൧൨. ആളവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. ആളവിയന്തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന തം രട്ഠമ്പി നഗരമ്പി വുച്ചതി. രട്ഠേ അധിപ്പേതേപി ന ഏത്ഥ ബഹുവചനം തഥാരുള്ഹിയാ അഭാവതോ. തഞ്ച ഭവനന്തി തഞ്ച ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനം. തത്ഥാതി ആളവകസ്സ ഭവനേ. ‘‘അഥ ഖോ ആളവകോ യക്ഖോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തി ഏത്ഥ തസ്മിം പാഠപദേസേ. അയമനുപുബ്ബികഥാതി അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബതോ ആഗതാ കഥാ. ആളവിയാ ഇസ്സരോതി ആളവോ, ആളവകോതി ച രാജാ വുത്തോ. കദാചി ചോരപടിബാഹനത്ഥം, കദാചി ഉസ്സാഹസത്തിവിഭാവനവസേന പടിരാജനിസേധനത്ഥം, കദാചി ലക്ഖയോഗ്യവിനിയോഗവസേന ബ്യായാമകരണത്ഥഞ്ച. മിഗാനം വനനതോ വസനതോ വാനതോ വാ ‘‘മിഗവാ’’തി ലദ്ധസമഞ്ഞം മിഗവം. തസ്സേവാതി രഞ്ഞോ ഏവ. മിഗോതി ഏകോ ഏണിമിഗോ. തിയോജനന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. ഉദകം വിയ പവിസിത്വാ ഠിതന്തി യഥാ പരിസ്സമപ്പത്തോ ഉദകം പവിസിത്വാ ഠിതോ നിരസ്സാസോ ഹോതി, ഏവം വിയ ഠിതം. മൂലന്തി സമീപം. യക്ഖം ദിസ്വാവ രഞ്ഞോ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ഊരുത്ഥമ്ഭം അഹോസി, തസ്മാ രാജാ പലായിതും നാസക്ഖി. തേന വുത്തം ‘‘ഖാദിതും ഉപഗതോ’’തി. അഥ രാജാ ദ്വിധാ ഛിന്നം മിഗം ദത്വാ അത്താനം മോചേതുകാമോ അഹോസി. യക്ഖോ ‘‘നനു മമ ഹത്ഥഗതകാലതോ പട്ഠായ മിഗോപി മമ സന്തകോ, തത്ഥ കിന്നാമ തേ കേരാടിയമിദം ദത്വാ അത്തനോ മോചന’’ന്തി രാജാനം ന മുഞ്ചി. അഥ രാജാ തസ്സ താദിസം പടിഞ്ഞാതം അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘രാജാ തേന സദ്ധി’’ന്തിആദി. ഭവനം അനുപഗതന്തി ഇദം മമ ഭവനം അനുപഗതം. അനനുഞ്ഞാതന്തി ഉപഗതേന സാമിഭൂതേന അനനുഞ്ഞാതഞ്ച. ഏതേന ഉപഗതം തം, ഇദാനി താദിസേന അനുഞ്ഞാതഞ്ച ഖാദിതും ലഭാമീതി ദസ്സേതി.

മച്ചുപഥേതി മച്ചുഗോചരേ. ആസന്നമരണതായ ഏവമാഹംസു.

തം ആളവകകുമാരം ആദായ പക്കമിംസൂതി യോജനാ. തസ്സ രഞ്ഞോ മഹേസീ ആളവകകുമാരസ്സ മാതാതി വുത്താ. ദേവിസഹസ്സാനം വിപ്പലപന്തീനന്തി വചനം പരിണാമേതബ്ബം.

ദേസനാപരിയോസാനേതി യക്ഖം ദമേത്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരസമീപേ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നേന ഭഗവതാ സരാജികായ മഹതിയാ പരിസായ ദേസിതദേസനായ പരിയോസാനേ. സോതി ഭഗവാ. ഭവനേ ഏവാതി വിമാനേ ഏവ. ഭഗവാപി പസ്സതി പകതിചക്ഖുനാവ നിഗ്രോധസ്സ ഉപരി നിബ്ബത്തത്താ.

തത്രാതി തസ്മിം ‘‘രോസേതുകാമതായാ’’തി വചനേ. തേസന്തി സാതാഗിരിഹേമവതാനം. കാലദീപദേസകുലജനേത്തിആയുപ്പമാണവിസയം പഞ്ചമഹാവിലോകിതം. ‘‘സീതം ബ്യപഗതം ഹോതി, ഉണ്ഹഞ്ച ഉപസമ്മതീ’’തിആദിനാ (ബു. വം. ൨.൮൩) ആഗതാനി ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി. കടിപ്പദേസവത്ഥികോസകണ്ണതോ തിധാ. സദ്ദോതി ആളവകസ്സ ഉഗ്ഘോസിതസദ്ദോ.

ഇമിനാ പസങ്ഗേന സകലജമ്ബുദീപം ബ്യാപേത്വാ പവത്തേ അപരേപി തയോ സദ്ദേ യഥാ ഏതേ, ഏവം ആളവകസ്സ ഉഗ്ഘോസിതസദ്ദോപീതി ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ’’തിആദി വുത്തം. ഓസക്കന്തേതി പരിഹായമാനേ.

ചുണ്ണേന്താതി ചുണ്ണേതും സമത്ഥതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന ചുണ്ണനവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മാ കസ്സചീ’’തിആദി. ഉസ്സാവബിന്ദുമത്തമ്പീതി ഉസ്സാവപതനമത്തമ്പി. ഖുരപ്പം സല്ലം.

സേട്ഠാനീതി അജേയ്യേന അപ്പടിഹതഭാവേന ഉത്തമാനി. ദുസ്സാവുധന്തി ആവുധകിച്ചകരം ഉത്തരിയം ദുസ്സം. ഇമാനി കിര സക്കാദീനം പുഞ്ഞാനുഭാവേന നിബ്ബത്താനി അപ്പടിഹതപ്പഭാവാനി പടിപക്ഖവിധമനയുത്താനി അവജ്ഝാനി ആവുധാനി. തേനാഹ ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി.

അസനിവിചക്കം വിയാതി അസനിമണ്ഡലം വിയ.

പിത്തന്തി അലഗദ്ദപിത്തം. ഭിന്ദേയ്യാതി ആസിഞ്ചേയ്യ. സുഖന്തി സുകരം. മുദുഭൂതചിത്തവവത്ഥാനകരണത്ഥന്തി മുദുഭൂതം അത്തനോ ചിത്തേ വവത്ഥാനസ്സ കരണത്ഥം.

ഏവം വുത്തേതി ‘‘ന ഖ്വാഹ’’ന്തി ഏവം വുത്തേ. ഭഗവതോ സാസനേ ഠിതേ പയിരുപാസിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതം ഭഗവന്തം പയിരൂപാസിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതമേവ നാമാതി ആഹ ‘‘കസ്സപം…പേ... ഉഗ്ഗഹേസു’’ന്തി. പുട്ഠപഞ്ഹാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പുട്ഠപഞ്ഹാ. യസ്മാ ബുദ്ധവിസയേ പുട്ഠപഞ്ഹാ, തസ്മാ ബുദ്ധവിസയാവ ഹോന്തി.

പടിസേധേത്വാതി വാചായ അസക്കുണേയ്യഭാവേനേവ പടിസേധേത്വാ. ‘‘യദാകങ്ഖസീ’’തി പദസന്ധിവസേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘യദി ആകങ്ഖസീ’’തി. തേന തുയ്ഹം പുച്ഛം താവ സുത്വാ വിസ്സജ്ജേസ്സന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ന മേ’’തിആദി. ദുതിയവികപ്പേ ദ-കാരോ പദസന്ധികരോതി ആഹ ‘‘യം ആകങ്ഖസീ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, ആവുസോ, സുത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി അവത്വാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ അനിയമേത്വാ വചനം സബ്ബവിസയം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബം തേ’’തിആദി.

കിം സൂതി ഏത്ഥ കിന്തി പുച്ഛായം, സൂതി സംസയേ, കിം നൂതി അത്ഥോ? ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. തസ്മാ വിത്തന്തി യസ്മാ വിത്തികരണതോ വിത്തം. സുകതന്തി സുട്ഠു സക്കച്ചം കതം. സുഖന്തി ഇട്ഠഫലം. തത്ഥ യം പധാനം, തം ദസ്സേതും ‘‘കായികചേതസികം സാത’’ന്തിആദി വുത്തം. നിസ്സന്ദഫലഞ്ഹി തഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ ഹോതി. അപ്പേതീതി പാപേതി. അതിസയത്ഥജോതനോ തര-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘അതിസയേന സാദൂ’’തി. രസസഞ്ഞിതായ ഇട്ഠാനം രാഗാദിധമ്മാനം. കേന പകാരേനാതി കഥം-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. കഥംജീവിന്തി യദി സമാസപദമേതം, ‘‘കഥ’’ന്തി സാനുനാസികാ കതാതി ആഹ ‘‘ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥ’’ന്തിആദി.

സദ്ധീധ വിത്തന്തി ഏകദേസേന സമുദായദസ്സനം സമുദ്ദപബ്ബതനിദസ്സനം വിയ. ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വിത്തികരണതോ വിത്ത’’ന്തി വുത്തമത്ഥം സന്ധായ ഹേതൂപമാഹി യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തേന സുഖാവഹനതോ, ദുക്ഖപടിബാഹനതോ, ദാലിദ്ദിയൂപസമനതോ, രതനപടിലാഭഹേതുതോ, ലോകസന്തതിആവഹനതോ ച സദ്ധാ വിത്തം യഥാ തം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി. തേനാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. നനു ചേതനാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ ച സാതിസയം വിപാകസുഖം ആവഹന്തി, തം കഥം സദ്ധാ ആവഹതീതി? സദ്ധാധുരഭാവസഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സദ്ധാധുരേന പടിപന്നാന’’ന്തി. തസ്സ ച സേസപദേസുപി യോജേതബ്ബം.

ഇദാനി യം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി സദ്ധാവിത്തസ്സ ഓപമ്മം, തം ഹീനം, സദ്ധാവിത്തമേവ ഉത്തമന്തി പാളിയം സേട്ഠഗ്ഗഹണം കതന്തി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരലോകം ഗതം അനുഗച്ഛതീതി അനുഗാമികം. അഞ്ഞേഹി ന സാധാരണന്തി അനഞ്ഞസാധാരണം. സബ്ബസമ്പത്തിഹേതൂതി സബ്ബാസം സീലസമ്പദാദീനം ലോകിയലോകുത്തരാനം സമ്പത്തീനം ഹേതു. അനത്ഥായ ഹോതി അനുപായപടിപത്തിതോ. തസ്മാ അനുഗാമികത്താ. അനഞ്ഞസാധാരണത്താ സബ്ബസമ്പത്തിഹേതുഭാവതോ ഹിരഞ്ഞാദിവിത്തനിദാനത്താ ച സദ്ധാവിത്തമേവ സേട്ഠം. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദദേസനാ യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി.

‘‘ദസകുസലധമ്മോ’’തി ഇമിനാ ഏകച്ചാനംയേവ ദാനാദിധമ്മാനം സങ്ഗഹോ, ന സബ്ബേസന്തി അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘ദാനസീലഭാവനാധമ്മോ വാ’’തി വുത്തം. ‘‘സുഖ’’ന്തി തിവിധസ്സപി സുഖസ്സ സാധാരണഗ്ഗഹണമേതന്തി തം സവിസേസലദ്ധം പുഗ്ഗലവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘സോണസേട്ഠി…പേ… ആവഹതീ’’തി ആഹ. യോ സോ പദുമവതിയാ ദേവിയാ പുത്തോ മഹാപദുമോ നാമ രാജാ ദിബ്ബസുഖസദിസം രജ്ജസുഖമനുഭവിത്വാ പച്ഛാ പച്ചേകബുദ്ധോ ഹുത്വാ നിബ്ബാനസുഖമനുഭവി, തം നിദസ്സനഭാവേന ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘മഹാപദുമാദീനം വിയ നിബ്ബാനസുഖഞ്ച ആവഹതീ’’തി.

അത്ഥുദ്ധാരനയേന സച്ചസദ്ദം സംവണ്ണേന്തോ ‘‘അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതീ’’തി ആഹ. വാചാസച്ചേ ദിസ്സതി സച്ചസദ്ദോ ‘‘ഭണേ’’തി വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. വിരതിസച്ചേ ദിസ്സതി. വേരമണീസു ഹി പതിട്ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘സച്ചേ ഠിതാ’’തി വുച്ചന്തി. അത്താകാരമ്പി വത്ഥും ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി പവത്തിയാകാരം ഉപാദായ ദിട്ഠി ഏവ സച്ചന്തി ദിട്ഠിസച്ചം, തസ്മിം ദിട്ഠിസച്ചേ ദിസ്സതീതി യോജനാ. ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീതി പരമത്ഥബ്രഹ്മാനം സച്ചാനി, യാനി ‘‘സബ്ബേ പാണാ അവജ്ഝാ, സബ്ബേ കാമാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ഭവാ അനിച്ചാ, നാഹം ക്വചനി കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മി’’ന്തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൧൮൫) ചതുക്കനിപാതേ ആഗതാനി. പരമത്ഥഭൂതം സച്ചം നിബ്ബാനം. അബ്ഭന്തരം കത്വാതി അന്തോഗധമേവ കത്വാ, തേഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ പരമത്ഥസച്ചാനമ്പി സാദുതരത്താ. യസ്സാനുഭാവേനാതി യസ്സ വാചാസച്ചസ്സ ആനുഭാവേന.

ഉദകമ്ഹി ധാവതീതി ഉദകപിട്ഠിയം അഭിജ്ജമാനായം പഥവിയാ വിയ ധാവതി ഗച്ഛതി മഹാകപ്പിനരാജാ വിയ. വിസമ്പി സച്ചേന ഹനന്തി പണ്ഡിതാതി കണ്ഹദീപായനാദയോ വിയ. സച്ചേനാതി മച്ഛജാതകേ ബോധിസത്തസ്സ വിയ സച്ചേന ദേവോ ഥനയം പവസ്സതി. സച്ചേ ഠിതാതി വിരതിസച്ചേ വാചാസച്ചേ ച ഠിതാ തയോപി ബോധിസത്താ. നിബ്ബുതിന്തി നിബ്ബാനം പത്ഥയന്തി. സാദുതരന്തി സാതതരം ഇട്ഠതരവിപാകദാനതോ.

രസാനന്തി നിദ്ധാരണത്ഥേ സാമിവചനം. നിദ്ധാരണഞ്ച കോചി കുതോചി കേനചി ഇമന്തി കസ്സചി വചനം ന സാധേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. തേന ഹി നിബ്ബാനം രസസമുദായതോ സാദുതരതാവിസേസേന നിദ്ധാരീയതി. തത്ഥ യേ ഇമേ വുച്ചന്തീതി യോജനാ. സായനീയധമ്മാതി ജിവ്ഹായ സായിതബ്ബാ ധമ്മാ. രസായതനം രസോതി ആഹ ‘‘മൂലരസോ ഖന്ധരസോ’’തിആദി. ഫലരസന്തി ഫലസ്സ രസം, ഫലം പീളേത്വാ താപേത്വാ ഗഹേതബ്ബരസന്തി അത്ഥോ. അരസരൂപോതി ആചാരരഹിതസഭാവോ. രൂപസ്സ അസ്സാദനവസേന ഉപ്പജ്ജനകസുഖധമ്മാ രൂപരസാ. ഏസ നയോ സദ്ദരസാദീസു. സദ്ദരസോതി ബ്യഞ്ജനസമ്ഭൂതോ രസോ. വിമുത്തിരസോതി വിമുത്തിസമ്പത്തികോ രസോ. അത്ഥരസോതി അത്ഥസ്സ പടിവിജ്ഝനവസേന ഉപ്പജ്ജനകസുഖം അത്ഥരസോ, തഥാ ധമ്മരസോ വേദിതബ്ബോ. രൂപാചാരാതിആദീസു രസഗ്ഗഹണേന ഫലരസം വദതി. സോ ഹി ഫലസ്സ രൂപോ ച, രസിതബ്ബതോ ആസാദേതബ്ബതോ രസോ ചാതി ‘‘രൂപരസോ’’തി വുച്ചതി. ആചാരോ പന സാമഗ്ഗീരസഹേതുതായ ‘‘രസോ’’തി വുത്തോ. സച്ചം ഹവേതി ഏത്ഥ ഹവേതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, ഏകംസത്ഥോ ച അവധാരണമേവാതി ആഹ ‘‘സച്ചമേവ സാദുതര’’ന്തിആദി. സരീരമുപബ്രൂഹേന്തി, ന ചിത്തം. നനു ച സുഖുപ്പത്തിപയോജനത്താ ചിത്തമ്പി ഉപബ്രൂഹേന്തീതി? ന, സുഖസ്സ സരീരബ്രൂഹനം പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ. വിരതിസച്ചവാചാതി സച്ചവിസേസേന സമ്പജ്ജനം വദതി. ചിത്തമുപബ്രൂഹേതി പദാലികായ വിരതിവാചായ സച്ചരസേ സതി സമഥവിപസ്സനാദീഹി ചിത്തപരിബ്രൂഹനസ്സ സമ്ഭവതോ മഗ്ഗഫലാനിസംസം ഗണ്ഹാതി. അസംകിലേസികഞ്ച സുഖമാവഹതി വിവട്ടസന്നിസ്സിതത്താ. വിമുത്തിരസോതി ഫലസുഖം വദതി നിബ്ബാനസുഖമ്പി വാ. പരമത്ഥസച്ചരസോ നാമ നിബ്ബാനരസോ. തഥാ ഹി തം ‘‘അച്ചുതിരസം അസ്സാസകരണരസ’’ന്തിപി വുച്ചതി. തേന പരിഭാവിതത്താതി വിമുത്തിരസസ്സ സാദുതരഭാവദസ്സനത്ഥം. ഏവം സന്തേപി ‘‘വിമുത്തിരസപരിഭാവിതത്താ’’തി ഏതേന കാമം വിമുത്തിരസോ വാ പരമത്ഥസച്ചരസോ വാ സാദുതരരസാതി ദസ്സേതി. തദധിഗമൂപായഭൂതന്തി തസ്സ പരമത്ഥസച്ചസ്സ അധിഗമൂപായഭൂതം. അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ചാതി ഫലഞ്ച കാരണഞ്ച നിസ്സായ പവത്തിതോ അത്ഥരസാ ധമ്മരസാ ച സാദൂ, തതോപി പരമത്ഥസച്ചമേവ സാദുരസന്തി അധിപ്പായോ.

ലോകുത്തരം ലോകിയഞ്ച അത്ഥം അജാനന്തോ അന്ധോ, ലോകിയത്ഥമേവ ജാനന്തോ ഏകചക്ഖു, ഉഭയം ജാനന്തോ ദ്വിചക്ഖു. പരഹിതം അത്തഹിതഞ്ച അജാനന്തോ അന്ധോ, അത്തഹിതമേവ ജാനന്തോ ഏകചക്ഖു, ഉഭയത്ഥം ജാനന്തോ ദ്വിചക്ഖു. സോ ദ്വിചക്ഖുപുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാജീവീ. തം പന ഗഹട്ഠപബ്ബജിതവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഗഹട്ഠോ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഗഹട്ഠപടിപദം ആരാധേത്വാ ചാതി യോജനാ. ആരാധേത്വാതി ച സാധേത്വാതി അത്ഥോ.

പുരിമനയേനേവാതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധവിസ്സജ്ജിതനയേനേവ. കിഞ്ചാപീതി അനുജാനനസന്ദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. കിം അനുജാനാതീതി? ഗാഥായ ചതൂഹി പദേഹി വുത്തേസു അത്ഥേസു ഏകസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധിയം ഇതരേസമ്പി സിദ്ധിം അനുജാനാതി. തേനാഹ ‘‘യോ ചതുബ്ബിധമോഘം…പേ… പരിസുജ്ഝതീ’’തി. കിം സന്ദസ്സേതീതി? യേസം പാപധമ്മാനം ബലവഭാവേന ഓഘതരണാദി ന സിജ്ഝതി, തേസം പടിപക്ഖാനം നിസ്സന്ദേഹവസേന സന്ദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദി. ഓഘതരണന്തി ഓഘതരണപടിപത്തിം. അസദ്ദഹന്തോതി ഏവം പടിപജ്ജന്തോ ഇമായ പടിപത്തിയാ ഓഘം തരതീതി ന സദ്ദഹന്തോ. ന പക്ഖന്ദതീതി പക്ഖന്ദനലക്ഖണായ സദ്ധായ ന ഉഗ്ഘാടീയതീതി ന ഓതരതി. ചിത്തവോസ്സഗ്ഗേനാതി യഥാകാമാചാരവസേന ചിത്തസ്സ വോസ്സജ്ജനേന. പമത്തോ പമാദം ആപന്നോ. തത്ഥേവാതി കാമേസു ഏവ. വിസത്തത്താ ലഗ്ഗത്താ. വോകിണ്ണോതി വിസേവിതോ. തസ്മാതി വുത്തസ്സ ചതുബ്ബിധസ്സപി അത്ഥസ്സ ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസനം. തപ്പടിപക്ഖന്തി അസ്സദ്ധിയാദീനം പടിപക്ഖം സദ്ധാദീനം ഓകാസത്താ.

ഏതായാതി ഗാഥായം ഇമിനാ പദേനാതി സമ്ബന്ധോ. സപ്പുരിസസംസേവോ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീതി ഇമേസം സോതാപത്തിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അങ്ഗാനം ആസന്നകാരണം സദ്ധിന്ദ്രിയന്തി ആഹ ‘‘സോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനം സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൧൮൩, ൪൩൨). ദിട്ഠോഘം തരതി ഏതേനാതി ദിട്ഠോഘതരണം, ദിട്ഠോഘസ്സ തരണം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘തരതി ഓഘ’’ന്തി വുത്തം, വത്തമാനസമീപേപി പന വത്തമാനം വിയ വോഹരണം യുത്തം ദിട്ഠോഘസ്സ തിണ്ണഭാവസ്സ ഏകന്തികത്താതി ‘‘സോതാപന്നഞ്ച പകാസേതീ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിപടിപത്തന്തരായകരാനം പാപധമ്മാനം സമുച്ഛിന്നത്താ സോതാപന്നോ…പേ… അപ്പമാദേന സമന്നാഗതോ. ‘‘സോതാപത്തി…പേ… തരതീ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ സകിദേവ ഇമസ്സ ലോകസ്സ ആഗമനമ്പി ഗഹിതം സിയാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ആരാധേത്വാ…പേ… അവസേസ’’ന്തി വുത്തം. നനു ‘‘അവസേസ’’ന്തി വുത്തത്താ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന അതിണ്ണം അനവസേസം ഭവോഘവത്ഥു ഗഹിതമേവ സിയാതി? ന, ഉപരി ദ്വീഹി മഗ്ഗേഹി തരിതബ്ബാനം തേസം പരതോ ദ്വിന്നം പഹാനവസേന വുച്ചമാനത്താ. അപവാദവിസയമ്പി പരിഹരതി – ‘‘ഏവം ഏസാ ചോദനാ അത്തനോ വിസയേ ന പതിട്ഠാതീ’’തി. അനാദികാലഭാവത്താ കാമസഞ്ഞായ കാമോഘതരണം മഹതാ ഏവ വീരിയേന സാധേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘വീരിയേനാ’’തി. തതിയം മഗ്ഗം ആരാധേത്വാ. കാമോഘസ്സ വത്ഥു കാമോഘവത്ഥു, കാമഗുണേഹി സദ്ധിം സബ്ബോ കാമഭവോ. കാമോഘസഞ്ഞിതന്തി കാമോഘസങ്ഖാതം. കാമനട്ഠേന കാമോ ച സോ ദുക്ഖോ ചാതി കാമദുക്ഖം. അസ്സാദനട്ഠേന കാമോ ഏവ സഞ്ഞാതി കാമസഞ്ഞാ, സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ വിഗതാ കാമസഞ്ഞാ ഏതിസ്സാതി വിഗതകാമസഞ്ഞാ. സബ്ബേസം രാഗാദിമലാനം മൂലഭൂതത്താ സത്തസന്താനസ്സ വിസേസതോ മലീനസഭാവാപാദനതോ പരമം ഉക്കംസഗതം മലന്തി പരമമലം, അവിജ്ജാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അവിജ്ജാപരമം മല’’ന്തി (ധ. പ. ൨൪൩).

പഞ്ഞാപദം ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തം പഞ്ഞാപദം ഹദയേ ഠപേത്വാ. തപ്പസങ്ഗേന അത്തനോ പടിഭാനേന സബ്ബേഹി വിയ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന. സബ്ബത്ഥേവാതി പഞ്ചസുപി ഠാനേസു. അത്ഥയുത്തിപുച്ഛാതി പഞ്ഞാദിഅത്ഥസമധിഗമസ്സ യുത്തിയാ കാരണസ്സ പുച്ഛാ. തേനാഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. പഞ്ഞാദിഅത്ഥം ഞത്വാതി പഞ്ഞാധന-കിത്തി-മിത്ത-അഭിസമ്പരായസങ്ഖാതം അത്ഥം സരൂപതോ സച്ചപടിവേധനിപ്ഫാദനേന ഞാണേന ജാനിത്വാ. നനു ഏസ ലോകുത്തരം സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലപഞ്ഞം തദധിഗമൂപായം ലോകിയപഞ്ഞഞ്ച അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ, സോ കസ്മാ തത്ഥ അത്ഥയുത്തിം പുച്ഛതീതി? സച്ചമേതം, ഉപരി പന സമാധിസ്സ യുത്തിം പുച്ഛിതുകാമോ പഞ്ഞായ സേട്ഠഭാവതോ, തസ്സ ച ഏകദേസേനേവ അധിഗതത്താ തമേവ ആദിം കത്വാ പുച്ഛതി. ‘‘കായ യുത്തിയാ’’തിആദി അത്ഥവണ്ണനം അതിദിസ്സതി ‘‘ഏസ നയോ ധനാദീസൂ’’തി. തത്ഥാപി അത്ഥയുത്തിപുച്ഛാഭാവോ പന ‘‘സബ്ബത്ഥേവാ’’തി ഇമിനാ വിഭാവിതോതി.

സദ്ധാസുസ്സൂസാഅപ്പമാദഉട്ഠാനസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി. കായസുചരിതാദിഭേദേന ആജീവട്ഠമകസീലഭൂതേന. സമഥവിപസ്സനാഭൂതേന നിപ്പരിയായേന ബോധിപക്ഖിയേ ഏവ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘അപരഭാഗേ’’തി ആഹ. പരിയായബോധിപക്ഖിയാ പന വിസേസതോ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാകാലേപി ലബ്ഭന്തി. പുബ്ബഭാഗേതി വാ തരുണവിപസ്സനാകാലം. തതോ പുബ്ബസാധനഞ്ച സന്ധായ ‘‘അപരഭാഗേ’’തി പുനാഹ, തതോ പരന്തി അത്ഥോ. ധമ്മന്തി പടിപത്തിധമ്മം. ന സദ്ധാമത്തകേനേവ പഞ്ഞം ലഭതീതി യോജനാ. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘സദ്ദഹാനോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. കിം വുത്തം ഹോതീതിആദിനാ വുത്തമേവ അത്ഥം വിവരതി. ന കേവലം സുസ്സൂസാമത്തേന പഞ്ഞാപടിലാഭോ, അഥ ഖോ അപ്പമാദേന പഞ്ഞം ലഭതീതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘അപ്പമത്തോ വിചക്ഖണോ’’തി വുത്തന്തി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിമാഹ.

ഇദാനി സദ്ധാദീനം പഞ്ഞാപടിലാഭസ്സ തംതംവിസേസപച്ചയാനി നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏവ’’ന്തി വുത്തം. സുസ്സൂസായാതി സോതുകാമതായ. സാ അത്ഥതോ ഉപസങ്കമനാദി. പഞ്ഞാധിഗമൂപായന്തി പരിയത്തിധമ്മമാഹ. തേനാഹ ‘‘സുണാതീ’’തി. ഗഹിതം ന പമുസ്സതി, സതിഅവിപ്പവാസലക്ഖണോ ഹി അപ്പമാദോതി. ന കേവലം യാഥാവതോ ഗഹണകോസല്ലമേവ വിചക്ഖണതാ, അഥ ഖോ യാഥാവതോ പഞ്ഞാസമ്പവേധനഞ്ചാതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരികം കരോതീ’’തി. ഇദാനി പഞ്ഞാപടിലാഭഹേതും മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സുസ്സൂസായ വാ’’തിആദി വുത്തം. അത്ഥമുപപരിക്ഖതീതി സുതകതാനം ധമ്മാനം പാളിഅത്ഥൂപപരിക്ഖാപുബ്ബകം രൂപാരൂപവിഭാഗം പരമത്ഥം സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച ഉപപരിക്ഖതി വീമംസതി. അനുപുബ്ബേനാതി ഏവം ഞാതപരിഞ്ഞം പത്വാ തീരണപരിഞ്ഞായ തതോ അനുക്കമേന തീരണപരിഞ്ഞം പഹാനപരിഞ്ഞഞ്ച മത്ഥകം പാപേന്തോ മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ പരമത്ഥസച്ചഭൂതം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി.

ഇമാനി സദ്ധാദീനി ചത്താരി കാരണാനി മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദേസകാലാദീനി അഹാപേത്വാ’’തി. യസ്മിം ദേസേ യസ്മിം കാലേ യേ ച സഹായകേ നിസ്സായ യം കിച്ചം തിരേതബ്ബം, താനി ദേസകാലാദീനി അനതിക്കമിത്വാ അത്തനോ അഭിവുഡ്ഢിം ഇച്ഛന്തേന ‘‘അയം നാമ ദേസോ, യത്ഥാഹം ഏതരഹി വസാമി, അയം കാലോ, ഇമേ മിത്താ, ഇമേ അമിത്താ, ഇമേ ആയവയാ, അഹഞ്ച ഏദിസോ ജാതി-കുല-പദേസ-ബലഭോഗ-പരിവാരാദീഹി, തം കിച്ചം ഇദാനി ആരദ്ധബ്ബം, ഇദാനി നാരദ്ധബ്ബ’’ന്തി സബ്ബം ഉപപരിക്ഖിത്വാ പടിപജ്ജിതബ്ബം. ഏവം പടിപജ്ജന്തോ ഹി ലോകിയസ്സ ധനസ്സ പടിരൂപാധിഗമൂപായം കരോതി നാമ. ലോകുത്തരസ്സ പന സീലവിസോധനാദിവസേന വേദിതബ്ബം. വഹിതബ്ബഭാവേന ധുരോ വിയാതി ധുരോ, ഭാരോ. ഇധ പന ധുരസമ്പഗ്ഗഹോ ഉത്തരപദലോപേന ധുരോ, വീരിയം. സോ സാതിസയോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ധുരവാ. ‘‘ഉട്ഠാതാ’’തി പദേന കായികവീരിയസ്സ വക്ഖമാനത്താ ‘‘ചേതസികവീരിയവസേനാ’’തി വിസേസിതം. അനിക്ഖിത്തധുരോ ധോരയ്ഹഭാവതോ. തിണാ ഭിയ്യോ ന മഞ്ഞതീതി തിണം വിയ പരിഭവന്തോ അതിഭുയ്യ വത്തതീതി അത്ഥോ. ആദിനാ നയേനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന –

‘‘കരം പുരിസകിച്ചാനി, സോ സുഖാ ന വിഹായതി; (ദീ. നി. ൩.൨൫൩);

‘‘ന ദിവാ സോപ്പസീലേന, രത്തിമുട്ഠാനദേസ്സിനാ;

നിച്ചം മത്തേന സോണ്ഡേന, സക്കാ ആവസിതും ഘര’’ന്തി ച. (ദീ. നി. ൩.൨൫൩); –

ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ. അസിഥിലപരക്കമോ അനലസഭാവതോ. ഏകമൂസികായാതി ഏകായ മതമൂസികായ. നചിരസ്സേവാതി ചതുമാസബ്ഭന്തരേയേവ. ചതുസതസഹസ്സസങ്ഖം ചൂളന്തേവാസീ വിയാതി കാകണികഡ്ഢകഹാപണ-സോളസ-കഹാപണ-ചതുവീസതി-കഹാപണ-സതഹരണക്കമേന ദ്വേ സതസഹസ്സാനി, ചൂളകമഹാസേട്ഠിനോ ധീതുലാഭവസേന ദ്വേ സതസഹസ്സാനീതി ഏവം ചതുസതസഹസ്സസങ്ഖം ധനം ഏകമൂലേന യഥാ ചൂളന്തേവാസീ വിന്ദി, ഏവം അഞ്ഞോപി പതിരൂപകാരീ ധുരവാ ഉട്ഠാതാ വിന്ദതേ ധനം. അയഞ്ച അത്ഥോ ചൂളകസേട്ഠിജാതകേന ദീപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

വത്തം കത്വാതി അധിട്ഠാനവത്തം കത്വാ. ‘‘സച്ചവാദീ ഭൂതവാദീ’’തി കിത്തിം പപ്പോതീതി യോജനാ. ഇച്ഛിതപത്ഥിതന്തി യേഹി മിത്തം ഇച്ഛതി, തേഹി ഇതരം പത്ഥിതം. മിത്താനി ഗന്ഥതീതി മിത്തഭാവം ഘടേതി. ദാനസ്സ പിയഭാവകരണതോ ‘‘ദദം പിയോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. യം ദാനം ഏകന്തതോ മിത്തഭാവാവഹം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുദ്ദദം വാ ദദം തം ഗന്ഥതീ’’തി ആഹ. ദദന്തി ച ലക്ഖണവചനമേതന്തി ആഹ ‘‘ദാനമുഖേന വാ’’തിആദി.

ആളവകസ്സ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഗഹട്ഠവസേന വിസ്സജ്ജേന്തോ. സദ്ധാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സദ്ധോ, തസ്സ സദ്ധസ്സ. ഘരമേസിനോതി ഘരാവാസസങ്ഖാതം ഘരം ഏസന്തസ്സ. ഘരാവാസസന്നിസ്സിതത്താ ‘‘ഘര’’ന്തി കാമഗുണാ വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘പഞ്ച കാമഗുണേ’’തി. ‘‘ഏതേ ചതുരോ ധമ്മാ’’തിആദിനാ ഗഹിതാ അനന്തരഗാഥായ വുത്തധമ്മാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തപ്പകാരം സച്ച’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഇമേ കുസലാ, ഇമേ അകുസലാ’’തിആദിനാ തേ അത്ഥേ യാഥാവതോ ധാരണതോ ഉപധാരണതോ ധമ്മോ. സഞ്ഞാ ചിത്തചേതസികാനം ധാരണം, അവിച്ഛേദതോ സന്ധാരണതോ കുസലസന്താനം ധാരേതീതി ധിതി, വീരിയം. ചജതി ഏതേനാതി ചാഗോ, ദാനം. പച്ചയവേകല്ലതോ ഫലുപ്പാദനസമത്ഥതാവസേന സന്തി.

അഞ്ഞേപീതി ഇതോ യഥാവുത്തധമ്മസമുദായതോ അഞ്ഞേപി ധമ്മാ യദി സന്തി, തേ ധമ്മേ പുച്ഛസ്സൂതി. കിലേസേ, കായവാചാദികേ വാ ദമേതീതി ദമോ, പഞ്ഞാ. ഉട്ഠഹതി ഉസ്സഹതി ഏതേനാതി ഉട്ഠാനം, വീരിയം. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സാ പുച്ഛായ. സദ്ധിന്തി സങ്ഖേപതോ ഭാവത്ഥപദാനം ബന്ധനേന സഹ. ഏകമേകം പദന്തി പഞ്ഞാദികമേകേകം പദം. ‘‘പഞ്ഞാ ഇമസ്മിം ഠാനേ പഞ്ഞാതി ധമ്മോതി ച ആഗതാ’’തിആദിനാ പഞ്ഞാദിഅത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണം അത്ഥുദ്ധാരോ. തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൬) വേവചനപദാനം ഉദ്ധരണം പദുദ്ധാരോ. പജാനാതീതി പഞ്ഞാ, ധാരേതീതി ധമ്മോ, ദമേതീതി ദമോതി ഏവം പദസ്സ കഥനം പദവണ്ണനാ.

അജ്ജാതി വാ ഏതരഹി. യഥാവുത്തേന പകാരേനാതി ‘‘സദ്ദഹാനോ അരഹത’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന. സച്ചസമ്പടിവേധാവഗഹണം വാ യഥാവുത്തേന പകാരേന ദിട്ഠസച്ചതായ ഇധലോകപരലോകത്ഥം യാഥാവതോ ജാനന്തോ. ഏവഞ്ച യക്ഖോ സത്ഥു ദേസനാനുഭാവസിദ്ധം പഞ്ഹം പുച്ഛനേന അത്തനോ പടിലാഭസമ്പത്തിം വിഭാവേന്തോ ‘‘കഥംസു ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തിആദിമാഹാതി ആചരിയാ. സമ്പരായികോതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, തേന ‘‘ദിട്ഠധമ്മികോ ചാ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ അത്ഥോ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. അരീയതി ഫലം ഏതസ്മാതി അത്ഥോ, കാരണം. വിചക്ഖണേ സപയോജനതായ.

തസ്സ ഞാണസ്സാതി തസ്സ അത്ഥസ്സ ആവിഭാവനസ്സ ഞാണസ്സ. ഗുണവിസേസേഹി ച സദിസസ്സപി അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ബുദ്ധോ ഭഗവാ. തേനാഹ –

‘‘നയിമസ്മിം ലോകേ പരസ്മിം വാ പന,

ബുദ്ധേന സേട്ഠോവ സമോവ വിജ്ജതി;

ആഹുനേയ്യാനം പരമാഹുതിം ഗതോ,

പുഞ്ഞത്ഥികാനം വിപുലഫലേസിന’’ന്തി. (വി. വ. ൧൦൪൭);

സഹിതപടിപത്തിന്തി പഞ്ഞാസങ്ഗാഹികം അത്തനോ പടിപത്തിം. സുന്ദരാ ബോധി സുബോധി, ബുദ്ധസ്സ സുബോധി ബുദ്ധസുബോധി, സാ ഏവ ബുദ്ധസുബോധിതാ. ധമ്മസ്സവനത്ഥം സന്നിപതിതദേവതാഹി സങ്ഘുട്ഠസാധുകാരസദ്ദുട്ഠാനഞ്ച.

സതപുഞ്ഞലക്ഖണന്തി സതസഹസ്സകപ്പേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ കതത്താ തേസം പുഞ്ഞാനം വസേന സതപുഞ്ഞലക്ഖണം അനേകപുഞ്ഞനിബ്ബത്തലക്ഖണം. അഭിനന്ദിയതായ സബ്ബേഹി അങ്ഗേഹി സമുപേതം സമന്നാഗതം. കതപുഞ്ഞഭാവം ബ്യഞ്ജേന്തീതി ബ്യഞ്ജനാനി, അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി. തേസം പരിപുണ്ണത്താ പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനം. തം യക്ഖോ…പേ… പൂരേസീതി ഗാഥാപൂരണത്ഥമേവ ഹി ഭഗവാ തഥാരൂപാനി അകാസി. അബ്യാധിതാതി അരോഗാ. ‘‘അബ്യഥിതാ’’തി കേചി പഠന്തി, സയസന്താസരഹിതാതി അത്ഥോ.

‘‘ഹത്ഥയോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഹത്ഥകോ’’തി വുത്തം. ആളവിനഗരന്തി ആളവിനഗരവാസിനോ വദതി. ഭവതി ഹി തത്രട്ഠതായ തം-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ, മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി. ഏകകോലാഹലേന വത്തമാനേന.

സമ്പിണ്ഡിത്വാതി സന്നിപതിത്വാ. കാമം സമ്ഭാരോ തേന കതോതി നത്ഥി, യുദ്ധത്ഥം പന ബഹുസോ ഉസ്സാഹസ്സ കതത്താ ‘‘യുദ്ധമാദിം കത്വാ’’തി വുത്തം. തമേവ ആളവകസുത്തം കഥേസി തസ്സാ ഏവ ദേസനായ സന്നിപതിതപരിസായ സപ്പായത്താ. തേനാഹ ‘‘കഥാപരി…പേ… അഹോസീ’’തി. ചതൂഹി വത്ഥൂഹീതി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി. പരിസന്തി അത്തനോ പരിസം. ‘‘ഇതരഞ്ചാ’’തിപി വദന്തി.

ആളവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

യക്ഖസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.