൪. സതുല്ലപകായികവഗ്ഗോ

൧. സബ്ഭിസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. സതം സാധൂനം സരണഗമനസീലാദിഭേദസ്സ ധമ്മസ്സ ഉല്ലപനതോ, അത്തനോ വാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയാ തസ്സ ധമ്മസ്സ ഉല്ലപനതോ കഥനതോ സതുല്ലപാ, ദേവതാ, താസം കായോ സമൂഹോ, തത്ഥ ഭവാതി സതുല്ലപകായികാ. തേനാഹ ‘‘സതം ധമ്മ’’ന്തിആദി. സമാദാനവസേന ഉല്ലപേത്വാ, ന വണ്ണനാകഥനമത്തേന തത്രാതി തസ്മിം താസം ദേവതാനം സതുല്ലപകായികഭാവേ. ഇദം വത്ഥൂതി ഇദം കാരണം. സമുദ്ദവാണിജാതി സംയത്തികാ. ഖിത്തസരവേഗേനാതി ജിയാമുത്തസരസദിസവേഗേന, സീഘഓഘേനാതി അത്ഥോ. ഉപ്പതതീതി ഉപ്പാതോ. ഉപ്പാതേ ഭവം ബ്യസനം ഉപ്പാതികം. പതിട്ഠാതി ഹിതപതിട്ഠാ. പരലോകേ ഹിതസുഖാവഹം അഭയകാരണം. ജങ്ഘസതന്തി മനുസ്സസതം. ജങ്ഘാസീസേന ഹി മനുസ്സേ വദതി സഹചാരിഭാവതോ. അഗ്ഗഹേസി പഞ്ചസീലാനി. ആസന്നാനാസന്നേസു ആസന്നസ്സേവ പഠമം വിപച്ചനതോ ‘‘ആസന്നകാലേ ഗഹിതസീലം നിസ്സായാ’’തി വുത്തം. ഘടാവസേനാതി സമൂഹവസേന.

സബ്ഭീതി സാധൂഹി. തേ ഹി സപരഹിതസാധനതോ പാസംസതായ സന്തഗുണതായ ച സന്തോതി വുച്ചതി. തേ പന യസ്മാ പണ്ഡിതലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘പണ്ഡിതേഹീ’’തി ആഹ. സമാസേഥാതി സംവസേഥാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോതി ആഹ ‘‘സബ്ബഇരിയാപഥേ’’തിആദി. മിത്തസന്ഥവന്തി മേത്തിസന്ധാനം. സത്താനം ഹിതേസിതാലക്ഖണാ ഹി മേത്തി, സാ ച ഞാണസഹിതാ ഞാണപുബ്ബങ്ഗമാവാതി മിത്തസന്ഥവോ അസംകിലിട്ഠോ, ഇതരോ സംകിലിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ന കേനചി സദ്ധിം കാതബ്ബോ’’തി. സദ്ധമ്മന്തി ദിട്ഠധമ്മികാദിഹിതാവഹം സുന്ദരധമ്മം. സേയ്യോതി ഹിതവഡ്ഢനതാദി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വഡ്ഢീ’’തി.

സതം സാധൂനം, പണ്ഡിതാനന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തപ്പടിയോഗവിസയത്താ അഞ്ഞ-സദ്ദസ്സ വുത്തം ‘‘അഞ്ഞതോ അന്ധബാലതോ’’തി. സോകനിമിത്തം സോകകാരണം ഉത്തരപദലോപേന ഇധ സോകസദ്ദേന ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘സോകവത്ഥൂന’’ന്തിആദി. സോകവത്ഥൂനി നാമ ചോരാദയോ അച്ഛിന്ദനാദിവസേന പരേസം സോകകരണതോ. സോകാനുഗതാ സോകപ്പത്താ.

ഥേരസ്സാതി സംകിച്ചത്ഥേരസ്സ. അത്തനോ ഭഗിനിയാ ജേട്ഠത്താ ‘‘തുമ്ഹേ’’തി ആഹ. അയം ‘‘ഇധ ചോരാ പടിപജ്ജിംസൂ’’തി അമ്ഹേ തിണായപി ന മഞ്ഞതീതി ചിന്തേത്വാ ഏകച്ചേ ‘‘മാരേമ ന’’ന്തി ആഹംസു. കരുണായ ഏകച്ചേ ‘‘വിസ്സജ്ജേമാ’’തി ആഹംസു. മന്തേത്വാതി ഭാസേത്വാ.

അഹു അഹോസി, ഭൂതപുബ്ബന്തി അത്ഥോ. അരഞ്ഞസ്മിം ബ്രഹാവനേതി താദിസേ ബ്രഹാവനേ, മഹാരഞ്ഞേ നിവാസീതി അത്ഥോ ചേതോതി ബ്യാധോ. കൂടാനീതി വാകുരാദയോ. ഓഡ്ഡേത്വാതി സജ്ജേത്വാ. സസകന്തി പേലകം ഉബ്ബിഗ്ഗാതി ഭീതതസിതാ. ഏകരത്തിന്തി ഏകരത്തേനേവ. ധനജാനീതി പരിബ്ബയവസേന അദ്ധികേഹി ലദ്ധബ്ബധനതോ ഹാനി, ‘‘സമണമ്പി നാമ ഹന്തി, കിം അമ്ഹേസു ലജ്ജിസ്സതീ’’തി അദ്ധികാനം അനാഗമനതോ ഏകദിവസം ലദ്ധബ്ബപരിബ്ബയമ്പി ന ലഭിസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ.

ഞാതയോപി മാതാപിതുഭാതുഭഗിനിആദികേ ഞാതകേ. തേ കിര അധിമുത്തസ്സ ഭഗിനിയാ സന്തികം ഉപഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ തേന സമാഗതാ, അധിമുത്തോ സച്ചവാചം അനുരക്ഖന്തോ ചോരഭയം തേസം നാരോചേസി. തേന വുത്തം ‘‘തേസമ്പീ’’തിആദി. തം നിസ്സായ പബ്ബജിതത്താ ‘‘അധിമുത്തസാമണേരസ്സ സന്തികേ’’തി വുത്തം, ന ഉപസമ്പദാചരിയോ ഹുത്വാ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ അന്തേവാസികേ കത്വാ’’തി. സച്ചാനുരക്ഖണേന അനുത്തരഗുണാധിഗമേന ച ഞാതിമജ്ഝേ വിരോചതി.

സാതതന്തി സതതം. സ-സദ്ദസ്സ ഹി ഇധ സാഭാവോ യഥാ ‘‘സാരാഗോ’’തിആദീസു. സാതഭാവോ വാ സാതതന്തി ആഹ ‘‘സുഖം വാ’’തി. കാരണേനാതി തേന തേന കാരണേന. സബ്ബാസം താസം വചനം സുഭാസിതം, ഭഗവതോ പന ഉക്കംസഗതം സുഭാസിതമേവ. സ്വായമത്ഥോ തംതംഗാഥാപദേനേവ വിഞ്ഞായതീതി തം നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി വുത്തം. തേന സപ്പുരിസൂപസംസേവസദ്ധമ്മാഭിയോഗോ യഥാ സത്താനം വഡ്ഢിയാ പഞ്ഞാപടിലാഭസ്സ ഏകന്തികം കാരണം, ഏവം സോകപച്ചയേ സതി വിസോകഭാവസ്സ, ഞാതിമജ്ഝേ സോഭായ, സുഗതിഗമനസ്സ, ചിരം സുഖട്ഠാനസ്സ, വട്ടദുക്ഖമോചനസ്സപി അഞ്ഞാസാധാരണം ഹോതീതി വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ഭിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മച്ഛരിസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. പമജ്ജനാകാരേന പവത്താ അനുപലദ്ധി പമാദോ. തേന ഏകന്തതോ സതിരഹിതാ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘സതിവിപ്പവാസലക്ഖണേനാ’’തി. ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദയോ ചേത്ഥ പമാദേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ഇദാനി യഥാ മച്ഛരിയനിമിത്തഞ്ച പമാദനിമിത്തഞ്ച ദാനം ന ദീയതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പരിക്ഖയം ഗമിസ്സതീതി ഭോഗപരിഹാനിം ഗമിസ്സതി. ഖിഡ്ഡാദീതി ആദി-സദ്ദേന മണ്ഡനവിഭൂസനഛണനക്ഖത്തകിച്ചബ്യസനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. യസദായകന്തി കിത്തിയസസ്സ പരിവാരയസസ്സ ച ദായകം. സിരീദായകന്തി സോഭഗ്ഗദായകം. സമ്പത്തിദായകന്തി കുലഭോഗരൂപഭോഗസമ്പദാഹി സമ്പത്തിദായകം. പുഞ്ഞന്തി വാ ഇധ പുഞ്ഞഫലം ദട്ഠബ്ബം ‘‘ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) വിയ. അത്ഥി ദാനസ്സ ഫലന്തി ഏത്ഥ ദേയ്യധമ്മസ്സ അനവട്ഠിതതം ബഹുലസാധാരണതം, തം പഹായ ഗമനീയതം, തബ്ബിസയായ പീതിയാ സാവജ്ജതം, ദാനധമ്മസ്സ അനഞ്ഞസാധാരണതം അനുഗാമികതം, തബ്ബിസയായ പീതിയാ അനവജ്ജതം, ലോഭാദിപാപധമ്മാനം വിനോദനം, സേസപുഞ്ഞാനം ഉപനിസ്സയഞ്ച ജാനന്തേനാതി വത്തബ്ബം.

തംയേവ ബാലന്തി യോ മച്ഛരീ, തമേവ. അദാനസീലാ ബാലാ. ഏകച്ചോ ധനസ്സ പരിഭോഗപരിക്ഖയഭയേന അത്തനാപി ന പരിഭുഞ്ജതി അതിലോഭസേട്ഠി വിയാതി ആഹ ‘‘ഇധലോകപരലോകേസൂ’’തി.

യസ്മാ ഏകച്ചോ അദാനസീലോ പുരിസോ അദ്ധികേ ദിസ്വാ പസ്സന്തോപി ന പസ്സതി, തേസം കഥം സുണന്തോപി ന സുണോതി, സയം കിഞ്ചി ന കഥേതി, അദാതുകമ്യതാഥമ്ഭേ ബദ്ധോ ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ മതലിങ്ഗാനി ഉപലബ്ഭന്തിയേവാതി ആഹ ‘‘അദാനസീലതായ മരണേന മതേസൂ’’തി. അട്ഠകഥായം പന ദാനമത്തമേവ ഗഹേത്വാ മതേനസ്സ സമതം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദാനസീലസ്സ പന അമതലിങ്ഗാനി വുത്തവിപരിയായതോ വേദിതബ്ബാനി. വജന്തി പുഥുത്തേ ഏകവചനം, തസ്മാ വചനവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സഹ വജന്താ’’തി. ദാനസീലാദിധമ്മോ പുരാതനോ, ന അജ്ജതനോതി സനന്തനോ, സോ ഏതേസു അത്ഥീതി സനന്തനാ, പണ്ഡിതാ, തേസം ധമ്മാതി തേസം വസേനപി ധമ്മോ സനന്തനോതി ആഹ ‘‘സനന്തനാനം വാ പണ്ഡിതാനം ഏസ ധമ്മോ’’തി. അപ്പസ്മിമ്പി ദേയ്യധമ്മേ സതി ഏകേ ദാനം ദദന്തി, ഏകേ ന ദദന്തി മച്ഛരിഭാവാ. സഹസ്സദാനസദിസാതി ഏകാപി ദക്ഖിണാ പരിച്ചാഗചേതനായ ഉളാരഭാവതോ സഹസ്സദാനസദിസാ ഹോതി.

ദുരനുഗമനോതി അസമങ്ഗിനാ അനുഗന്തും ദുക്കരോ. അനനുഗമനഞ്ചസ്സ ധമ്മസ്സ അപൂരണമേവാതി ആഹ ‘‘ദുപ്പൂരോ’’തി. ‘‘ധമ്മം ചരേ’’തി അയം ധമ്മചരിയാ ഗഹട്ഠസ്സ വസേന ആരദ്ധാതി ആഹ ‘‘ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം ചരതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ദാരഞ്ച പോസ’’ന്തി. സമുഞ്ജകന്തി കസ്സകേഹി അത്തനാ കാതബ്ബം കത്വാ വിസട്ഠധഞ്ഞകരണതോ ഖലേ ഉഞ്ഛാചരിയവസേന സമുഞ്ജനിആദിനാ ഛഡ്ഡിതധഞ്ഞസംഹരണം. തേനാഹ ‘‘യോ അപി…പേ… സമുഞ്ജകം ചരതീ’’തി. ഏതേനാതി സതസഹസ്സസഹസ്സയാഗിഗ്ഗഹണേന ദസന്നമ്പി ഭിക്ഖുകോടീനം പിണ്ഡപാതോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ‘‘ദിന്നോ’’തി പദം ആനേത്വാ യോജനാ. ദസന്നം വാ കഹാപണകോടീനം പിണ്ഡപാതോതി ദസന്നം കഹാപണകോടീനം വിനിയുഞ്ജനവസേന സമ്പാദിതപിണ്ഡപാതോ. തയിദം സതസഹസ്സം സഹസ്സയാഗീനം ദാനം ഏത്തകം ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. സമുഞ്ജകം ചരന്തോപീതി സമുഞ്ജകം ചരിത്വാപി, സമുഞ്ജകചരണഹേതൂതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ദാരം പോസേന്തോപി ധമ്മം ചരതി, അപ്പകസ്മിം ദദന്തോപി ധമ്മം ചരതീതി യോജനാ. തഥാവിധസ്സാതി താദിസസ്സ തഥാധമ്മചാരിനോ യാ ധമ്മചരിയാ, തസ്സാ കലമ്പി നഗ്ഘന്തി ഏതേ സഹസ്സയാഗിനോ അത്തനോ സഹസ്സയാഗിതായ. യം തേന ദലിദ്ദേനാതിആദി തസ്സേവത്ഥസ്സ വിവരണം. സബ്ബേസമ്പി തേസന്തി ‘‘സതംസഹസ്സാനം സഹസ്സയാഗിന’’ന്തി വുത്താനം തേസം സബ്ബേസമ്പി. ഇതരേസന്തി ‘‘തഥാവിധസ്സാ’’തി വുത്തപുരിസതോ അഞ്ഞേസം. ദസകോടിസഹസ്സദാനന്തി ദസകോടിസങ്ഖാതം തതോ അനേകസഹസ്സഭേദതായ സഹസ്സദാനം.

‘‘കലം നഗ്ഘതീ’’തി ഇദം തേസം ദാനതോ ഇമസ്സ ദാനസ്സ ഉളാരതരഭാവേന വിപുലതരഭാവേന വിപുലതരഫലതായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘കഥം നു ഖോ ഏതം മഹപ്ഫലതരന്തി ജാനനത്ഥ’’ന്തി. പച്ചയവിസേസേന മഹത്തം ഗതോതി മഹഗ്ഗതോ, ഉളാരോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിപുലസ്സേതം വേവചന’’ന്തി. സമേനാതി ഞായേന, ധമ്മേനാതി അത്ഥോ. വിസമേതി ന സമേ മച്ഛരിയലക്ഖണപ്പത്തേ. ഛേത്വാതി പീളേത്വാ. തം പന പീളനം പോഥനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പോഥേത്വാ’’തി ആഹ. അസ്സുമുഖാതി തിന്തഅസ്സുമുഖസമ്മിസ്സാ പരം രോദാപേത്വാ. മഹാദാനന്തി യഥാവുത്തം ബഹുദേയ്യധമ്മസ്സ പരിച്ചജനേന മഹന്തദാനം. ഉപ്പത്തിയാ അപരിസുദ്ധതായാതി അജ്ഝാസയസ്സ ദേയ്യധമ്മഗവേസനായ ച സുദ്ധതായ മലീനത്താ. ഇതരം ധമ്മചരിയായ നിബ്ബത്തിതദാനം. പരിത്തദാനന്തി പരിത്തസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന പരിത്തദാനം. അത്തനോ ഉപ്പത്തിയാ പരിസുദ്ധതായാതി അജ്ഝാസയസ്സ ദേയ്യധമ്മഗവേസനായ ച വിസുദ്ധതായ. ഏവന്തിആദിമാഹാതി ‘‘ഏവം സഹസ്സാനം സഹസ്സയാഗിന’’ന്തി അവോച. തത്ഥ സഹസ്സാനന്തി സതംസഹസ്സാനം. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം സതഗ്ഗഹണം ന കതം. സേസം വുത്തനയമേവ.

മച്ഛരിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സാധുസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. ഉദാനം ഉദാനേസീതി പീതിവേഗേന ഉഗ്ഗിരിതബ്ബതായ ഉദാനം ഉഗ്ഗിരി ഉച്ചാരേസി. തയിദം യസ്മാ പീതിസമുട്ഠാപിതം വചനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉദാഹാരം ഉദാഹരീ’’തി. യഥാ പന തം വചനം ‘‘ഉദാന’’ന്തി വുച്ചതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സദ്ധായാതി ഏത്ഥ യ-കാരോ ഹേതുഅത്ഥോ. പരിച്ചാഗചേതനായ ഹി സദ്ധാ വിസേസപച്ചയോ അസ്സദ്ധസ്സ തദഭാവതോ. പി-സദ്ദോ വുത്തത്ഥസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. ‘‘സാഹൂ’’തി പദം സാധുസദ്ദേന സമാനത്ഥം ദട്ഠബ്ബം. കഥന്തി ദാനയുദ്ധാനം വിപക്ഖസഭാവാതി അധിപ്പായോ. ഏതം ഉഭയന്തി ദാനം യുദ്ധന്തി ഇദം ദ്വയം. ജീവിതഭീരുകോതി ജീവിതവിനാസഭീരുകോ. ഖയഭീരുകോതി ഭോഗക്ഖയസ്സ ഭീരുകോ. വദന്തോതി ജീവിതേ സാലയതം, തതോ ഏവ യുജ്ഝനേ അസമത്ഥതം പവേദേന്തോ. ഛേജ്ജന്തി ഹത്ഥപാദാദിഛേദോ. ഉസ്സഹന്തോതി വീരിയം കരോന്തോ. ഏവം ഭോഗേ രക്ഖിസ്സാമീതി തഥാ ഭോഗേ അപരിക്ഖീണേ കരിസ്സാമീതി. വദന്തോതി ഇധ ഭോഗേസു ലോഭം, തതോ ഏവ ദാതും അസമത്ഥതം പവേദേന്തോ. ഏവന്തി ഏവം ജീവിതഭോഗനിരപേക്ഖതായ ദാനഞ്ച യുദ്ധഞ്ച സമം ഹോതി. സദ്ധാദിസമ്പന്നോതി സദ്ധാധമ്മജീവിതാവീമംസാസീലാദിഗുണസമന്നാഗതോ. സോ ഹി ദേയ്യവത്ഥുനോ പരിത്തകത്താ അപ്പകമ്പി ദദന്തോ അത്തനോ പന ചിത്തസമ്പത്തിയാ ഖേത്തസമ്പത്തിയാ ച ബഹും ഉളാരപുഞ്ഞം പവഡ്ഢേന്തോ ബഹുവിധം ലോഭ-ദോസ-ഇസ്സാ-മച്ഛരിയ-ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിഭേദം തപ്പടിപക്ഖം അഭിഭവതി, തതോ ഏവ ച തം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘മച്ഛേരം മദ്ദതി’’ച്ചേവ വുത്തം, തസ്സ പന ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ.

പരത്ഥാതി പരലോകേ. ഏകസാടകബ്രാഹ്മണവത്ഥു അന്വയവസേന, അങ്കുരവത്ഥു ബ്യതിരേകവസേന വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ധമ്മോ ലദ്ധോ ഏതേനാതി ധമ്മലദ്ധോ, പുഗ്ഗലോ. അഗ്ഗിആഹിതപദസ്സ വിയ സദ്ദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘ഉട്ഠാനന്തി കായികം വീരിയം, വീരിയന്തി ചേതസിക’’ന്തി വദന്തി. ഉട്ഠാനന്തി ഭോഗുപ്പാദേ യുത്തപയുത്തതാ. വീരിയന്തി തജ്ജോ ഉസ്സാഹോ. യമസ്സ ആണാപവത്തിട്ഠാനം. വേതരണിമ്പി ഇതരേ നിരയേ ച അതിക്കമ്മ. തേ പന അബ്ബുദാദീനം വസേന അവീചിം ദസധാ കത്വാ അവസേസമഹാനിരയേ സത്തപി ആയുപ്പമാണഭേദേന തയോ തയോ കത്വാ ഏകതിംസാതി വദന്തി. സഞ്ജീവാദിനിരയസംവത്തനസ്സ കമ്മസ്സ തിക്ഖമജ്ഝമുദുഭാവേന തസ്സ ആയുപ്പമാണസ്സ തിവിധതാ വിഭാവേതബ്ബാ. അപരേ പന ‘‘അട്ഠ മഹാനിരയാ സോളസ ഉസ്സദനിരയാ ആദിതോ ചത്താരോ സിതനിരയേ ഏകം കത്വാ സത്ത സിതനിരയാതി ഏവം ഏകതിംസ മഹാനിരയാ’’തി വദന്തി. മഹാനിരയഗ്ഗഹണതോ ആദിതോ ചത്താരോ സിതനിരയാ ഏകോ നിരയോ കതോതി.

തേസന്തി വിചിനിത്വാ ഗഹിതപച്ചയാനം. പഞ്ചനവുതിപാസണ്ഡഭേദാ പപഞ്ചസൂദനിസംവണ്ണനായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു വിചിനനേസു. ദക്ഖിണാവിചിനനം ആഹ, ഉപമാനാനി ഹി നാമ യാവദേവ ഉപമേയ്യത്ഥവിഭാവനത്ഥാനി. ഏതേന സുഖേത്തഗഹണതോപി ദക്ഖിണേയ്യവിചിനനം ദട്ഠബ്ബം.

പാണേസു സംയമോതി ഇമിനാ ദസവിധമ്പി കുസലകമ്മപഥധമ്മം ദസ്സേതി. യഥാ ഹി ‘‘പാണേസു സംയമോ’’തി ഇമിനാ സത്താനം ജീവിതാവോരോപനതോ സംയമോ വുത്തോ, ഏവം തേസം സാപതേയ്യാവഹാരതോ പരദാരാമസനതോ വിസംവാദനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദനതോ ഫരുസവചനേന സങ്ഘട്ടനതോ നിരത്ഥകവിപ്പലപനതോ പരസന്തകാഭിജ്ഝാനതോ ഉച്ഛേദചിന്തനതോ മിച്ഛാഭിനിവേസനതോ ച സംയമോ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘സീലാനിസംസം കഥേതുമാരദ്ധാ’’തി. ഫരുസവചനസംയമോ പനേത്ഥ സരൂപേനേവ വുത്തോ.

പരസ്സ ഉപവാദഭയേനാതി പാപകിരിയഹേതു പരേന അത്തനോ വത്തബ്ബഉപവാദഭയേന. ഉപവാദഭയാതി ഉപവാദഭയനിമിത്തം. ‘‘കഥം നു ഖോ അമ്ഹേ പരേ ന ഉപവദേയ്യു’’ന്തി ആസീസന്താ പാപം ന കരോന്തി. ധമ്മപദമേവാതി അസങ്ഖതധമ്മകോട്ഠാസോ ഏവ സേയ്യോ സേട്ഠോ. യസ്മാ സബ്ബസങ്ഖതം അനിച്ചം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മം, തസ്മാ തദധിഗമായ ഉസ്സാഹോ കരണീയോതി ദസ്സേതി. പുബ്ബസദ്ദോ കാലവിസേസവിസയോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ ച കസ്സപബുദ്ധാദികാലേപീ’’തിആദി. പുന അകാലവിസേസോ അപാടിയേക്കോ ഭുമ്മത്ഥവിസയോവാതി ആഹ ‘‘സബ്ബേപി വാ’’തിആദി. തത്ഥ സബ്ബേപി വാതി ഏതേ സബ്ബേപി കസ്സപബുദ്ധാദയോ ലോകനാഥാ സന്തോ നാമ വൂപസന്തസബ്ബകിലേസസന്താപാ സന്തസബ്ഭൂതഗുണത്താ.

സാധുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നസന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. കമനീയാനീതി കന്താനി. തതോ ഏവ ഏതാനി ഇട്ഠാരമ്മണാനി സുഖാരമ്മണാനി രൂപാദീനി, തേ പന വത്ഥുകാമാ, തദാരമ്മണകിലേസകാമാ വാ. ‘‘ന സന്തി കാമാ മനുജേസൂ’’തി ദേസനാസീസമേതം, നിച്ഛയേന കാമാ അനിച്ചായേവ. മച്ചു ധീയതി ഏത്ഥാതി മച്ചുധേയ്യം. ന പുന ആഗച്ഛതി ഏത്ഥ തം അപുനാഗമനം. അപുനാഗമനസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം അനുപഗച്ഛനതോ. നിബ്ബാനം ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ വിവരണം. ബദ്ധോതി പടിബദ്ധചിത്തോ. പമത്തോതി വോസ്സഗ്ഗപമാദം ആപന്നോ.

തണ്ഹാഛന്ദതോ ജാതം തസ്സ വിസേസപച്ചയത്താ. ഇച്ഛിതം ഹനതീതി അഘം, ദുക്ഖം. ഇധ പന അനവസേസപരിയാദാനവസേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖന്തി. ഛന്ദവിനയാ അഘവിനയോതി ഹേതുനിരോധേന ഹി ഫലനിരോധോ, ഏവം സഉപാദിസേസനിബ്ബാനം വത്വാ അഘവിനയാ ദുക്ഖവിനയോതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം വദതി.

ചിത്രാനീതി കിലേസകാമാപി വേദനാദിട്ഠിസമ്പയോഗഭേദേന ഹോന്തി, ആകാരഭേദേന ച അത്ഥി സവിഘാതാവിഘാതാതി തതോ വിസേസേതും ‘‘ആരമ്മണചിത്താനീ’’തി വുത്തം. സങ്കപ്പിതരാഗോതി സുഭാദിവസേന സങ്കപ്പിതവത്ഥുമ്ഹി രാഗോ. കിലേസകാമോ കാമോതി വുത്തോ തസ്സേവിധ വിസേസതോ കാമഭാവസിദ്ധിതോ. പസൂരസുത്തേന വിഭാവേതബ്ബോ ‘‘ന തേ കാമാ’’തിആദിനാ തസ്സ വത്ഥുമ്ഹി ആഗതത്താ. ഇദാനി തമത്ഥം സങ്ഖേപേനേവ വിഭാവേന്തോ ‘‘പസൂരപരിബ്ബാജകോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ന തേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേതി തേ ചേ കാമാ ന ഹോന്തി, യാനി ലോകേ ചിത്രാനി രൂപാദിആരമ്മണാനി. വേദേസീതി കേവലം സങ്കപ്പരാഗഞ്ച കാമം കത്വാ വദേസി ചേ. ഹേഹിന്തീതി ഭവേയ്യുന്തി അത്ഥോ. സുണന്തോ സദ്ദാനി മനോരമാനി, സത്ഥാപി തേ ഹേഹിതി കാമഭോഗീതി പച്ചേകം ഗാഥാ, ഇധ പന സംഖിപിത്വാ ദസ്സിതാ. ധീരാ നാമ ധിതിസമ്പന്നാതി ആഹ ‘‘പണ്ഡിതാ’’തി.

തസ്സാതി യോ പഹീനകോധമാനോ സബ്ബസോ സംയോജനാതിഗോ നാമരൂപസ്മിം അസജ്ജന്തോ രാഗാദികിഞ്ചനരഹിതോ, തസ്സ. മോഘരാജാ നാമ ഥേരോ ബാവരീബ്രാഹ്മണസ്സ പരിചാരകാനം സോളസന്നം അഞ്ഞതരോ. യഥാനുസന്ധിം അപ്പത്തോ സാവസേസ-അത്ഥോ, കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സബ്ബസോ വിമുത്തത്താവ ദേവമനുസ്സാ നമസ്സന്തി, യേ തം പടിപജ്ജന്തി. തേസം കിം ഹോതി? കിഞ്ചിപി ന സിയാതി അയമേത്ഥ അത്ഥവിസേസോ? ദസബലം സന്ധായേവമാഹ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. അനുപടിപത്തിയാതി പടിപത്തിം അനുഗന്ത്വാ പടിപജ്ജനേന. നമസ്സന്തി തം പൂജേന്തി.

ചതുസച്ചധമ്മം ജാനിത്വാതി തേന പടിവിദ്ധം ചതുസച്ചധമ്മം പടിവിജ്ഝിത്വാ. തഥാ ച ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ നിബ്ബേമതികാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛം പഹായാ’’തി. തതോ പരം പന അനുക്കമേന അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന സങ്ഗാതിഗാപി ഹോന്തി. അസേക്ഖധമ്മപാരിപൂരിയാ പസംസിയാ വിഞ്ഞൂനം പസംസാപി ഹോന്തീതി.

നസന്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. ഉജ്ഝാനവസേന പവത്താ സഞ്ഞാ ഏതേസം അത്ഥി, ഉജ്ഝാനവസേന വാ സഞ്ജാനന്തീതി ഉജ്ഝാനസഞ്ഞീ. കാരയേതി കതാനം പരിയന്തം കാരയേതി അത്ഥോ. പരിയന്തകാരിതന്തി പരിച്ഛിന്നകാരിതം പരിമിതവചനന്തി അത്ഥോ. പംസുകൂലാദിപടിപക്ഖനയേന പത്തുണ്ണദുകുലാദി വുത്തം. നാമം ഗഹിതന്തി ഏതേന ‘‘ഉജ്ഝാനസഞ്ഞികാ’’തി ഏത്ഥ ക-സദ്ദോ സഞ്ഞായന്തി ദസ്സേതി.

അഞ്ഞേനാകാരേന ഭൂതന്തി അത്തനാ പവേദിയമാനാകാരതോ അഞ്ഞേന അസുദ്ധേന ആകാരേന വിജ്ജമാനം ഉപലബ്ഭമാനം അത്താനം. വഞ്ചേത്വാതി പലമ്ഭേത്വാ. തസ്സ കുഹകസ്സ. തം ചതുന്നം പച്ചയാനം പരിഭുഞ്ജനം. പരിജാനന്തീതി തസ്സ പടിപത്തിം പരിച്ഛിജ്ജ ജാനന്തി. കാരകോതി സമ്മാപടിപത്തിയാ കത്താ, സമ്മാപടിപജ്ജിതാതി അത്ഥോ.

ഇദന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, അയന്തി അത്ഥോ. ധമ്മാനുധമ്മപടിപദാതി നിബ്ബാനധമ്മസ്സ അനുച്ഛവികതായ അനുധമ്മഭൂതാ പടിപദാ. പടിപക്ഖവിധമനേ അസിഥിലതായ ദള്ഹാ. ഭാസിതമത്തേന ച സവനമത്തേന ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ. തേന ഭാസിതസ്സ സുതസ്സ ച സമ്മാപടിപത്തിവിസേസം നിവത്തേതി. ലോകപരിയായന്തി ലോകസ്സ പരിവിധമനം ഉപ്പാദനിരോധവസേന സങ്ഖാരാനം പരാവുത്തിം. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരലോകസ്സ ഉദയബ്ബയ’’ന്തി. സ്വായമത്ഥോ സച്ചപടിവേധേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചധമ്മഞ്ച അഞ്ഞായാ’’തി. ഏവം ന കുബ്ബന്തീതി അത്തനി വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം അനാവീകരോന്തോ ‘‘യഥാ തുമ്ഹേ വദഥ, ഏവം ന കുബ്ബന്തീ’’തി അവിജ്ജമാനതം ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ.

അകാരകമേവാതി ദോസം അകാരകമേവ. അച്ചയസ്സ പടിഗ്ഗണ്ഹനം നാമ അധിവാസനം, ഏവം സോ ദേസകേന ദേസിയമാനോ തതോ വിഗതോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി ഖമതൂ’’തി.

സഭാവേനാതി സഭാവതോ. ഏകസദിസന്തി പരേസം ചിത്താചാരം ജാനന്തമ്പി അജാനന്തേഹി സഹ ഏകസദിസം കരോന്താ. പരതോതി പച്ഛാ. കഥായ ഉപ്പന്നായാതി ‘‘കസ്സച്ചയാ ന വിജ്ജന്തീ’’തിആദികഥായ പവത്തമാനായ ‘‘തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സാ’’തിആദിനാ ബുദ്ധബലം ബുദ്ധാനുഭാവം ദീപേത്വാ. ഖമിസ്സാമീതി അച്ചയദേസനം പടിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി. തപ്പടിഗ്ഗഹോ ഹി ഇധ ഖമനന്തി അധിപ്പേതം, സത്ഥാ പന സബ്ബകാലം ഖമോ ഏവ.

കോപോ അന്തരേ ചിത്തേ ഏതസ്സാതി കോപന്തരോ. ദോസോ ഗരു ഗരുകാതബ്ബോ അസ്സാതി ദോസഗരു. ‘‘പടിമുച്ചതീ’’തി വാ പാഠോ, അയമേവ അത്ഥോ. അച്ചായികകമ്മന്തി സഹസാ അനുപധാരേത്വാ കിരിയാ. നോ ചിധാതി നോ ചേ ഇധ. ഇധാതി നിപാതമത്തം. അപഗതം അപനീതം. ദോസോ നോ ചേ സിയാ, തേന പരിയായേന യദി അപരാധോ നാമ ന ഭവേയ്യാതി. ന സമ്മേയ്യും ന വൂപസമേയ്യും. കുസലോതി അനവജ്ജോ.

ധീരോ സതോതി പദദ്വയേന വട്ടഛിന്ദം ആഹ. കോ നിച്ചമേവ പണ്ഡിതോ നാമാതി അത്ഥോതി ‘‘കസ്സച്ചയാ’’തിആദികായ പുച്ഛാഗാഥായ അത്ഥോ. ദീഘമജ്ഝിമസംവണ്ണനാസു തഥാഗത-സദ്ദോ വിത്ഥാരതോ സംവണ്ണിതോതി ആഹ ‘‘ഏവമാദീഹി കാരണേഹി തഥാഗതസ്സാ’’തി. ബുദ്ധത്താദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ബോധേതാ പജായാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭) നിദ്ദേസേ ആഗതകാരണാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി. വിമോക്ഖം വുച്ചതി അരിയമഗ്ഗോ, തസ്സ അന്തോ അഗ്ഗഫലം, തത്ഥ ഭവാ പണ്ണത്തി, തസ്സാ വസേന. ഏവം ബുദ്ധബലം ദീപേതി. ഇദാനി ഖിത്തം സങ്ഖേപേന സംഹരാപിതം ഹോതീതി ദസ്സേതി.

ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സദ്ധാസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. തത്വസ്സാതി ഓ-കാരസ്സ വ-കാരാദേസം അ-കാരസ്സ ച ലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘തതോ അസ്സാ’’തി. ‘‘തതസ്സാ’’തി വാ പാഠോ, തതോതി ച സദ്ധാഹേതൂതി അത്ഥോ. നാനുപതന്തീതി ന വത്തന്തി. പമാദം കരോന്തീതി പമജ്ജന്തി, മിച്ഛാ പടിപജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ലക്ഖണാനീതി അനിച്ചാദിലക്ഖണാനി. ഉപനിജ്ഝായതീതി ഉപേച്ച ഞാണചക്ഖുനാ പേക്ഖതി, അനുപസ്സതീതി അത്ഥോ. ആഗതകിച്ചന്തി ആഹതകിച്ചം, അയമേവ വാ പാഠോ. സാധേതീതി അസമ്മോഹപടിവേധവസേന നിപ്ഫാദേതി, തഥലക്ഖണം നിരോധസച്ചം ഉപനിജ്ഝായതീതി അയമത്ഥോ മഗ്ഗേപി വത്തബ്ബോ തേന വിനാ അസമ്മോഹപടിവേധസ്സ അസമ്ഭവതോ. കസിണാരമ്മണസ്സാതി ഇദം ലക്ഖണവചനം. അകസിണാരമ്മണസമാപത്തിയോപി ഹി സന്തീതി. യഥാ ച കസിണാരമ്മണാനി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അവസേസാനഞ്ച തദാരമ്മണാനം പച്ചവേക്ഖണവസേന ചിത്താനം, ഏവം തേന താനി ആരമ്മണാനി ഗഹിതാനീതി ‘‘കസിണാരമ്മണസ്സ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. പരമം ഉത്തമം സുഖന്തി വത്തബ്ബതോ പരമസുഖം അരഹത്തം.

സദ്ധാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സമയസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ഉദാനം പടിച്ചാതി ഉക്കാകരഞ്ഞാ ജാതിസമ്ഭേദപരിഹാരനിമിത്തം അത്തനോ വംസപരിസുദ്ധം നിസ്സായ വുത്തം പീതിഉദാഹാരം പടിച്ച ഗോത്തവസേന ‘‘സക്കാ’’തി ലദ്ധനാമാനം. യദി ഏകോപി ജനപദോ, കഥം ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘രുള്ഹീസദ്ദേനാ’’തി. അക്ഖരചിന്തികാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ സലിങ്ഗവചനാനി ഇച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ രുള്ഹീ യഥാ ‘‘അവന്തീ കുരൂ’’തി, തബ്ബിസേസനേ പന ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദതായ ഏകവചനമേവ. അരോപിമേതി കേനചി ന രോപിമേ.

ആവരണേനാതി സേതുനാ. ബന്ധാപേത്വാതി പണ്ഡുപലാസപാസാണമത്തികഖണ്ഡാദീഹി ആലിം ഥിരം കാരാപേത്വാ. സസ്സാനി കാരേന്തീതി ജേട്ഠമാസേ കിര ഘമ്മസ്സ ബലവഭാവേന ഹിമവന്തേ ഹിമം വിലീയിത്വാ സന്ദിത്വാ അനുക്കമേന രോഹിണിം നദിം പവിസതി, തം ബന്ധിത്വാ സസ്സാനി കാരേന്തി. ‘‘ജാതിം ഘട്ടേത്വാ കലഹം വഡ്ഢയിംസൂ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കോലിയകമ്മകരാ വദന്തീ’’തി ആഹ. നിയുത്തഅമച്ചാനന്തി തസ്മിം സസ്സപരിപാലനകമ്മേ നിയോജിതമഹാമത്താനം.

തീണി ജാതകാനീതി ‘‘കുഠാരിഹത്ഥോ പുരിസോ’’തിആദിനാ ഫന്ദനജാതകം (ജാ. ൧.൧൩.൧൪ ആദയോ) ‘‘ദുദ്ദുഭായതി ഭദ്ദന്തേ’’തിആദിനാ ദുദ്ദുഭജാതകം, (ജാ. ൧.൪.൮൫ ആദയോ) ‘‘വന്ദാമി തം കുഞ്ജരാ’’തിആദിനാ ലടുകികജാതകന്തി (ജാ. ൧.൫.൩൯ ആദയോ) ഇമാനി തീണി ജാതകാനി. ദ്വേ ജാതകാനീതി –

‘‘സാധു സമ്ബഹുലാ ഞാതീ, അപി രുക്ഖാ അരഞ്ഞജാ;

വാതോ വഹതി ഏകട്ഠം, ബ്രഹന്തമ്പി വനപ്പതി’’ന്തി. –

ആദിനാ രുക്ഖധമ്മജാതകം (ജാ. ൧.൧.൭൪).

‘‘സമ്മോദമാനാ ഗച്ഛന്തി, ജാലമാദായ പക്ഖിനോ;

യദാ തേ വിവദിസ്സന്തി, തദാ ഏഹിന്തി മേ വസ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൩൩) –

ആദിനാ സമ്മോദമാനജാതകന്തി ഇമാനി ദ്വേ ജാതകാനി.

‘‘അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാതം, ജനം പസ്സഥ മേധഗം;

സംവേഗം കിത്തയിസ്സാമി, യഥാ സംവിജിതം മയാ’’തി. (സു. നി. ൯൪൧) –

ആദിനാ അത്തദണ്ഡസുത്തം.

തേനാതി ഭഗവതാ. കലഹകരണഭാവോതി കലഹകരണസ്സ അത്ഥിഭാവോ. മഹാപഥവിയാ മഹഗ്ഘേ ഖത്തിയേ കസ്മാ നാസേഥാതി ദസ്സേത്വാ കലഹം വൂപസമേതുകാമോ ഭഗവാ പഥവിം നിദസ്സനഭാവേന ഗണ്ഹീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഥവീ നാമ കിം അഗ്ഘതീ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠാനേതി അകാരണേ. വേരം കത്വാതി വിരോധം ഉപ്പാദേത്വാ. തംതംപലോഭനകിരിയായ പരക്കമന്തിയോ ‘‘ഉക്കണ്ഠന്തൂ’’തി സാസനം പേസേന്തി. കുണാലദഹേതി കുണാലദഹതീരേ പതിട്ഠായ. പുച്ഛിതം കഥേസി അനുക്കമേന കുണാലസകുണരാജസ്സ പുച്ഛാപസങ്ഗേന കുണാലജാതകം (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) കഥേസ്സാമീതി. അനഭിരതിം വിനോദേസി ഇത്ഥീനം ദോസദസ്സനമുഖേന കാമാനം ആദീനവോകാരസംകിലേസവിഭാവനവസേന. പുരിസപുരിസേഹീതി കോസജ്ജം വിദ്ധംസേത്വാ പുരിസഥാമബ്രൂഹനേന ഉത്തമപുരിസേഹി നോ ഭവിതും വട്ടതീതി ഉപ്പന്നചിത്താ. അവിസ്സട്ഠസമണകമ്മന്താ അപരിച്ചത്തകമ്മട്ഠാനാഭിയോഗാതി അത്ഥോ. നിസീദിതും വട്ടതീതി ഭഗവാ ചിന്തേസീതി യോജനാ.

പദുമിനിയന്തി പദുമവനേ. വികസിംസു ഗുണഗണവിബോധേന. അയംഇമസ്സ…പേ… ന കഥേസീതി ഇമിനാ സബ്ബേപി തേ ഭിക്ഖൂ താവദേവ പടിപാടിയാ ആഗതത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ലജ്ജമാനാ അത്തനാ പടിലദ്ധവിസേസം ഭഗവതോ നാരോചേസുന്തി ദസ്സേതി. ഖീണാസവാനന്തിആദിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ.

ഓസടമത്തേതി ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗതമത്തേ. അരിയമണ്ഡലേതി അരിയപുഗ്ഗലസമൂഹേ. പാചീനയുഗന്ധരപരിക്ഖേപതോതി യുഗന്ധരപബ്ബതസ്സ പാചീനപരിക്ഖേപതോ, ന ബാഹിരകേഹി വുച്ചമാനഉദയപബ്ബതതോ. രാമണേയ്യകദസ്സനത്ഥന്തി ബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതത്താ വിസേസതോ രമണീയസ്സ ലോകസ്സ രമണീയഭാവദസ്സനത്ഥം. ഉല്ലങ്ഘിത്വാതി ഉട്ഠഹിത്വാ. ഏവരൂപേ ഖണേ ലയേ മുഹുത്തേതി യഥാവുത്തേ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ ഉട്ഠിതക്ഖണേ ഉട്ഠിതവേലായം ഉട്ഠിതമുഹുത്തേതി ഉപരൂപരികാലസ്സ വഡ്ഢിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

തേസം ഭിക്ഖൂനം ജാതിആദിവസേന ഭഗവതോ അനുരൂപപരിവാരഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. മഹാസമ്മതസ്സ വംസേ ഉപ്പന്നോതിആദി കുലവംസസുദ്ധിദസ്സനം. ഖത്തിയഗബ്ഭേ ജാതോതി ഇദം സതിപി ജാതിവിസുദ്ധിയം മാതാപിതൂനം വസേന അവിസുദ്ധതാ സിയാതി തേസമ്പി ‘‘അവിസുദ്ധതാ നത്ഥി ഇമേസ’’ന്തി വിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സതിപി ച ഗബ്ഭവിസുദ്ധിയം കതദോസേന മിസ്സകത്താ അരജ്ജാരഹതാപി സിയാതി ‘‘തമ്പി നത്ഥി ഇമേസ’’ന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘രാജപബ്ബജിതാ’’തിആദി വുത്തം.

സാമന്താതി സമീപേ. ചലിംസൂതി ഉട്ഠഹിംസു. കോസമത്തം ഠാനം സദ്ദന്തരം, ‘‘സദ്ദസവനട്ഠാനമേവ സദ്ദന്തര’’ന്തി അപരേ. തിക്ഖത്തും തേസട്ഠിയാ നഗരസഹസ്സേസൂതി ജമ്ബുദീപേ കിര ആദിതോ മഹന്താനി തേസട്ഠി നഗരസഹസ്സാനി ഉപ്പന്നാനി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം. തം സന്ധായാഹ ‘‘തിക്ഖത്തും തേസട്ഠിയാ നഗരസഹസ്സേസൂ’’തി. താനി പന സമ്പിണ്ഡേത്വാ സതസഹസ്സതോ പരം നവസഹസ്സാധികാനി അസീതിസഹസ്സാനി. നവനവുതിയാ ദോണമുഖസതസഹസ്സേസൂതി നവസതസഹസ്സാധികേസു നവുതിസതസഹസ്സേസു ദോണമുഖേസു. ദോണമുഖന്തി ച മഹാനഗരസ്സ ആയുപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതം പാദനഗരം വുച്ചതി. ഛനവുതിയാ പട്ടനകോടിസതസഹസ്സേസൂതി ഛകോടിസതസഹസ്സഅധികേസു നവുതികോടിസതസഹസ്സപട്ടനേസു. തമ്ബപണ്ണിദീപാദിഛപണ്ണാസായ രതനാകരേസു. ഏവം പന നഗര-ദോണമുഖപട്ടന-രതനാകരാദിഭാവേന കഥനം തംതംഅധിവത്ഥായ വസന്തീനം താസം ദേവതാനം ബഹുഭാവദസ്സനത്ഥം. യദി ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ദേവതാ സന്നിപതിതാ. അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘ദസഹി ച ലോകധാതൂഹീ’’തി? വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദസസഹസ്സ…പേ… അധിപ്പേത’’ന്തി. തേന സഹസ്സിലോകധാതു ഇധ ‘‘ഏകാ ലോകധാതൂ’’തി വേദിതബ്ബാ.

ലോഹപാസാദേതി സബ്ബപഠമകതേ ലോഹപാസാദേ. ബ്രഹ്മലോകേതി ഹേട്ഠിമേ ബ്രഹ്മലോകേ. യദി താ ദേവതാ ഏവം നിരന്തരാ ഹുത്വാ സന്നിപതിതാ, പച്ഛാ ആഗതാനം ഓകാസോ ഏവ ന ഭവേയ്യാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാ ഖോ പനാ’’തിആദി.

സുദ്ധാവാസകായേ ഉപ്പന്നാ സുദ്ധാവാസകായികാ. താസം പന യസ്മാ സുദ്ധാവാസഭൂമി നിവാസട്ഠാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സുദ്ധാവാസവാസീന’’ന്തി. ആവാസാതി ആവാസട്ഠാനഭൂതാ. ദേവതാ പന ഓരമ്ഭാഗിയാനം ഇതരേസഞ്ച സംയോജനാനം സമുച്ഛിന്നട്ഠേന സുദ്ധോ ആവാസോ വിഹാരോ ഏതേസന്തി സുദ്ധാവാസാ. മഹാസമാഗമം ഞത്വാതി മഹാസമാഗമം ഗതാതി ഞത്വാ.

പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതരി അഞ്ഞത്ഥ ഓകാസം അലഭമാനോ. ഏവം സേസാപി. മണിവമ്മന്തി ഇന്ദനീലമണിമയം കവചം. ബുദ്ധാനം അഭിമുഖഭാഗോ ബുദ്ധവീഥി, സാ യാവ ചക്കവാളാ ഉത്തരിതും ന സക്കാ. മഹതിയാ ബുദ്ധവീഥിയാവാതി ബുദ്ധാനം സന്തികം ഉപസങ്കമന്തേഹി തേഹി ദേവബ്രഹ്മേഹി വലഞ്ജിതബുദ്ധവീഥിയാവ.

സമിതി സങ്ഗതി സന്നിപാതോ സമയോ, മഹന്തോ സമയോ മഹാസമയോതി ആഹ ‘‘മഹാസമൂഹോ’’തി. പവദ്ധം വനം പവനന്തി ആഹ ‘‘വനസണ്ഡോ’’തി. ദേവഘടാതി ദേവസമൂഹാ. സമാദഹംസൂതി സമാഹിതം ലോകുത്തരസമാധിം സുട്ഠു അപ്പിതം അകംസു. തഥാ സമാഹിതം പന സമാധിനാ നിയോജിതം നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സമാധിനാ യോജേസു’’ന്തി. സബ്ബേസം ഗോമുത്തവങ്കാദീനം ദൂരസമുസ്സാരിതത്താ അത്തനോ…പേ… അകരിംസു. വിനയതി അസ്സേ ഏതേഹീതി നേത്താനി, യോത്താനി. അവീഥിപടിപന്നാനം അസ്സാനം വീഥിപടിപാദനം രസ്മിഗ്ഗഹണേന ഹോതീതി ‘‘യോത്താനി ഗഹേത്വാ അചോദേന്തോ’’തി വത്വാ തം പന അചോദനം അവാരണമേവാതി ആഹ ‘‘അചോദേന്തോ അവാരേന്തോ’’തി.

യഥാ ഖീലം ഭിത്തിയം, ഭൂമിയം വാ ആകോടിതം ദുന്നീഹരണം, യഥാ ച പലിഘം നഗരപ്പവേസനിവാരണം, യഥാ ച ഇന്ദഖീലം ഗമ്ഭീരനേമി സുനിഖാതം ദുന്നീഹരണം, ഏവം രാഗാദയോ സത്തസന്താനതോ ദുന്നീഹരണാ നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസനിവാരണാ ചാതി തേ ‘‘ഖീലം പലിഘം ഇന്ദഖീല’’ന്തി ച വുത്താ. ഊഹച്ചാതി ഉദ്ധരിത്വാ. തണ്ഹാഏജായ അഭാവേന അനേജാ. പരമസന്തുട്ഠഭാവേന ചാതുദ്ദിസത്താ അപ്പടിഹതചാരികം ചരന്തി. ബുദ്ധചക്ഖു-ധമ്മചക്ഖു-ദിബ്ബചക്ഖു-സമന്തചക്ഖു-പകതിചക്ഖൂനം വസേന പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി. സുദന്താ കുതോതി ആഹ ‘‘ചക്ഖുതോപീ’’തി. ഛന്ദാദീഹീതി ഛന്ദാദീനം വസേന ന ഗച്ഛന്തി ന വത്തന്തി. ന ആഗച്ഛന്തി അനുപ്പാദനതോ. ആഗുന്തി അപരാധം.

സബ്ബസംയോഗാതി വിഭത്തിലോപേന നിദ്ദേസോ, സബ്ബേ സംയോഗേതി അത്ഥോ. വിസജ്ജാതി വിസജ്ജിത്വാ. ഏവമ്പീതി ഇമായപി ഗാഥായ വസേന ‘‘ആഗും ന കരോതീ’’തി പദേ.

ഗതാസേതി ഗതാ ഏവ. ന ഗമിസ്സന്തി പരിനിട്ഠിതസരണഗമനത്താ. ലോകുത്തരസരണഗമനഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബേമതികസരണഗമനേന ഗതാ’’തി. തേ ഹി നിയമേന അപായം ന ഗമിസ്സന്തി, ദേവകായഞ്ച പരിപൂരേസ്സന്തി. യേ പന ലോകിയേന സരണഗമനേന ബുദ്ധം സരണം ഗതാ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായം, സതി ച പച്ചയന്തരസമവായേ പഹായ മാനുസം ദേഹം ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീതി. തേനാഹ സോ ബ്രഹ്മാ ‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം…പേ… പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി.

സമയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സകലികസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. തന്തി ഉയ്യാനം സങ്ഖം ഗതന്തി സമ്ബന്ധോ. ധനുനാ സരേന ഗഹന്തി പോഥയന്തി ബാധേന്തീതി ധനുഗ്ഗഹാ. തം സമ്പടിച്ഛീതി തസ്സാ സിലായ ഹേട്ഠാഭാഗേന ഉഗ്ഗന്ത്വാ സമ്പടിച്ഛി. സത്ഥു പുഞ്ഞാനുഭാവേന ഉപഹതത്താ സയമ്പി പരിപതന്തീ വാതം ഉപത്ഥമ്ഭേതി. അഭിഹനി സത്ഥാരാ അനാവജ്ജിതത്താ. തഞ്ച ഖോ കമ്മഫലവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. തതോ ഏവ തതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ അഫാസു ജാതന്തി ഏതേനപി ഉപാദിണ്ണകസരീരേ നാമ അനിട്ഠാപി സമ്ഫസ്സകാ പതന്തി ഏവ തഥാരൂപേന കമ്മുനാ കതോകാസേതി ദസ്സേതി. അയം വിഹാരോതി ഗിജ്ഝകൂടവിഹാരോ. ഉജ്ജങ്ഗലോ ന കത്തബ്ബപരോ. വിസമോതി ഭൂമിഭാഗവസേന വിസമോ. സിവികാകാരേന സജ്ജിതോ മഞ്ചോ ഏവ മഞ്ചസിവികാ.

ഭുസാതി ദള്ഹാ. ദുക്ഖാതി ദുക്ഖമാ ദുത്തിതിക്ഖാ. ഖരാതി കക്കസാ. കടുകാതി അനിട്ഠാ. അസാതാതി ന സാതാ അപ്പിയാ. ന അപ്പേതീതി ന ഉപേതി. ന അപ്പായന്തീതി ന ഖമന്തി. വേദനാധിവാസനഖന്തിയാ സതിസമ്പജഞ്ഞയുത്തത്താ സബ്ബസത്തട്ഠിതാഹാരസമുദയവത്ഥുജാതസ്സ ആദീനവനിസ്സരണാനം പഗേവ സുപ്പടിവിദിതത്താ യഥാ സമുദാചാരോ ചിത്തം നാഭിഭവതി, ഏവം സമ്മദേവ ഉപട്ഠാപിതസതിസമ്പജഞ്ഞത്താ വുത്തം ‘‘വേദനാധിവാസന…പേ… ഹുത്വാ’’തി. അപീളിയമാനോതി അബാധിയമാനോ. കാമം അനിട്ഠായ വേദനായ ഫുട്ഠോ തായ അപീളിയമാനോ നാമ നത്ഥി, പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകത്താ പന തസ്സാ വസേ അവത്തമാനോ ‘‘അവിഹഞ്ഞമാനോ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘സമ്പരിവത്തസായിതായ വേദനാനം വസം അഗച്ഛന്തോ’’തി.

സീഹസേയ്യന്തി ഏത്ഥ സയനം സേയ്യാ, സീഹസ്സ വിയ സേയ്യാ സീഹസേയ്യാ, തം സീഹസേയ്യം. അഥ വാ സീഹസേയ്യന്തി സേട്ഠസേയ്യം ഉത്തമസേയ്യം. സ്വായമത്ഥോ അട്ഠകഥായമേവ ആഗമിസ്സതി. ‘‘വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി ഏവം വുത്താ കാമഭോഗിസേയ്യാ. ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി ദക്ഖിണഹത്ഥസ്സ സരീരഗ്ഗഹണാദിയോഗക്ഖമതോ. പുരിസവസേന ചേതം വുത്തം. ഏകേന പസ്സേന സയിതും ന സക്കോന്തി ദുക്ഖുപ്പത്തിതോ. അയം സീഹസേയ്യാതി അയം യഥാവുത്താ സീഹസേയ്യാ. തേജുസ്സദത്താതി ഇമിനാ സീഹസ്സ അഭീതഭാവം ദസ്സേതി. ഭീരുകജാതികാ ഹി സേസമിഗാ അത്തനോ ആസയം പവിസിത്വാ ഉത്രാസബഹുലാ സന്താസപുബ്ബകം യഥാ തഥാ സയന്തി, സീഹോ പന അഭിരുകഭാവതോ സതോകാരീ ഭിക്ഖു വിയ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാവ സയതി. തേനാഹ ‘‘ദ്വേ പുരിമപാദേ’’തിആദി. പുരിമപാദേതി ദക്ഖിണപുരിമപാദേ വാമസ്സ പുരിമപാദസ്സ ഠപനവസേന ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ. പച്ഛിമപാദേതി ദ്വേ പച്ഛിമപാദേ. വുത്തനയേനേവ ഇധാപി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപനം വേദിതബ്ബം. ഠിതോകാസസല്ലക്ഖണം അഭീരുകഭാവേനേവ. സീസം പന ഉക്ഖിപിത്വാതിആദിനാ വുത്തസീഹകിരിയാ അനുത്രാസപബുജ്ഝനം വിയ അഭീരുകഭാവസിദ്ധാ ധമ്മതാവസേനേവാതി വേദിതബ്ബാ. സീഹവിജമ്ഭിതവിജമ്ഭനം അതിവേലം ഏകാകാരേന ഠപിതാനം സരീരാവയവാനം ഗമനാദികിരിയാസു യോഗ്ഗഭാവാപാദനത്ഥം. തിക്ഖത്തും സീഹനാദനദനം അപ്പേസക്ഖമിഗജാതപരിഹരണത്ഥം.

സേതി അബ്യാവടഭാവേന പവത്തതി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ, ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ സേയ്യാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാ. കിം പനേത്ഥ തം ചതുത്ഥജ്ഝാനന്തി? ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം. തതോ ഹി വുട്ഠഹിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനുക്കമേന അഗ്ഗമഗ്ഗം അധിഗന്ത്വാ തഥാഗതോ ജാതോതി. ‘‘തയിദം പദട്ഠാനം നാമ, ന സേയ്യാ, തഥാപി യസ്മാ ‘ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ സമനന്തരം ഭഗവാ പരിനിബ്ബായീ’തി മഹാപരിനിബ്ബാനേ (ദീ. നി. ൨.൨൧൯) ആഗതം. തസ്മാ ലോകിയചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി ഏവ തഥാഗതസേയ്യാ’’തി കേചി. ഏവം സതി പരിനിബ്ബാനകാലികാവ തഥാഗതസേയ്യാതി ആപജ്ജതി; ന ച തഥാഗതോ ലോകിയചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപജ്ജനബഹുലോ വിഹാസി. അഗ്ഗഫലവസേന പവത്തം പനേത്ഥ ചതുത്ഥജ്ഝാനം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യഥാ സത്താനം നിദ്ദുപഗമലക്ഖണാ സേയ്യാ ഭവങ്ഗചിത്തവസേന ഹോതി, സാ ച നേസം പഠമം ജാതിസമന്വയാ യേഭുയ്യവുത്തികാ, ഏവം ഭഗവതോ അരിയജാതിസമന്വയം യേഭുയ്യവുത്തികം അഗ്ഗഫലഭൂതം ചതുത്ഥജ്ഝാനം തഥാഗതസേയ്യാതി വേദിതബ്ബാ. സീഹസേയ്യാ നാമ സേട്ഠസേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഉത്തമസേയ്യാ’’തി.

‘‘കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ യഥാപരിച്ഛേദം ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം തദാ മനസികാരസ്സ അകതത്താ പാളിയം ‘‘ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസികരിത്വാ’’തി ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉട്ഠാനസഞ്ഞന്തി പനേത്ഥ ന വുത്ത’’ന്തി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഗിലാനസേയ്യാ ഹേസാ’’തി. സാ ഹി ചിരകാലപ്പവത്തികാ ഹോതി.

വിസും വിസും രാസിവസേന അനാഗന്ത്വാ ഏകജ്ഝം പുഞ്ജവസേന ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘സബ്ബാപി താ’’തി. തേനാഹ ‘‘സത്തസതാ’’തി. വികാരമത്തമ്പീതി വേദനായ അസഹനവസേന പവത്തനാകാരമത്തമ്പി. സുസമ്മട്ഠകഞ്ചനം വിയാതി സമ്മട്ഠസുസജ്ജിതസുവണ്ണം വിയ.

ധമ്മാലപനന്തി അസങ്ഖാരികസമുപ്പന്നസഭാവാലപനം. സമുല്ലപിതഞ്ഹി ആകാരസമാനവചനമേതം. നാഗോ വിയ വാതി പവത്തതീതി നാഗവോ. തസ്സ ഭാവോ നാഗവതാ. വിഭത്തിലോപേന ഹേസ നിദ്ദേസോ, മഹാനാഗഹത്ഥിസദിസതായാതി അത്ഥോ. ബ്യത്തുപരിചരണട്ഠേനാതി ബ്യത്തം ഉപരൂപരി അത്തനോ കിരിയാചരണേന. ആജാനീയോതി സമ്മാപതിതം ദുക്ഖം സഹന്തോ അത്തനാ കാതബ്ബകിരിയം ധീരോ ഹുത്വാ നിത്ഥാരകോ. കാരണാകാരണജാനനേനാതി നിയ്യാനികാനിയ്യാനികകരണഞാതതായ. തേനേവട്ഠേനാതി അപ്പടിസമട്ഠേനേവ. ‘‘മുത്തോ മോചേയ്യ’’ന്തിആദി ധുരവാഹട്ഠേന. നിബ്ബിസേവനട്ഠേനാതി രാഗാദിവിസവിഗതഭാവേന.

അനിയമിതാണത്തീതി അനുദ്ദേസികം ആണാപനം. സാമഞ്ഞകതോപി സമാധിസദ്ദോ പകരണതോ ഇധ വിസേസത്ഥോതി ആഹ ‘‘സമാധിന്തി അരഹത്തഫലസമാധി’’ന്തി. പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന സബ്ബകിലേസേഹി സുട്ഠു വിമുത്തന്തി സുവിമുത്തം. അഭിനതം നാമ ആരമ്മണേ അഭിമുഖഭാവേന പവത്തിയാ. അപനതം അപഗമനവസേന പവത്തിയാ, വിമുഖതായാതി അത്ഥോ. ലോകിയജ്ഝാനചിത്തം വിയ വിപസ്സനാ വിയ ച സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന തദങ്ഗപ്പഹാനവിക്ഖമ്ഭനപഹാനവസേന ച വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ന അധിഗതം ന ഠപിതം, കിഞ്ചരഹി കിലേസാനം സബ്ബസോ ഛിന്നതായാതി ആഹ ‘‘ഛിന്നത്താ വതം ഫലസമാധിനാ സമാഹിത’’ന്തി. അതിക്കമിതബ്ബന്തി ആചാരാതിക്കമവസേന ലങ്ഘിതബ്ബം. സാ പന ലങ്ഘനാ ആസാദനാ ഘട്ടനാതി ആഹ ‘‘ഘട്ടേതബ്ബ’’ന്തി.

പഞ്ചവേദാ നാമ – ഇരുവേദോ, യജുവേദോ, സാമവേദോ, ആഥബ്ബണവേദോ, ഇതിഹാസോ ചാതി ഏവം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാനം. ‘‘ചര’’ന്തി വചനവിപല്ലാസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചരന്താ’’തി, തപന്താതി അത്ഥോ. ഹീനത്തരൂപാതി ഹീനാധിമുത്തികതായ നിഹീനചിത്തസഭാവാ. വിമുത്തികതായ അഭാവതോ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ന ഹോന്തി. അരഹത്താധിഗമകമ്മസ്സ അഭബ്ബതായ പരിഹീനത്ഥാ. അജ്ഝോത്ഥടാതി അഭിഭൂതാ. താദിസേഹേവ സീലേഹീതി ഗോസീലാദീഹി. ബദ്ധാതി സമാദപേത്വാ പവത്തനവസേന അനുബദ്ധാ. ലൂഖം തപന്തി അത്തകിലമഥാനുയോഗം. തം പന ഏകദേസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ചാതപതാപന’’ന്തിആദിമാഹ. ‘‘ഏവം പടിപന്നസ്സ മോക്ഖോ നത്ഥി, ഏവം പടിപന്നസ്സ വട്ടതോ മുത്തി അത്ഥീ’’തി വദന്തീ സാ അത്തതോ സാസനസ്സ നിയ്യാനഭാവോ കഥിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം കഥേന്തീ’’തി. ആദിന്തി ഗാഥാദ്വയം.

സകലികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമപജ്ജുന്നധീതുസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. ചാതുമഹാരാജികസ്സാതി ചാതുമഹാരാജികകായികസ്സ. ധമ്മോ അനുബുദ്ധോതി ചതുസച്ചധമ്മോ പരിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവസ്സ അനുരൂപതോ ബുദ്ധോ. പച്ചക്ഖമേവാതി പരപത്തിയാ അഹുത്വാ അത്തപച്ചക്ഖമേവ കത്വാ ജാനാമി. ധമ്മം ഗരഹന്താ നാമ സദ്ദദോസവസേന വാ അത്ഥദോസവസേന വാ ഗരഹേയ്യുന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹീനക്ഖര…പേ… കോതിവാ’’തി ആഹ. സാ പന ‘‘തേസം വിഗരഹാ ദുമ്മേധതായ മഹാനത്ഥാവഹാവാ’’തി ദസ്സേന്തീ ദേവതാ ആഹ ‘‘ദുമ്മേധാ ഉപേന്തി രോരുവ’’ന്തി. വിസും ഹോതീതി അവീചിമഹാനിരയതോ വിസും ഏവ ഹോതി. ഖന്തിയാതി ഞാണഖന്തിയാ. ഉപസമേനാതി രാഗാദീനം സബ്ബസോ വൂപസമേന. തേനാഹ ‘‘രുച്ചിത്വാ’’തിആദി.

പഠമപജ്ജുന്നധീതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയപജ്ജുന്നധീതുസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച നമസ്സമാനാതി ബുദ്ധസുബുദ്ധതം ധമ്മസുധമ്മതഞ്ച ഞത്വാ തദുഭയം നമസ്സമാനാ. യസ്മാ ബുദ്ധേ ച ധമ്മേ ച പസന്നോ സങ്ഘേ ച പസന്നോ ഏവ ഹോതി തസ്സ സുപ്പടിപത്തിയാ വിജാനനതോ, തസ്മാ സോ അത്ഥോ ഗാഥായ ച-സദ്ദസങ്ഗഹിതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ച-സദ്ദേന സങ്ഘഞ്ചാ’’തി ആഹ അത്ഥവതിയോതി ലോകിയലോകുത്തരഅത്ഥസങ്ഗഹിതാ ലോകിയകുസലലോകുത്തരമഗ്ഗസങ്ഗണ്ഹനതോ. യം ധമ്മം സാ അഭാസീതി യം തുമ്ഹാകം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതാ, സാ മഹാകോകനദാ അത്തനോ ബലാനുരൂപം അഭാസി. ബഹുനാതി നാനപ്പകാരേന. പരിയായേനാതി കാരണേന. താദിസോതി തഥാരൂപോ തഥാപടിവിദ്ധസച്ചോ അത്ഥധമ്മാദീസു കുസലോ ഏകേകം പദമ്പി ഉദാഹരണഹേതുനിഗമനാനി നീഹരന്തോ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി. തേനാഹ ‘‘അയം ഭഗവാ’’തിആദി. ഏതേന അതിവിയ വിത്ഥാരക്ഖമോ സുഗതധമ്മോതി ദസ്സേതി. പരിയാപുടന്തി പരിവത്തിതം. ഏവം വിത്ഥാരക്ഖമം ധമ്മം യസ്മാ ദേവധീതാ ‘‘സംഖിത്തമത്ഥം ലപയിസ്സാമീ’’തി അവോച, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തസ്സത്ഥ’’ന്തിആദി.

ദുതിയപജ്ജുന്നധീതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സതുല്ലപകായികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.