൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. സുവീരസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൭. അഭിയംസൂതി യുദ്ധസജ്ജാഭിമുഖാ ഹുത്വാ ഗച്ഛിംസു. തത്രാതി തസ്മിം അസുരാനം അഭിയാനേ അയം ദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബതോ കഥാ. തേത്തിംസ പുരിസേ ഗഹേത്വാതി തേത്തിംസ പുരിസേ പുഞ്ഞകിരിയായ സഹായഭൂതേ ഗഹേത്വാ. ‘‘യാവജീവം മാതാപിതുഭരോ അസ്സ’’ന്തിആദിനാ സമാദിന്നാനി സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ. അധിഗണ്ഹന്തം അഭിഭവന്തം. പുത്തഹതായാതി ഹതപുത്തായ. സാ സുരാ ന ഹോതി, ന സുരം പിവിമ്ഹാതി അധിപ്പായോ. തതോ പട്ഠായാതി ‘‘ന സുരാ’’തി വുത്തകാലതോ പട്ഠായ. ‘‘ന സുരന്തി ന ദിബ്ബന്തീതി അസുരാ’’തി കേചി. ഹേട്ഠിമതലേ അന്തോഭൂമിയം ആയാമതോ ദസയോജനസഹസ്സം.

ഉരഗാദിസഹചരിതാനി ഠാനാനി ഉരഗാദീനീതി ആഹ ‘‘ഉരഗാദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസൂ’’തി. പഠമാലിന്ദേതി പഠമേ പരിഭണ്ഡേ. പഞ്ചയോജനസഹസ്സവിത്ഥാരപുഥുബഹലാഹി സിനേരുസ്സ ചതൂസുപി പസ്സേസു ചത്താരോ പരിഭണ്ഡാ. സിനേരുസ്സ ഹി തസ്മിം തസ്മിം പസ്സേ യുഗന്ധരാദീസു പഞ്ചസതപരിത്തദീപപരിവാരേ മഹാദീപേ ച ലഭിതബ്ബസ്സ മഹതോ അത്ഥസ്സ വസേന മഹത്ഥാ. കുപിതാവിലചിത്താതി കുപിതേന കോപേന ആകുലചിത്താ. യുദ്ധേസീതി യുദ്ധേസിനോ. സേസേസൂതി സേസേസു പരിഭണ്ഡേസു. സേസാതി സുപണ്ണാദയോ.

വമ്മികമക്ഖികാതി സപക്ഖികഉപചികാ. ഓസക്കിത്വാതി പിട്ഠിഭാഗേന നിവത്തിത്വാ.

പമാദം ആപാദേസീതി സക്കസ്സ ആണായ പമാദം ആപജ്ജി. സട്ഠിയോജനം വിത്ഥാരേന. സുവണ്ണമഹാവീഥിന്തി സുവണ്ണമയഭൂമിജഗതിവീഥിം.

അനുട്ഠഹന്തോതി ഉട്ഠാനം കായികവീരിയം അകരോന്തോ. അവായമന്തോതി വായാമം ചേതസികവീരിയം അകരോന്തോ. കിഞ്ചി കിച്ചന്തി കസിവാണിജ്ജാദിഭേദം അഞ്ഞതരം കിച്ചം കത്തബ്ബകമ്മം. വരന്തി പവരം. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമ’’ന്തി. തഞ്ച ഖോ കസിതബ്ബട്ഠാനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഓകാസ’’ന്തി. കമ്മം അകത്വാതി കിഞ്ചിപി ജീവിതഹേതുഭൂതം കമ്മം അകത്വാ. ജീവിതട്ഠാനം നാമാതി തസ്സ ജീവിതസ്സ ഹേതു നാമ. നിബ്ബാനസ്സ മഗ്ഗോതി നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമുപായഭൂതോ മഗ്ഗോ.

സുവീരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുസീമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൮. അന്തരേതി അബ്ഭന്തരേ. ഏവംനാമകന്തി ‘‘സുസീമോ’’തി ഏവംനാമകം. ഏകം പുത്തമേവ അഞ്ഞതരം അത്തനോ പുത്തമേവ.

സുസീമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ധജഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. സമുപബ്യൂള്ഹോതി ഉഭിന്നം സഹ ഏവ സമാഗമോ, ഭുസം വാ ബ്യൂള്ഹോതി അത്ഥോ. ഭുസാ പനസ്സ ബ്യൂള്ഹതാ ദ്വിന്നം സേനാനം സമാഗന്ത്വാ സമ്പിണ്ഡിതഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സമ്പിണ്ഡിതോ രാസിഭൂതോ’’തി. പച്ഛിമന്തോതി രഥപഞ്ജരസ്സ പരന്തോ പച്ഛിമന്തോ പച്ഛിമകോട്ഠാസോ. രഥസന്ധിതോതി രഥപഞ്ജരസ്സ കുബ്ബരേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധനട്ഠാനതോ. തദേവ പമാണന്തി തദേവ ‘‘ദിയഡ്ഢയോജനസതായാമോ’’തി വുത്തപ്പമാണമേവ. ദിഗുണം കത്വാതി ‘‘പച്ഛിമന്തോ സതയോജനോ’’തിആദിനാ ദിഗുണം കത്വാ. ചന്ദമണ്ഡലസൂരിയമണ്ഡലകിങ്കിണികജാലാദിഭേദസ്സ സേസാലങ്കാരസ്സ. പസ്സന്താനം ദേവാനം. രാജാ നോതി അമ്ഹാകം രാജാ ദേവസേട്ഠോ. ദുതിയം ആസനം ലഭതീതി സക്കേ നിസിന്നേ തസ്സ അനന്തരം ദുതിയം ആസനം ലഭതി. തസ്മാ ദേവസേട്ഠതായ സക്കോ വിയ ഗാരവട്ഠാനിയോ, യതോ സക്കോ ‘‘തസ്സ ധജഗ്ഗം ഉല്ലോകേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അസുരേഹി പരാജിതോതി അസുരേഹി പരാജയം ആപാദിതോ. രജധജം ദിസ്വാതി പരസേനായ ഉപഗച്ഛന്തിയാ ഉട്ഠിതരജമത്തമ്പി ദിസ്വാ ഠിതോപി തം രജധജം ദിസ്വാ ഭീരുഭാവേന പലായനധമ്മോ.

യസ്സ ധജഗ്ഗപരിത്തസ്സ. ആനുഭാവോ വത്തതി അസമ്മുഖീഭൂതാഹിപി ദേവതാഹി സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബതോ. ചോരഭയാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന രോഗഭയാദീനഞ്ചേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ വിധിനാ ഭാവിതേ പരിത്തസ്സ അത്ഥേ ഉപചാരജ്ഝാനാദീനമ്പി ഇജ്ഝനതോ.

ദീഘവാപീനാമകേ ഗാമേ ചേതിയം ദീഘവാപിചേതിയം. മുദ്ധവേദികാ നാമ ഹമ്മിയം പരിക്ഖിപിത്വാ കതവേദികാ. ബുദ്ധഗതം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ പരിത്തരക്ഖഗുത്തിം ആഹ. പരിത്തസ്സ ആനുഭാവേന ദ്വേ ഇട്ഠകാ…പേ… അട്ഠംസു. തഥാ ഹി തസ്മിം നിസ്സേണിയം ഠിതേ…പേ… അട്ഠംസൂതി.

ധജഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വേപചിത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൦. ‘‘മഹാനുഭാവതായ അസുരാനം ചിത്തവേപനേന വേപചിത്തീ’’തി വദന്തി. ഇസീഹി പന അഭയം യാചിതേ ‘‘ഭയമേവ ദദാമീ’’തി വത്വാ തേഹി ‘‘അക്ഖയം ഹോതു തേ ഭയ’’ന്തി അഭിസപവസേന വുത്തകാലതോ പട്ഠായ വേപനചിത്തതായ ‘‘വേപചിത്തീ’’തി വുച്ചതി, യം ലോകിയാ ‘‘പുലോമോ’’തി ച വദന്തി. നിപാതപദാനിപി കാനിചി അത്ഥവിസേസജോതകാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘നിപാതമത്ത’’ന്തി ഹേതുഅത്ഥാദീനമേത്ഥ അസമ്ഭവതോ. തന്തി സക്കം ദേവാനമിന്ദം. കണ്ഠേ പഞ്ചമേഹീതി കണ്ഠബന്ധനപഞ്ചമേഹി, വിഭത്തിഅലോപേന നിദ്ദേസോ. ചിത്തേനേവാതി ‘‘ഇമം ബന്ധാമി, അയം ബജ്ഝതൂ’’തി ഉപ്പന്നചിത്തേനേവ. ബജ്ഝതി ബദ്ധോ ഹോതി, അയം ദേവാനുഭാവോ. മുച്ചതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ദസഹീതി ‘‘ചോരോസീ’’തിആദിനാ ഇധ വുത്തേഹി ദസഹി. തേനാഹ ‘‘ഇമേഹീ’’തി. നിബ്ബത്തിത്വാ ചിരകാലതം ഉപാദായ ഖുംസനവസേന വദതി ‘‘ജരസക്കാ’’തി. ന തം അക്കോസം മനസി കരോതി ദീഘരത്തം ഖന്തിസോരച്ചേസു നിരുള്ഹഅജ്ഝാസയത്താ. മഹാപടിഗ്ഗഹണന്തി മഹന്തം ഉപസമബ്യഞ്ജനം. അസ്സാതി വേപചിത്തസ്സ.

പടിസംയുജേതി പടിസത്തു ഹുത്വാ സംയുദ്ധം കരേയ്യ. തേനാഹ ‘‘പടിപ്ഫരേയ്യാ’’തി. ഉപസമം…പേ… മഞ്ഞേ ഉപസമേനേവ പച്ചത്ഥികസ്സ നായകഭൂതസ്സ കോധസ്സ പടിസേധനതോ. താദിസേ ഹി കോധോ പടികിരിയം അലഭന്തോ അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ വൂപസമ്മതി. യദാ-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ, ന കാലത്ഥോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ തം മഞ്ഞതീ’’തി. താവദേവ ദ്വേ ഗാവോ യുജ്ഝന്തേതി തസ്മിംയേവ ഖണേ ദ്വീസു ഗോണേസു യുജ്ഝന്തേസു.

ഖന്തിതോ ഉത്തരിതരോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ ന വിജ്ജതി അനന്തരേവ അസ്സ വിരോധം അനത്ഥം പടിബാഹിത്വാ ദിട്ഠധമ്മികസ്സ ചേവ സമ്പരായികസ്സ ച സംവിധാനതോ. തം ഖന്തിം പരമം ആഹു സേട്ഠബലം വിരോധപച്ചയം അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ. ബാലയോഗതോ ബാലോ, തസ്സ ബലം ബാലബലം, അഞ്ഞാണന്തി ആഹ ‘‘ബാലബലം നാമ അഞ്ഞാണബല’’ന്തി. തം യസ്സ ബലന്തി തം അഞ്ഞാണബലം യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബലം, അബലമേവ തം പഞ്ഞാബലേന വിദ്ധംസേതബ്ബതോ. പടിവത്താ ന വിജ്ജതീതി ധമ്മട്ഠം പടിപ്ഫരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ പവത്താ നത്ഥി. പടിവചനമത്തം പന കോചി വദേയ്യാപി, തം അകാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിപ്ഫരിത്വാ വാ’’തിആദിമാഹ. ബാലബലന്തി ‘‘പടിപ്ഫരിത്വാ’’തി വചനസ്സ കാരണവചനം. തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ പടികുജ്ഝനകസ്സ. നാനത്താവിതക്കനതോ ഉഭിന്നം അത്ഥം. തികിച്ഛന്തന്തി അനത്ഥപടിബാഹനമുഖേന പണ്ഡിതകിച്ചകരണേന പടിസേധേന്തം. ‘‘ബാലോ അയ’’ന്തി ഏവം പഞ്ഞപേതും ഹേതുഫലാനം അനവബോധതോ ചതുസച്ചധമ്മേ അഛേകാതി.

വേപചിത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുഭാസിതജയസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൧. ‘‘ഛേകതായാ’’തി വത്വാ തസ്സ വത്തും ഛേകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം കിരസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ഗാഹന്തി ലദ്ധിം. മോചേത്വാതി യസ്സ പുന ‘‘ചോരോ’’തി ഉത്തരി വത്തും ന സക്കോതി, ഏവം വിമോചേത്വാതി പഠമം വത്തും ന സക്കാ. ഗരൂതി ഭാരിയം, ദുക്കരന്തി അത്ഥോ. പച്ഛാതി ‘‘പരസ്സാ’’തി വുത്തോ സോ കിഞ്ചി പഠമം വദന്തോ അത്തനോ അധിപ്പായം പവേദേതി നാമ, തം യഥാസത്തി വിദിതമനോ തസ്സ ഉത്തരി വത്തും സക്കോതി. തേനാഹ ‘‘പരസ്സ വചനം അനുഗന്ത്വാ പന പച്ഛാ സുഖം വത്തു’’ന്തി. അപി ച അസുരിന്ദേന ‘‘ഹോതു, ദേവാനമിന്ദ, സുഭാസിതേന ജയോ’’തി പഠമം വുത്തം, വിസേസോ ച പുബ്ബം ഉപനേന്തം അനുവത്തതി. വചസി കുസലോ സക്കോ ദേവരാജാ തം വിസേസം തേനേവ പുബ്ബം ഉപനയാപേന്തോ ഉപലാപനവസേന ‘‘തുമ്ഹേ ഖ്വേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. പുബ്ബദേവാതി സക്കപമുഖായ ദേവപരിസായ ലോകേ പുബ്ബേവ ഉപ്പന്നത്താ ‘‘പുബ്ബദേവാ’’തി പസംസവചനം. വേപചിത്തിം സന്ധായ ‘‘തുമ്ഹേ’’തി ‘‘പുബ്ബദേവാ’’തി ച വുത്തത്താ ‘‘തുമ്ഹാകം താവ പവേണിആഗതം ഭണഥാ’’തി വുത്തം. ഗാരവട്ഠാനിയത്താ വേപചിത്തിനോ ബഹുവചനപയോഗോ. ദണ്ഡേന അവചാരോ അവചരണം ദണ്ഡാവചരോ, നത്ഥി ഏത്ഥ വുത്തോ ദണ്ഡാവചരോതി അദണ്ഡാവചരാ, സക്കേന വുത്താ ഗാഥായോ.

സുഭാസിതജയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുലാവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. രഥസദ്ദോതി രഥാലങ്കാരഭൂതാനം കിങ്കിണികജാലാദീനം സദ്ദോ. തഥാ ധജസദ്ദോ. ആജാനീയസദ്ദോതി ആജാനീയാനം ഹസിതസദ്ദോ ച. കരുണാസമാവജ്ജിതഹദയോതി പാണാനം അനുപരോധേന പണാമിതചിത്തോ. ഈസാമുഖേനാതി രഥകപ്പരമുഖേന. പുഞ്ഞപച്ചയനിബ്ബത്തോതി ഉളാരം സുവിപുലം പുഞ്ഞം പച്ചയം കത്വാ നിബ്ബത്തോ. ന സജ്ജതി കത്ഥചി അപ്പടിഘട്ടനേന ഗച്ഛന്തോ. സിമ്ബലിവനേനാതി സിമ്ബലിവനമജ്ഝേന. വിഭഗ്ഗം നിമ്മഥിതന്തി ഇതോ ചിതോ വിഭഗ്ഗഞ്ചേവ നിരവസേസതോ മഥിതഞ്ച ഹോതി.

കുലാവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നദുബ്ഭിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൩. സുപച്ചത്ഥികോതി സുട്ഠു അതിവിയ പച്ചത്ഥികോ പടിസത്തു. ഗഹിതോസീതി ദേവപാസേന ബന്ധിത്വാ ഗഹിതോ അസി. ബദ്ധോവ അഹോസി സക്കസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന. ചേതിയരാജാ കിര ഇമസ്മിം കപ്പേ തതോ പുബ്ബേ കേനചി അവുത്തപുബ്ബം ഖരമുസാവാദം അഭാസി, താവദേവ വിരജ്ഝിത്വാ മഹാപഥവിയാ വിവരേ ദിനേ നിപതിത്വാ അവീചിഅഗ്ഗിജാലാനമിന്ദനമഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചേതിയരഞ്ഞോ പാപം സന്ധായാ’’തി. മഹാപാപാനീതി മഹന്താനി ഗരുതരാനി പാപാനി. തഥാ ഹി വേപചിത്തിനോ സപഥകരണേ നിദസ്സനഭാവേന ഏതാനി അട്ഠകഥായം ആഗതാനീതി.

നദുബ്ഭിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേരോചനഅസുരിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൪. ദ്വാരപാലരൂപകാനി വിയാതി ദ്വാരപാലാകാരേന കതപടിമായോ വിയ. വായമേഥേവ, ന അന്തരാ സംകോചം ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. നിപ്ഫന്നസോഭനേസൂതി നിപ്ഫന്നഭാവേന സുന്ദരേസു. സബ്ബേ ഹി അനിപ്ഫന്നാ അത്ഥാ ന സോഭന്തി. കിച്ചജാതാതി വിപ്പകതഭാവേന സഞ്ജാതകിച്ചാ. അകിച്ചജാതോതി അസഞ്ജാതകിച്ചോ കിച്ചരഹിതോ നാമ നത്ഥി ഗമനട്ഠിതസയനനിസജ്ജാദിവസേന ഉപ്പജ്ജനകദുക്ഖവിനോദനഭാവതോ. സംയോഗപരമാത്വേവ സമ്ഭോഗാതി ഇമേസം സത്താനം സംഭുഞ്ജിതബ്ബവത്ഥൂനി നാമ പകതിയാ വിരോധസീലാനിപി അസംയോഗേന വാ അസുന്ദരാനിപി, താനി അഭിസങ്ഖരണപചനസംയോജനപരമാനി വേദിതബ്ബാനി തഥാ സതി സമ്ഭോഗാരഹഭാവൂപഗമനതോ. തേനാഹ ‘‘പാരിവാസികഓദനാദീനീ’’തിആദി. ഉണ്ഹാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബയുത്തേ പരിഭജ്ജിത്വാതി അധിപ്പായോ.

വേരോചനഅസുരിന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അരഞ്ഞായതനഇസിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൫. ജാമാതികാ വുച്ചതി ധീതുപതി, സസുരോ ഭരിയായ പിതാ, തസ്മാ ഇമേ അന്തരവത്തിനോ ദ്വേ ജനാ സക്കവേപചിത്തിനോ സുജായ വസേന ജാമാതികസസുരാ. ‘‘ചിരദിക്ഖിതാന’’ന്തി ദിക്ഖിത്വാ പബ്ബജിത്വാ ചിരകാലാനം വതസമാദാനവസേന ഇതോ ബാഹിരകാനം പബ്ബജിതാനന്തി ആഹ ‘‘ചിരസമാദിന്നവതാന’’ന്തി. ഇതോ പടിക്കമാതി ഇതോ യഥാഠിതട്ഠാനതോ അപേഹി അപക്കമ. ന പടിക്കൂലസഞ്ഞിനോ ഗുണേ ഗാരവയോഗതോ. ദേവാ ഹി യേഭുയ്യേന ‘‘മയം പുബ്ബേ ഗുണവന്തേ പയിരുപാസിത്വാ തേസം ഓവാദേ ഠത്വാ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനിത്വാ ഇധൂപപന്നാ’’തി ഗുണവന്തേസു ആദരഭാവം ഉപട്ഠപേന്തി.

അരഞ്ഞായതനഇസിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സമുദ്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൬. ചക്കവാളമഹാസമുദ്ദപിട്ഠിയന്തി ചക്കവാളപബ്ബതപാദസമന്താ മഹാസമുദ്ദതീരപിട്ഠിയം. യഥേവ സിനേരുസമീപേ മഹാസമുദ്ദോ അനുപുബ്ബനിന്നോ അനുപുബ്ബപോണോ അനുപുബ്ബപബ്ഭാരോ, ഏവം യേഭുയ്യേന ചക്കവാളപാദസമീപേപി. തേനാഹ ‘‘രജതപട്ടവണ്ണേ വാലുകപുലിനേ’’തി. വുത്തപ്പകാരാസൂതി അനന്തരസുത്തേ വുത്തപ്പകാരാസു. അസ്സമപദേനാതി അസ്സമപദവേമജ്ഝേന. ഏവം ചിന്തയിംസൂതി ‘‘യം നൂന മയ’’ന്തിആദിനാ യഥാ പാളിയം ആഗതം, ഏവം മന്തയിംസു.

ഇച്ഛിതകരോതി യദിച്ഛിതകരണം. ദുട്ഠാനന്തി ദുരാസയാനം. തേ പന ദുട്ഠജ്ഝാസയാ വിരുദ്ധാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ദുട്ഠാനം വിരുദ്ധാന’’ന്തി. പവുത്തന്തി ബീജം സന്ധായ വപിതം. തേനാഹ ‘‘ഖേത്തേ പതിട്ഠാപിത’’ന്തി.

സായമാസഭത്തന്തി സായം അസിതബ്ബഭോജനം. യഥാവാരം ഭക്ഖിതമേതം ദേവാനം വിയ സുഖുമം ഗുരുവാസഞ്ച ന ഹോതീതി ‘‘ഭത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഗേലഞ്ഞജാതന്തി സഞ്ജാതഗേലഞ്ഞം. വേപതീതി കമ്പതി പവേധതി.

സമുദ്ദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.