൭. സമയസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ഉദാനം പടിച്ചാതി ഉക്കാകരഞ്ഞാ ജാതിസമ്ഭേദപരിഹാരനിമിത്തം അത്തനോ വംസപരിസുദ്ധം നിസ്സായ വുത്തം പീതിഉദാഹാരം പടിച്ച ഗോത്തവസേന ‘‘സക്കാ’’തി ലദ്ധനാമാനം. യദി ഏകോപി ജനപദോ, കഥം ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘രുള്ഹീസദ്ദേനാ’’തി. അക്ഖരചിന്തികാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ സലിങ്ഗവചനാനി ഇച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ രുള്ഹീ യഥാ ‘‘അവന്തീ കുരൂ’’തി, തബ്ബിസേസനേ പന ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദതായ ഏകവചനമേവ. അരോപിമേതി കേനചി ന രോപിമേ.

ആവരണേനാതി സേതുനാ. ബന്ധാപേത്വാതി പണ്ഡുപലാസപാസാണമത്തികഖണ്ഡാദീഹി ആലിം ഥിരം കാരാപേത്വാ. സസ്സാനി കാരേന്തീതി ജേട്ഠമാസേ കിര ഘമ്മസ്സ ബലവഭാവേന ഹിമവന്തേ ഹിമം വിലീയിത്വാ സന്ദിത്വാ അനുക്കമേന രോഹിണിം നദിം പവിസതി, തം ബന്ധിത്വാ സസ്സാനി കാരേന്തി. ‘‘ജാതിം ഘട്ടേത്വാ കലഹം വഡ്ഢയിംസൂ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കോലിയകമ്മകരാ വദന്തീ’’തി ആഹ. നിയുത്തഅമച്ചാനന്തി തസ്മിം സസ്സപരിപാലനകമ്മേ നിയോജിതമഹാമത്താനം.

തീണി ജാതകാനീതി ‘‘കുഠാരിഹത്ഥോ പുരിസോ’’തിആദിനാ ഫന്ദനജാതകം (ജാ. ൧.൧൩.൧൪ ആദയോ) ‘‘ദുദ്ദുഭായതി ഭദ്ദന്തേ’’തിആദിനാ ദുദ്ദുഭജാതകം, (ജാ. ൧.൪.൮൫ ആദയോ) ‘‘വന്ദാമി തം കുഞ്ജരാ’’തിആദിനാ ലടുകികജാതകന്തി (ജാ. ൧.൫.൩൯ ആദയോ) ഇമാനി തീണി ജാതകാനി. ദ്വേ ജാതകാനീതി –

‘‘സാധു സമ്ബഹുലാ ഞാതീ, അപി രുക്ഖാ അരഞ്ഞജാ;

വാതോ വഹതി ഏകട്ഠം, ബ്രഹന്തമ്പി വനപ്പതി’’ന്തി. –

ആദിനാ രുക്ഖധമ്മജാതകം (ജാ. ൧.൧.൭൪).

‘‘സമ്മോദമാനാ ഗച്ഛന്തി, ജാലമാദായ പക്ഖിനോ;

യദാ തേ വിവദിസ്സന്തി, തദാ ഏഹിന്തി മേ വസ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൩൩) –

ആദിനാ സമ്മോദമാനജാതകന്തി ഇമാനി ദ്വേ ജാതകാനി.

‘‘അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാതം, ജനം പസ്സഥ മേധഗം;

സംവേഗം കിത്തയിസ്സാമി, യഥാ സംവിജിതം മയാ’’തി. (സു. നി. ൯൪൧) –

ആദിനാ അത്തദണ്ഡസുത്തം.

തേനാതി ഭഗവതാ. കലഹകരണഭാവോതി കലഹകരണസ്സ അത്ഥിഭാവോ. മഹാപഥവിയാ മഹഗ്ഘേ ഖത്തിയേ കസ്മാ നാസേഥാതി ദസ്സേത്വാ കലഹം വൂപസമേതുകാമോ ഭഗവാ പഥവിം നിദസ്സനഭാവേന ഗണ്ഹീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഥവീ നാമ കിം അഗ്ഘതീ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠാനേതി അകാരണേ. വേരം കത്വാതി വിരോധം ഉപ്പാദേത്വാ. തംതംപലോഭനകിരിയായ പരക്കമന്തിയോ ‘‘ഉക്കണ്ഠന്തൂ’’തി സാസനം പേസേന്തി. കുണാലദഹേതി കുണാലദഹതീരേ പതിട്ഠായ. പുച്ഛിതം കഥേസി അനുക്കമേന കുണാലസകുണരാജസ്സ പുച്ഛാപസങ്ഗേന കുണാലജാതകം (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) കഥേസ്സാമീതി. അനഭിരതിം വിനോദേസി ഇത്ഥീനം ദോസദസ്സനമുഖേന കാമാനം ആദീനവോകാരസംകിലേസവിഭാവനവസേന. പുരിസപുരിസേഹീതി കോസജ്ജം വിദ്ധംസേത്വാ പുരിസഥാമബ്രൂഹനേന ഉത്തമപുരിസേഹി നോ ഭവിതും വട്ടതീതി ഉപ്പന്നചിത്താ. അവിസ്സട്ഠസമണകമ്മന്താ അപരിച്ചത്തകമ്മട്ഠാനാഭിയോഗാതി അത്ഥോ. നിസീദിതും വട്ടതീതി ഭഗവാ ചിന്തേസീതി യോജനാ.

പദുമിനിയന്തി പദുമവനേ. വികസിംസു ഗുണഗണവിബോധേന. അയംഇമസ്സ…പേ… ന കഥേസീതി ഇമിനാ സബ്ബേപി തേ ഭിക്ഖൂ താവദേവ പടിപാടിയാ ആഗതത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ലജ്ജമാനാ അത്തനാ പടിലദ്ധവിസേസം ഭഗവതോ നാരോചേസുന്തി ദസ്സേതി. ഖീണാസവാനന്തിആദിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ.

ഓസടമത്തേതി ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗതമത്തേ. അരിയമണ്ഡലേതി അരിയപുഗ്ഗലസമൂഹേ. പാചീനയുഗന്ധരപരിക്ഖേപതോതി യുഗന്ധരപബ്ബതസ്സ പാചീനപരിക്ഖേപതോ, ന ബാഹിരകേഹി വുച്ചമാനഉദയപബ്ബതതോ. രാമണേയ്യകദസ്സനത്ഥന്തി ബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതത്താ വിസേസതോ രമണീയസ്സ ലോകസ്സ രമണീയഭാവദസ്സനത്ഥം. ഉല്ലങ്ഘിത്വാതി ഉട്ഠഹിത്വാ. ഏവരൂപേ ഖണേ ലയേ മുഹുത്തേതി യഥാവുത്തേ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ ഉട്ഠിതക്ഖണേ ഉട്ഠിതവേലായം ഉട്ഠിതമുഹുത്തേതി ഉപരൂപരികാലസ്സ വഡ്ഢിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

തേസം ഭിക്ഖൂനം ജാതിആദിവസേന ഭഗവതോ അനുരൂപപരിവാരഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. മഹാസമ്മതസ്സ വംസേ ഉപ്പന്നോതിആദി കുലവംസസുദ്ധിദസ്സനം. ഖത്തിയഗബ്ഭേ ജാതോതി ഇദം സതിപി ജാതിവിസുദ്ധിയം മാതാപിതൂനം വസേന അവിസുദ്ധതാ സിയാതി തേസമ്പി ‘‘അവിസുദ്ധതാ നത്ഥി ഇമേസ’’ന്തി വിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സതിപി ച ഗബ്ഭവിസുദ്ധിയം കതദോസേന മിസ്സകത്താ അരജ്ജാരഹതാപി സിയാതി ‘‘തമ്പി നത്ഥി ഇമേസ’’ന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘രാജപബ്ബജിതാ’’തിആദി വുത്തം.

സാമന്താതി സമീപേ. ചലിംസൂതി ഉട്ഠഹിംസു. കോസമത്തം ഠാനം സദ്ദന്തരം, ‘‘സദ്ദസവനട്ഠാനമേവ സദ്ദന്തര’’ന്തി അപരേ. തിക്ഖത്തും തേസട്ഠിയാ നഗരസഹസ്സേസൂതി ജമ്ബുദീപേ കിര ആദിതോ മഹന്താനി തേസട്ഠി നഗരസഹസ്സാനി ഉപ്പന്നാനി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം. തം സന്ധായാഹ ‘‘തിക്ഖത്തും തേസട്ഠിയാ നഗരസഹസ്സേസൂ’’തി. താനി പന സമ്പിണ്ഡേത്വാ സതസഹസ്സതോ പരം നവസഹസ്സാധികാനി അസീതിസഹസ്സാനി. നവനവുതിയാ ദോണമുഖസതസഹസ്സേസൂതി നവസതസഹസ്സാധികേസു നവുതിസതസഹസ്സേസു ദോണമുഖേസു. ദോണമുഖന്തി ച മഹാനഗരസ്സ ആയുപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം പാദനഗരം വുച്ചതി. ഛനവുതിയാ പട്ടനകോടിസതസഹസ്സേസൂതി ഛകോടിസതസഹസ്സഅധികേസു നവുതികോടിസതസഹസ്സപട്ടനേസു. തമ്ബപണ്ണിദീപാദിഛപണ്ണാസായ രതനാകരേസു. ഏവം പന നഗര-ദോണമുഖപട്ടന-രതനാകരാദിഭാവേന കഥനം തംതംഅധിവത്ഥായ വസന്തീനം താസം ദേവതാനം ബഹുഭാവദസ്സനത്ഥം. യദി ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ദേവതാ സന്നിപതിതാ. അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘ദസഹി ച ലോകധാതൂഹീ’’തി? വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദസസഹസ്സ…പേ… അധിപ്പേത’’ന്തി. തേന സഹസ്സിലോകധാതു ഇധ ‘‘ഏകാ ലോകധാതൂ’’തി വേദിതബ്ബാ.

ലോഹപാസാദേതി സബ്ബപഠമകതേ ലോഹപാസാദേ. ബ്രഹ്മലോകേതി ഹേട്ഠിമേ ബ്രഹ്മലോകേ. യദി താ ദേവതാ ഏവം നിരന്തരാ ഹുത്വാ സന്നിപതിതാ, പച്ഛാ ആഗതാനം ഓകാസോ ഏവ ന ഭവേയ്യാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാ ഖോ പനാ’’തിആദി.

സുദ്ധാവാസകായേ ഉപ്പന്നാ സുദ്ധാവാസകായികാ. താസം പന യസ്മാ സുദ്ധാവാസഭൂമി നിവാസട്ഠാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുദ്ധാവാസവാസീന’’ന്തി. ആവാസാതി ആവാസട്ഠാനഭൂതാ. ദേവതാ പന ഓരമ്ഭാഗിയാനം ഇതരേസഞ്ച സംയോജനാനം സമുച്ഛിന്നട്ഠേന സുദ്ധോ ആവാസോ വിഹാരോ ഏതേസന്തി സുദ്ധാവാസാ. മഹാസമാഗമം ഞത്വാതി മഹാസമാഗമം ഗതാതി ഞത്വാ.

പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതരി അഞ്ഞത്ഥ ഓകാസം അലഭമാനോ. ഏവം സേസാപി. മണിവമ്മന്തി ഇന്ദനീലമണിമയം കവചം. ബുദ്ധാനം അഭിമുഖഭാഗോ ബുദ്ധവീഥി, സാ യാവ ചക്കവാളാ ഉത്തരിതും ന സക്കാ. മഹതിയാ ബുദ്ധവീഥിയാവാതി ബുദ്ധാനം സന്തികം ഉപസങ്കമന്തേഹി തേഹി ദേവബ്രഹ്മേഹി വലഞ്ജിതബുദ്ധവീഥിയാവ.

സമിതി സങ്ഗതി സന്നിപാതോ സമയോ, മഹന്തോ സമയോ മഹാസമയോതി ആഹ ‘‘മഹാസമൂഹോ’’തി. പവദ്ധം വനം പവനന്തി ആഹ ‘‘വനസണ്ഡോ’’തി. ദേവഘടാതി ദേവസമൂഹാ. സമാദഹംസൂതി സമാഹിതം ലോകുത്തരസമാധിം സുട്ഠു അപ്പിതം അകംസു. തഥാ സമാഹിതം പന സമാധിനാ നിയോജിതം നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സമാധിനാ യോജേസു’’ന്തി. സബ്ബേസം ഗോമുത്തവങ്കാദീനം ദൂരസമുസ്സാരിതത്താ അത്തനോ…പേ… അകരിംസു. വിനയതി അസ്സേ ഏതേഹീതി നേത്താനി, യോത്താനി. അവീഥിപടിപന്നാനം അസ്സാനം വീഥിപടിപാദനം രസ്മിഗ്ഗഹണേന ഹോതീതി ‘‘യോത്താനി ഗഹേത്വാ അചോദേന്തോ’’തി വത്വാ തം പന അചോദനം അവാരണമേവാതി ആഹ ‘‘അചോദേന്തോ അവാരേന്തോ’’തി.

യഥാ ഖീലം ഭിത്തിയം, ഭൂമിയം വാ ആകോടിതം ദുന്നീഹരണം, യഥാ ച പലിഘം നഗരപ്പവേസനിവാരണം, യഥാ ച ഇന്ദഖീലം ഗമ്ഭീരനേമി സുനിഖാതം ദുന്നീഹരണം, ഏവം രാഗാദയോ സത്തസന്താനതോ ദുന്നീഹരണാ നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസനിവാരണാ ചാതി തേ ‘‘ഖീലം പലിഘം ഇന്ദഖീല’’ന്തി ച വുത്താ. ഊഹച്ചാതി ഉദ്ധരിത്വാ. തണ്ഹാഏജായ അഭാവേന അനേജാ. പരമസന്തുട്ഠഭാവേന ചാതുദ്ദിസത്താ അപ്പടിഹതചാരികം ചരന്തി. ബുദ്ധചക്ഖു-ധമ്മചക്ഖു-ദിബ്ബചക്ഖു-സമന്തചക്ഖു-പകതിചക്ഖൂനം വസേന പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി. സുദന്താ കുതോതി ആഹ ‘‘ചക്ഖുതോപീ’’തി. ഛന്ദാദീഹീതി ഛന്ദാദീനം വസേന ന ഗച്ഛന്തി ന വത്തന്തി. ന ആഗച്ഛന്തി അനുപ്പാദനതോ. ആഗുന്തി അപരാധം.

സബ്ബസംയോഗാതി വിഭത്തിലോപേന നിദ്ദേസോ, സബ്ബേ സംയോഗേതി അത്ഥോ. വിസജ്ജാതി വിസജ്ജിത്വാ. ഏവമ്പീതി ഇമായപി ഗാഥായ വസേന ‘‘ആഗും ന കരോതീ’’തി പദേ.

ഗതാസേതി ഗതാ ഏവ. ന ഗമിസ്സന്തി പരിനിട്ഠിതസരണഗമനത്താ. ലോകുത്തരസരണഗമനഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബേമതികസരണഗമനേന ഗതാ’’തി. തേ ഹി നിയമേന അപായം ന ഗമിസ്സന്തി, ദേവകായഞ്ച പരിപൂരേസ്സന്തി. യേ പന ലോകിയേന സരണഗമനേന ബുദ്ധം സരണം ഗതാ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായം, സതി ച പച്ചയന്തരസമവായേ പഹായ മാനുസം ദേഹം ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീതി. തേനാഹ സോ ബ്രഹ്മാ ‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം…പേ… പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി.

സമയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.