന്നാ. അരിയകന്തസീലന്തി അരിയാനം കന്തം മനാപം മനോരമം സീലധമ്മം. അരിയാനം അധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ വിയ അധിസീലസിക്ഖാപി സബ്ബാ അതിവിയ കന്താ ഏവാതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേതി ഇമസ്മിം സോതാപന്നസ്സ ഭവസങ്ഖാതേ അത്ഥേ നിദ്ധാരേത്വാ വുച്ചമാനേ. പഞ്ചസീലമ്പി യസ്മാ ദിട്ഠി വിയ ഭവന്തരേപി അപ്പഹീനം.

ദലിദ്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. രാമണേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൧. ആരമന്തി ഏത്ഥ സത്താതി ആരാമാ, മനോരമാ ഉപവനാദയോ. തേ ഏവ ചേതേന്തി ഏത്ഥ സദ്ധായ അത്തനോ പീതിസോമനസ്സം സന്ധഹന്തീതി ചേതിയാതി ച വുച്ചന്തി. മനുസ്സരമണീയഭാവസ്സാതി മനുസ്സാനം ആരമണീയഭാവസ്സ. തസ്സ പന സീലാദിഗുണവസേന അചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യാനുഭാവതാപി ഹോതീതി ഭഗവാ ‘‘നാഗ്ഘന്തി സോളസി’’ന്തി അവോച. അചേതനായ ഭൂമിയാ രമണീയതാ നാമ ഗുണവിസിട്ഠാനം അരിയാനം സേവനവസേന വേദിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘ഇദാനി…പേ… ഗാമേ വാതിആദിമാഹാ’’തി.

രാമണേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. യജമാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൨. യജന്താനന്തി ദക്ഖിണേയ്യം ഉദ്ദിസ്സ ദേന്താനം. അട്ഠുപ്പത്തികോ സുത്തനിക്ഖേപോതി ദസ്സേത്വാ അത്ഥവണ്ണനം കാതും ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അഗ്ഗന്തി സേട്ഠം. തേഹി തേഹി വാ യഥാലദ്ധസപ്പിആദയോ മാ നസ്സന്തു, അഗ്ഗഭാവേന ഗഹിതാനി സപ്പിആദീനി കേവലം അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപനേന, ദേവാ മനുസ്സാ മിച്ഛാഗാഹേന മാ നസ്സന്തു. തക്കേനാതി തക്കമത്തേന. ‘‘കഥേമാ’’തി അമ്ഹേ മഞ്ഞഥ, ഇദാനി പസ്സഥ, പച്ചക്ഖതോ അയം വോ…പേ… ആഗച്ഛതീതി ആഹംസൂതി യോജനാ.

ഉപധിവിപാകന്തി ഉപധീസു വാ വിപച്ചതി, ഉപധയോ വാ വിപാകാ ഏതസ്സാതി ഉപധിവിപാകം. വിപ്ഫാരവന്തം ഹോതി വിപുലപക്ഖതായ. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദംസു ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മഹാബ്രഹ്മുനാ ച ഏവം ഓവാദോ ദിന്നോ’’തി.

യജമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ബുദ്ധവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൩. ഉട്ഠഹാതി ഉട്ഠാനം കായികവീരിയം കരോഹി. തേനാഹ ‘‘വിചര, ലോകേ’’തി. ചേതസികവീരിയം പന ഭഗവതാ മത്ഥകം പാപിതമേവ. തേനാഹ ‘‘വിജിതസങ്ഗാമാ’’തി. ദ്വാദസയോജനികസ്സ ഉച്ചഭാവേന. വിത്ഥാരതോ പന ആയാമതോ ച അനേകയോജനസതസഹസ്സപരിമാണചക്കവാളം അതിബ്യാപേത്വാ ഠിതസ്സ. പന്നഭാരാതി പാതിതഭാര. നിക്ഖേപിതബ്ബതോ ഭാരാതി ആഹ ‘‘ഓരോപിതഖന്ധാ’’തിആദി. തേ ഹി തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ സമ്പാതനട്ഠേന ഭാരാ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി (സം. നി. ൩.൨൨). തദേകദേസാ ച കിലേസാഭിസങ്ഖാരാ. പന്നരസായ പുണ്ണമായ രത്തിന്തി യഥാ പന്നരസപുണ്ണമായ രത്തിയം പരിപുണ്ണകാലേ ഉപക്കിലേസവിമുത്തോ ചന്ദോ സോഭതി, ഏവം തവ ചിത്തം സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിമുത്തം സോഭതീതി അധിപ്പായോ.

ബുദ്ധവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഗഹട്ഠവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൪. പുഥുദ്ദിസാതി ബഹുദിസാ. കാ പന താതി ആഹ ‘‘ചതസ്സോ ദിസാ ചതസ്സോ അനുദിസാ ചാ’’തി. അനുദിസാഗഹണേന ചേത്ഥ ഉദ്ധം അധോപി ഗയ്ഹതീതി ച ദസ്സേതി. ഭൂമിവാസിനോതി ഭൂമിപടിബദ്ധവുത്തിനോ. ഏതേന രുക്ഖപബ്ബതനിവാസിനോപി ഗഹിതാ ഹോന്തി. ചിരരത്തസമാഹിതചിത്തേതി ഉപചാരപ്പനാഝാനാനി ഉപ്പാദേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനതായ ചിരകാലം സമാഹിതചിത്തേ. ആപാണകോടികന്തി ജീവിതപരിയന്തം യാവജീവം. ഏവമാദീതി ആദി-സദ്ദേന അവസേസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി സങ്ഗണ്ഹാതി. നിച്ചസീലവസേന പഞ്ചഹി, നിയമസീലവസേന ദസഹി. പി-സദ്ദേന തതോ കതിപയേഹി ഉപോസഥസീലവസേന അട്ഠഹിപീതി ദസ്സേതി. ധമ്മികേഹീതി ധമ്മതോ അനപേതേഹി. പമുഖോതി പമോക്ഖോ.

ഗഹട്ഠവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സത്ഥാരവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൫. ബ്രഹ്മജാണുകോതി ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം പഥവിയം ഠപേത്വാ വന്ദമാനോ ബ്രഹ്മജാണുകോ നാമ തഥാഭൂതോ ഹുത്വാ. യജിതബ്ബതോ യക്ഖോ, പൂജനീയോ. ഏവം പൂജാവിസേസയോഗതോ സക്കോതി ആഹ ‘‘സോ യക്ഖോതി സോ സക്കോ’’തി. സക്കസ്സ നമക്കാരഭാജനഭൂതഞ്ഹി പുച്ഛന്തോ മാതലി ‘‘കോ നാമ സോ യക്ഖോ’’തി ആഹ. ഗുണനേമിത്തകേഹീതി ഗുണഹേതുകേഹി അനന്താനി ഹി ബുദ്ധാനം നാമാനി, താനി ച ഖോ സബ്ബാനിപി ഗുണനേമിത്തകാനേവ. അനന്തഗുണത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമസഹസ്സതോ’’തി. –

തസ്മാ അനോമനാമന്തി പരിപുണ്ണഗുണനാമന്തി അത്ഥോ. സമതിക്കമേനാതി സമ്മാ സമുച്ഛിന്ദനവസേന അതിക്കമനേന. കിലേസാരീനം അപേതചയോതി അപചയോ, സോ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതേസന്തി അപചയാരാമാ. തേനാഹ ‘‘വട്ടവിദ്ധംസനേ രതാ’’തി.

സത്ഥാരവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സങ്ഘവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൬. പൂതിമ്ഹി ദേഹേ മാതു സരീരേ സയനതോ, അത്തനോ ഏവ വാ പൂതിദേഹം സരീരം തസ്മിം ഠിതതായ അവത്ഥരിത്വാ സയനതോ പൂതിദേഹസയാതി യോജനാ. കുണപമ്ഹേതേതി ഏതേ മനുസ്സാ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലേ മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതേ കുണപസ്മിം ദസ മാസേ നിമുഗ്ഗാ. തേസം കിന്നാമ ത്വം പിഹയസീതി യോജനാ. ഏതേസം ഏതം വിഹയാമീതി ഏതേസം ഇസീനം ഏതം സമ്മാപടിപത്തിം വിഹയാമി. ഇദാനി തം പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘ന തേ സം കോട്ഠേ ഓപേന്തീ’’തി വുത്തം. ധഞ്ഞം കോട്ഠേ ന പക്ഖിപന്തി പക്ഖിപിതബ്ബസ്സ ച അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി ഏതേസം ധഞ്ഞ’’ന്തി. പരേസം നിട്ഠിതന്തി പരേസം ഗഹിതം സന്തകം തേസം പാകായ നിട്ഠിതം. ഭിക്ഖാചാരവത്തേനാതി പിണ്ഡാചരിയായ. ഏസമാനാ പരിയേസന്താ. ഏവം പരിയിട്ഠേന. യാപേന്തി, ന ഏസന്തി അനേസനം. സുസമാദിന്നസുന്ദരവതാതി സുട്ഠു സമാദിന്നസോഭനവതാ.

ഏവം സുഭാസിതഭാസിനോതി ഗന്ഥധുരവിപസ്സനാധുരാനം വസേന ഗുണപരിമാണസുഭാസിതസ്സേവ ഭാസനസീലാ. അരിയേന തുണ്ഹീഭൂതേന തുണ്ഹീഭൂതാ. തതോ ഏവ മനസ്സ സാതിസയം സമഞ്ചരാ. ഗഹിതദണ്ഡേസു പരാമാസാദിപയുത്തേസു ദണ്ഡാദാനാദിഹേതു ഉപ്പജ്ജനകകിലേസപരിളാഹാഭാവതോ നിബ്ബുതാ. തേനാഹ ‘‘വിസ്സട്ഠദണ്ഡാ’’തി. സാദാനേസൂതി സഭവാദാനേസു. അനാദാനാതി തബ്ബിരഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഭവയോനീ’’തിആദി.

സങ്ഘവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.