൫. ആദിത്തവഗ്ഗോ

൧. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. സീസന്തി ദേസനാപദേസോ, ദേസനായ അഞ്ഞേസുപി വത്തബ്ബേസു കസ്സചിദേവ സീസഭാഗേന അപദിസനം. തേനാഹ ‘‘രാഗാദീഹീ’’തിആദി. ദാനേനാതി അത്തനോ സന്തകസ്സ പരേസം പരിച്ചജനേന. തം പന പരിച്ചജനം ചേതനായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദാനചേതനായാ’’തി ദാനപുഞ്ഞചേതനാതി ദാനമയാ പുഞ്ഞചേതനാ ദായകസ്സേവ ഹോതി തംസന്തതിപരിയാപന്നത്താ. നീഹതഭണ്ഡകന്തി ആദിത്തഗേഹതോ ബഹി നിക്ഖാമിതം ഭണ്ഡകം. ഏതന്തി ‘‘ദിന്നം ഹോതീ’’തിആദിവചനം. അദിന്നേതി ദാനമുഖേ അനിയുഞ്ജിതേ ഭോഗേ. ‘‘അന്തേനാ’’തി ജീവിതസ്സ അന്തോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘മരണേനാ’’തി. മമാതി പരിഗ്ഗഹിതത്താ പരിഗ്ഗഹാ, ഭോഗാ. തേപി കേനചി ആകാരേന വിനാസം അനുപഗതാ മരണേന പഹീയന്തി നാമാതി വുത്തം ‘‘ചോരാദീനം വസേന അവിനട്ഠഭോഗേ’’തി. സോഭനാ അഗ്ഗഭൂതാ രൂപാദയോ ഏത്ഥാതി സഗ്ഗോ, തം സഗ്ഗം.

ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കിംദദസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദ്വേ തീണി ഭത്താനി അഭുത്വാതി ദ്വേ തയോ വാരേ ഭത്താനി അഭുഞ്ജിത്വാ. ഉട്ഠാതും ന സക്കോതീതി ഉട്ഠാതുമ്പി ന സക്കോതീ, പഗേവ അഞ്ഞം സരീരേന കാതബ്ബകിച്ചം ദുബ്ബലഭാവതോ. ദുബ്ബലോപി ഹുത്വാതി ഭുഞ്ജനതോ പുബ്ബേ ദുബ്ബലോ ഹുത്വാ ബലസമ്പന്നോ ഹോതി. ഏവം ബ്യതിരേകതോ അന്വയതോ ച ആഹാരസ്സ സരീരേ ബലവതം ആഹ. യസ്മാ അന്നദോ ദായകോ പടിഗ്ഗാഹകസ്സ ബലദോ ഹോതി, തസ്മാ സോ ആയതിം അത്തനോ സരീരേ ബലദോ അവിനാസവസേന ബലസ്സ രക്ഖകോ ച ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ബലം ഖോ പന ദത്വാ ബലസ്സ ഭാഗീ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൩൭) സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സുരൂപോപീതി അഭിരൂപോപി. വിരൂപോ ഹോതീതി ബീഭച്ഛരൂപോ കോപീനസ്സ അച്ഛന്നത്താ. ഇദഞ്ച യാനന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം. ഉപാഹനാതി സരൂപതോ ദസ്സേതി. അദുക്ഖപ്പത്തോ ഹുത്വാ യാതി വത്തതി ഏതേനാതി യാനന്തി ഛത്താദീനമ്പി യാനഭാവോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘യാനദോ സുഖദോ ഹോതീ’’തി. ചക്ഖുദോ നാമ ഹോതി ചക്ഖുനാ കാതബ്ബകിച്ചേ സഹകാരീകാരണഭാവതോ ദീപസ്സ.

‘‘സബ്ബേസംയേവ ബലാദീനം ദായകോ ഹോതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തം അത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ദ്വേ തയോ ഗാമേ’’തിആദി വുത്തം. നിസജ്ജാദിവസേന പതിസ്സയിതബ്ബതോ പതിസ്സയോ, വിഹാരോ. പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി പരിസ്സമസ്സ വിനോദിതത്താ. ബഹി വിചരന്തസ്സാതി പതിസ്സയം അലഭിത്വാ ബഹി വിവടങ്ഗണേ വിചരന്തസ്സ. ഝായതീതി ഝായന്തം ഹോതി, കിലമതീതി അത്ഥോ. സീതുണ്ഹാദിവിരോധിപച്ചയവസേന സസന്താനേ വിസഭാഗസന്തതി, തബ്ബിപരിയായതോ സഭാഗസന്തതി വേദിതബ്ബാ. സുഖം നാമ ദുക്ഖപച്ചയപരിഹാരതോ സുഖപച്ചയുപ്പന്നതോ ച ഹോതി, തദുഭയം പതിസ്സയവസേന ലഭതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹി വിചരന്തസ്സ പാദേ’’തിആദിമാഹ. ധമ്മപീതിസുഖന്തി ധമ്മപച്ചവേക്ഖണേന ഉപ്പന്നപീതിസുഖം. ഉപസമസുഖന്തി കിലേസാനം വൂപസമേന പവത്തസുഖം. നിവാതം പിഹിതവാതപാനം പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ ഠിതസ്സ അന്ധകാരോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘കൂപേ ഓതിണ്ണോ വിയ ഹോതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘മഞ്ചപീഠാദീനി ന പഞ്ഞായന്തീ’’തി. തയിദം ബഹിസമാപന്നപരിസ്സമദോസേന, ന ച പതിസ്സയദോസേന. തേനാഹ ‘‘മുഹുത്ത’’ന്തിആദി.

ന മരതി ഏതേനാതി അമരണം, നിബ്ബാനാധിഗമാദയോ. തസ്സ ദാനം ധമ്മൂപദേസോ, തം ദേതി. തേനാഹ ‘‘യോ ധമ്മം അനുസാസതീ’’തി. തയിദം ധമ്മാനുസാസനം കഥം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥ’’ന്തിആദി. അട്ഠകഥം കഥേതീതി അവിവടപാഠസ്സ പാളിയാ അത്ഥസംവണ്ണനം കരോതീതി അത്ഥോ. അനധീതിനോ പന പാളിം വാചേതി. തത്ഥ തത്ഥ ഗതട്ഠാനേ പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, അയം താവ ഗന്ഥധുരോ, പടിപത്തിവാസധുരേ പന കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖതി, ഉഭയേസമ്പി ധമ്മസ്സവനം കരോതി. സബ്ബദാനന്തി യഥാവുത്തആമിസദാനം അഭയദാനം. ധമ്മദാനന്തി ധമ്മദേസനാ. ധമ്മരതീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ അഭിരതി. ധമ്മരസോതി സദ്ധമ്മസന്നിസ്സയം പീതിപാമോജ്ജം.

കിംദദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അന്നസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. പത്ഥേന്തീതി പിഹേന്തി. യത്ഥസ്സ ഉപഗമനം ലോകേ പാകടതരം അഹോസി, തേ ഉദാഹരണവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തഗഹപതിസീവലിത്ഥേരാദികേ വിയാ’’തി ആഹ. അന്നന്തി അന്നസഞ്ഞിതോ ചതുബ്ബിധോപി പച്ചയോ. സബ്ബേപി ദായകേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ സാമഞ്ഞതോ ഏകവസേന ‘‘ദായകമേവാ’’തി വുത്തം, യഥാ ചാഹ ‘‘കോ നാമ സോ യക്ഖോ, യം അന്നം നാഭിനന്ദതീ’’തി? തത്ഥ യക്ഖോതി സത്തോ. സാമഞ്ഞജോതനാ ച നാമ യസ്മാ പുഥുഅത്ഥവിസയാ, തസ്മാ ‘‘യേ നം ദദന്തി സദ്ധായ, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ. തമേവ അന്നം ഭജതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ മ-കാരോ പദസന്ധികരോ, തേ ഏവാതി അത്ഥോ. ദായകം അപരിച്ചജനമേവ അനുഗച്ഛതി ചക്കം വിയ കുബ്ബരം.

അന്നസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഏകമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. പതിട്ഠട്ഠേന അവിജ്ജാസങ്ഖാതം ഏകം മൂലം ഏതിസ്സാതി ഏകമൂലാ. തം ഏകമൂലം. യഥാ സംയോജനീയേസു അസ്സാദാനുപസ്സനാവസേന തണ്ഹാസമുപ്പാദോ, ഏവം തണ്ഹാഭിഭവവസേന അനവബോധോതി അവിജ്ജാ തണ്ഹായ മൂലം, തണ്ഹാ ച അവിജ്ജായ മൂലം. അയഞ്ഹി നയോ ഉപനിസ്സയതാവസേന വുത്തോ, സഹജാതവസേന ചായം അഞ്ഞമഞ്ഞം മൂലഭാവോ പാകടോയേവ. ഇധ പന ഇമിസ്സം ഗാഥായം അധിപ്പേതാ ‘‘ഏകമൂല’’ന്തി സാ തണ്ഹാ. തത്ഥ യാ ഭവതണ്ഹാ, സാ സസ്സതദിട്ഠിവസേന ആവട്ടതി പരിവത്തതി, വിഭവതണ്ഹാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിവസേന, ഏവം ദ്വിരാവട്ടം. സഹജാതകോടിയാതി സഹജാതകോടിയാപി, പഗേവ സമ്മുയ്ഹം ആപന്നസ്സ പന വത്തമാനായ തണ്ഹായ ബലവഭാവേന മലീനതാ സിയാ. ഉപനിസ്സയകോടിയാതി ഉപനിസ്സയകോടിയാവ സഹജാതകോടിയാ അസമ്ഭവതോ. പത്ഥരണട്ഠാനാതി വിത്ഥതാ ഹുത്വാ പവത്തിട്ഠാനഭൂമി. തേനാഹ ‘‘തേസു സാ പത്ഥരതീ’’തി. സമുദ്ദനട്ഠേന സമുദ്ദോ. ഉത്തരിതും അസക്കുണേയ്യതായ പതായ അലം പരിയത്തോതി പാതാലോ, അയം പന പാതാലോ വിയാതി പാതാലോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പതിട്ഠട്ഠേനാ’’തി. അഗാധഗമ്ഭീരതായാതി അത്ഥോ.

ഏകമൂലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അനോമസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. അനോമനാമന്തി അനൂനനാമം. ഗുണനേമിത്തികാനി ഏവ ഹി ഭഗവതോ നാമാനി. ഗുണാനഞ്ചസ്സ പരിപുണ്ണതായ അനൂനനാമന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബഗുണസമന്നാഗതത്താ’’തിആദി. അപിച തഥാ തേവിജ്ജോ, ഛളഭിഞ്ഞോതിആദീനി നാമാനി അനോമനാമാനി ന ഹോന്തി പരിച്ഛിന്നവിസയത്താ, ഭഗവതോ പന സത്ഥാ, സബ്ബഞ്ഞൂ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതിആദീനി നാമാനി അനോമനാമാനി നാമ മഹാവിസയത്താ അനൂനഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘അവേകല്ലനാമ’’ന്തി. ഖന്ധന്തരാദയോതി ഖന്ധവിസേസാദികേ. ഞാണേന യാഥാവതോ അരണീയട്ഠേന അത്ഥേ. അന്വയപഞ്ഞാധിഗമായാതി ലോകുത്തരപഞ്ഞാപടിലാഭായ. പടിപദന്തി സമഥവിപസ്സനാപടിപദം. കിലേസകാമാനം വസേന അല്ലീയിതബ്ബട്ഠേന കാമാ ഏവ ആലയോ. അതീതകാലേയേവ കമനതം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘കമമാന’’ന്തി. ന ഏതരഹി തദഭാവതോതി ആഹ ‘‘അതീതം പന ഉപാദായ ഇദം വുത്ത’’ന്തി. മഹാനുഭാവതാദിനാ മഹന്താനം.

അനോമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അച്ഛരാസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ‘‘അച്ഛരാഗണസങ്ഘുട്ഠ’’ന്തി ഗാഥാ ദേവപുത്തേന യേനാധിപ്പായേന ഗായിതാ, സോ അനുപുബ്ബികഥായ വിനാ ന പഞ്ഞായതീതി തം ആഗമനതോ പട്ഠായ കഥേന്തോ ‘‘അയം കിര ദേവപുത്തോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സാസനേതി ഇമസ്സേവ സത്ഥുസാസനേ. കമ്മാകമ്മന്തി കമ്മവിനിച്ഛയം. അത്ഥപുരേക്ഖാരതായ അപ്പകിച്ചതായ ച സല്ലഹുകവുത്തികോ. സയനസ്സ കോട്ഠാസോതി ദിവസം പുരിമയാമഞ്ച ഭാവനാനുയോഗവസേന കിലന്തകായസ്സ സമസ്സാസനത്ഥം സേയ്യായ ഉപഗമനഭാഗോ അനുഞ്ഞാതോ.

അബ്ഭന്തരേതി കുച്ഛിയം ഭത്തസ്സ പരിത്തതായ സത്ഥകവാതാതി തിക്ഖഭാവേന സത്ഥകാ വിയ കന്തനകാ വാതാ. ധുരസ്മിംയേവാതി കിലേസമാരേന യുദ്ധേ ഏവ. വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ വാ. ഉപനിസ്സയമന്ദതായ അപരിപക്കഞാണതായ ആസവക്ഖയം അപ്പത്തോ കാലം കത്വാതി യോജനാ. ഉപരി ഠിതന്തി പരിക്ഖാരഭാവേന ദിബ്ബദുസ്സൂപരി ഠിതം. തഥേവ അട്ഠാസീതി താഹി തഥാ വുത്തേപി യഥാ തതോ പുബ്ബേ, തഥേവ അട്ഠാസി. സുവണ്ണപട്ടന്തി നിബ്ബുദ്ധേ പടിജിനിത്വാ ലദ്ധബ്ബസുവണ്ണപട്ടം. വീതിക്കമസ്സ അകതത്താ അസമ്ഭിന്നേനേവ സീലേന. യസ്മാ തസ്മിം സത്ഥു സന്തികം ആഗച്ഛന്തേ താപി തേന സദ്ധിം ആഗമംസു തസ്മാ ‘‘അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ’’തി വുത്തം.

സങ്ഘോസിതന്തി സങ്ഗമ്മ ഘോസിതം, തത്ഥ തത്ഥ അച്ഛരാനം ഗീതസദ്ദവസേന ഘോസിതം. പിസാചഗണം കത്വാ വദതി അച്ഛന്ദരാഗതായ. നിയാമചിത്തതായാതി സമ്മത്തനിയാമേ നിന്നചിത്തതായ. ഗരുഭാവേനാതി താസം വസേ അവത്തനതോ ഗരുട്ഠാനഭാവേന. യാത്രാതി നിബ്ബാനം പതി യാത്രാ. തം പന വട്ടതോ നിഗ്ഗമനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘കഥം നിഗ്ഗമനം ഭവിസ്സതീ’’തി.

അതിസല്ലേഖതേവാതി അതിവിയ കിലേസാനം സല്ലേഖിതവുത്തികോ. അകതാഭിനിവേസസ്സാതി ഭാവനമനനുയുത്തസ്സ അനാരദ്ധവിപസ്സകസ്സ. കാരകസ്സാതി സുഗതോവാദകാരകസ്സ സമ്മാപടിപജ്ജതോ. സുഞ്ഞതാവിപസ്സനന്തി സുഞ്ഞതാദീപനം വിപസ്സനം ദുച്ചരിതതണ്ഹായ ദൂരീകരണേന ഏകവിഹാരിതായ. ഏകോ മഗ്ഗോ അസ്സാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഏവ അസ്സ അനാഗതോ, പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ പന കതപരിചയോതി അത്ഥോ.

കായവങ്കാദീനന്തി കായദുച്ചരിതാദീനം അഭാവതോ സമുച്ഛിന്ദനേന അനുപലബ്ഭനതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ ഭയം, അസ്മിം വാ അധിഗതേ പുഗ്ഗലസ്സ നത്ഥി ഭയന്തി അഭയം നാമ. സംസാരകന്താരം അതിക്കമിത്വാ നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ഖേമം അമതട്ഠാനം ഗമനേ സുഗതസാരഥിനാ സുസജ്ജിതയാനഭാവതോ രഥോ അകൂജനോതി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോവ അധിപ്പേതോ. ധമ്മതോ അനപേതതായ അപരാപരുപ്പത്തിയാ ച ധമ്മചക്കേഹി.

ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ അവിനാഭാവാ. അപാലമ്ബോതി അവസ്സയോ. പരിവാരോതി പരിക്ഖാരോ അഭിസങ്ഖരണതോ. മഗ്ഗസ്സ കരണട്ഠാനേ ധമ്മോ തപ്പരിയാപന്നാ സമ്മാദിട്ഠി. അനിച്ചാദിവസേനാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദിവസേന. സോധിതേസു വജ്ഝമാനേസു. ഭൂമിലദ്ധവട്ടന്തി ഭൂമിലദ്ധസങ്ഖാതം വട്ടം. തത്ഥ വിപസ്സനായ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഭൂമി നാമ, വട്ടമയകമ്മഭാവതോ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനാരഹം കിലേസജാതം ഭൂമിലദ്ധവട്ടം. പരിജാനമാനാതി പരിച്ഛിന്ദനവസേന സമതിക്കമവസേന ജാനമാനാ പടിവിജ്ഝന്തീ.

കസ്മാ ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേയേവ പതിട്ഠാസി, നനു ച സാ ദേസനാ ഭഗവതാ ചതുമഗ്ഗപ്പധാനഭാവേന പവത്തിതാതി ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി.

അച്ഛരാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വനരോപസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. കേസന്തി സാമിവസേന വുത്തകസദ്ദോ ‘‘ധമ്മട്ഠാ സീലസമ്പന്നാ’’തി ഏത്ഥ പച്ചത്തബഹുവചനവസേന പരിണാമേതബ്ബോ. അത്ഥവസേന ഹി വിഭത്തിവിപരിണാമോ. കേ ജനാതി ഏത്ഥ വാ വുത്തകേസദ്ദോ സീഹവിലോകനനയേന ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘കേ ധമ്മട്ഠാ, കേ സീലസമ്പന്നാ’’തി? പുച്ഛതീതി ഇമിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ. ഫലാദിസമ്പത്തിയാ ആരമന്തി ഏത്ഥ സത്താതി ആരാമോ. ആരാമേ രോപേന്തി നിപ്ഫാദേന്തീതി ആരാമരോപാ. വനീയതി ഛായാസമ്പത്തിയാ ഭജീയതീതി വനം. തത്ഥ യം ഉപവനലക്ഖണം വനം, തം ആരാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതന്തി തപോവനലക്ഖണം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘സീമം പരിക്ഖിപിത്വാ’’തിആദിമാഹ. വിസമേതി ഉദകചിക്ഖല്ലേന വിസമേ പദേസേ. പാനീയം പിവന്തി ഏത്ഥാതി പപാ, തം പപം. ഉദകം പീയതി ഏത്ഥാതി വാ പപാ. തളാകാദീതി ആദി-സദ്ദേന മാതികം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഇമമത്ഥം സന്ധായാതി ഇമിനാ കമ്മപ്പഥപ്പത്തം പടിക്ഖിപതി. അത്തനാ കതഞ്ഹി പുഞ്ഞം അനുസ്സരതോ തം ആരബ്ഭ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി, ന പന യഥാ കതം പുഞ്ഞം സയമേവ പവഡ്ഢതി. തസ്മിം ധമ്മേ ഠിതത്താതി തസ്മിം ആരാമരോപനാദിധമ്മേ പതിട്ഠിതത്താ. തേനപി സീലേന സമ്പന്നത്താതി തേന യഥാവുത്തധമ്മേ കതസീലേ ഠത്വാ ചിണ്ണേന തദഞ്ഞേനപി കായവാചസികസംവരലക്ഖണേന സീലേന സമന്നാഗതത്താ. ദസ കുസലാ ധമ്മാ പൂരേന്തി ദുച്ചരിതപരിവജ്ജനതോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

വനരോപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ജേതവനസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. ഏസിതഗുണത്താ ഏസിയമാനഗുണത്താ ച ഇസീ, അസേക്ഖാ സേക്ഖകല്യാണപുഥുജ്ജനാ ച. ഇസീനം സങ്ഘോ ഇസിസങ്ഘോ. ഇസിസങ്ഘേന നിസേവിതം. തേനാഹ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘനിസേവിത’’ന്തി.

തം കാരേന്തസ്സ ഗന്ധകുടിപാസാദകൂടാഗാരാദിവസേന സിനിദ്ധസന്ദച്ഛായരുക്ഖലതാവസേന ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ ച അനഞ്ഞസാധാരണം അതിരമണീയം തം ജേതവനം ചിത്തം തോസേതി, തഥാ അരിയാനം നിവാസഭാവേനപീതി ആഹ ‘‘ഏവം പഠമഗാഥായ ജേതവനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി (ധ. പ. ൯൮; ഥേരഗാ. ൯൯൧). അപചയഗാമിചേതനാ സത്താനം വിസുദ്ധിം ആവഹതി കമ്മക്ഖയായ സംവത്തനതോതി ആഹ ‘‘കമ്മന്തി മഗ്ഗചേതനാ’’തി. ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം വിദിതകരണട്ഠേന കിലേസാനം വിജ്ഝനട്ഠേന ച വിജ്ജാ. മഗ്ഗപഞ്ഞാ സമ്മാദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘വിജ്ജാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ’’തി. സമാധിപക്ഖികാ ധമ്മാ സമ്മാവായാമസതിസമാധയോ. യഥാ ഹി വിജ്ജാപി വിജ്ജാഭാഗിയാ, ഏവം സമാധിപി സമാധിപക്ഖികോ. സീലം ഏതസ്സ അത്ഥീതി സീലന്തി ആഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതം ഉത്തമ’’ന്തി. ദിട്ഠിസങ്കപ്പാതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പാ. തത്ഥ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപകാരഭാവേന വിജ്ജാഭാവോ വുത്തോ. തഥാ ഹി സോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതോതി വുച്ചതി. യഥാ ച സമ്മാസങ്കപ്പാദയോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ, ഏവം വായാമസതിയോ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘വായാമസതിസമാധയോ’’തി. ധമ്മോതി ഹി ഇധ സമാധി അധിപ്പേതോ ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൭; സം. നി. ൫.൩൭൮) വിയ. വാചാകമ്മന്താജീവാതി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ. മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ഏവ ഹേതേ സങ്ഗഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഏതേന അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗേനാ’’തി.

ഉപായേന വിധിനാ അരിയമഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സമാധിപക്ഖിയധമ്മ’’ന്തി. സമ്മാസമാധിപക്ഖിയം വിപസ്സനാധമ്മഞ്ചേവ മഗ്ഗധമ്മഞ്ച. ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമി സഉപനിസം സപരിക്ഖാര’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൩൬) ഹി വചനതോ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ മഗ്ഗധമ്മാ സമ്മാസമാധിപരിക്ഖാരാ. വിചിനേയ്യാതി വീമംസേയ്യ, ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം. അരിയമഗ്ഗഹേതുകാ ഹി സത്താനം വിസുദ്ധി. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ വിസുജ്ഝതീ’’തി. പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മം വിചിനേയ്യാതി പച്ചുപ്പന്നേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ വിപസ്സേയ്യ. തേസു വിപസ്സിയമാനേസു വിപസ്സനായ ഉക്കംസഗതായ യദഗ്ഗേന ദുക്ഖസച്ചം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝീയതി, തദഗ്ഗേന സമുദയസച്ചം പഹാനപടിവേധേന പടിവിജ്ഝീയതി, നിരോധസച്ചം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന, മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝീയതീതി ഏവം തേസു ചതൂസു സച്ചേസു വിസുജ്ഝതീതി ഇമസ്മിം പക്ഖേ നിമിത്തത്ഥേ ഏവ ഭുമ്മം, തേസു സച്ചേസു പടിവിജ്ഝിയമാനേസൂതി അത്ഥോ.

അവധാരണവചനന്തി വവത്ഥാപനവചനം, അവധാരണന്തി അത്ഥോ. ‘‘സാരിപുത്തോവാ’’തി ച അവധാരണം സാവകേസു സാരിപുത്തോവ സേയ്യോതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി തസ്സേവുക്കംസഭാവതോ. കിലേസഉപസമേനാതി ഇമിനാ മഹാഥേരസ്സ താദിസോ കിലേസവൂപസമോതി ദസ്സേതി. തസ്സ സാവകവിസയേ പഞ്ഞായ പാരമിപ്പത്തി അഹോസി. യദി ഏവം ‘‘യോപി പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖു, ഏതാവപരമോ സിയാ’’തി ഇദം തേസം ബുദ്ധാനം ഞാണവിസയേ പഞ്ഞാപാരമിപ്പത്താനം വസേനേവ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അവധാരണമ്പി വിമുത്തിയാ നാനത്താ തീഹി വിമുത്തീഹി പാരങ്ഗതേ സന്ധായേതം വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘പാരം ഗതോതി നിബ്ബാനം ഗതോ’’തിആദി. ന ഥേരേന ഉത്തരിതരോ നാമ അത്ഥി ലബ്ഭതി, ലബ്ഭതി ചേ, ഏവമേവ ലബ്ഭേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

ജേതവനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മച്ഛരിസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. മച്ഛരിനോതി മച്ഛേരവന്തോ മച്ഛേരസമങ്ഗിനോതി ആഹ ‘‘മച്ഛേരേന സമന്നാഗതാ’’തി. മച്ഛേരം മച്ഛരിയന്തി അത്ഥതോ ഏകം. ന വന്ദതീതി വന്ദനമത്തമ്പി ന കരോതി, കുതോ ദാനന്തി അധിപ്പായോ. ഉപട്ഠാനം കാതുന്തി മധുരപടിസന്ഥാരം കരോതീതി യോജനാ. ഇദം താവ മുദുമച്ഛരിയം ന ഹദയം വിയ അത്താനം ദസ്സേന്തസ്സ മച്ഛരിയന്തി കത്വാ. കിം തുയ്ഹം പാദാ രുജ്ജന്തി നനു തുയ്ഹംയേവ ആഗതഗമനേസു പാദാ രുജ്ജന്തി, കിന്തേ ഇമേ ഛിന്ദന്തീതി അധിപ്പായോ. സാമീചിമ്പി ന കരോതി കുതോ ദാനന്തി അധിപ്പായോ. യഥാകമ്മം തംതംഗതിയോ അരന്തി ഉപഗച്ഛന്തീതി അരിയാ, സത്താ. ഇമേ പന കുച്ഛിതാ അരിയാതി കദരിയാ, ഥദ്ധമച്ഛരിനോ. മച്ഛരിയസദിസഞ്ഹി കുച്ഛിതം സബ്ബഹീനം നത്ഥി സബ്ബഗുണാഭിഭൂതത്താ ഭോഗസമ്പത്തിആദിസബ്ബസമ്പത്തീനം മൂലഭൂതസ്സ ദാനസ്സ നിസേധതോ. ഇതിആദീഹി വചനേഹി. അത്തനോ ഉപഘാതകോതി മച്ഛരിയാനുയോഗേന കുസലധമ്മാനം ഗതിസമ്പത്തിയാ ച വിനാസകോ.

പുഞ്ഞപാപവസേന സമ്പരേതബ്ബതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ. കാമഗുണരതീതി കാമഗുണസന്നിസ്സയോ അസ്സാദോ. ഖിഡ്ഡാതി കായികഖിഡ്ഡാ വാചസികഖിഡ്ഡാ ചേതസികഖിഡ്ഡാതി ഏവം തിവിധാ. ഏസ വിപാകോതി ചോളാദീനം കിച്ഛലാഭോതി ഏസ ഏവരൂപോ വിപാകോ. യമലോകന്തി പരലോകം. ഉപപജ്ജരേതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ. തേന പാളിയം വുത്തം നിരയം തിരച്ഛാനയോനിഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

യാചന്തി നാമ അരിയയാചനായ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാന യാചനാ’’തി (ജാ. ൧.൭.൫൯). യേ സംവിഭജന്തി, തേ വദഞ്ഞൂ നാമ ഞത്വാ കത്തബ്ബകരണതോ. വിമാനപ്പഭായാതി നിദസ്സനമത്തം, ഉയ്യാനകപ്പരുക്ഖപ്പഭാഹി ദേവതാനം വത്ഥാഭരണസരീരപ്പഭാഹിപി സഗ്ഗേ പകാസേന്തിയേവ. പകാസന്തീതി വാ പാകടാ ഹോന്തി, ന അപായലോകേ വിയ അപാകടാതി അത്ഥോ. പരസമ്ഭതേസൂതി സയം സമ്ഭതം അനാപജ്ജിത്വാ പരേഹേവ സമ്ഭരിതേസു സുഖൂപകരണേസു. തേനാഹ പാളിയം ‘‘വസവത്തീവ മോദരേ’’തി, പരനിമ്മിതഭോഗേസു വസവത്തീ ദേവപുത്താ വിയ സുഖസമങ്ഗിതായ മോദന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം വുത്തസമ്പരായോതി ഏതേ സഗ്ഗാതി ഏവം ഹേട്ഠാ വുത്തസമ്പരായോ. ഉഭിന്നന്തി ഏതേസം യഥാവുത്താനം ഉഭിന്നം ദുക്കടസുകടകമ്മകാരീനം. തതോ ചവിത്വാ തതോ നിരയസഗ്ഗാദിതോ ചവിത്വാ മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തതി. തേസു യോ മച്ഛരീ മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തോ, സോ ദലിദ്ദോ ഹുത്വാ പുബ്ബചരിയവസേന മച്ഛരീയേവ ഹോന്തോ ദാരാദിഭരണത്ഥം മച്ഛകച്ഛപാദീനി ഹന്ത്വാ പുനപി നിരയേ നിബ്ബത്തോ. ഇതരോ സുദ്ധാസയോ സമിദ്ധോ ഹുത്വാ പുബ്ബചരിയാവസേന പുനപി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തേയ്യ. തേനാഹ ‘‘പുന സമ്പരായേപി ദുഗ്ഗതിസുഗതിയേവ ഹോതീ’’തി.

മച്ഛരിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഘടീകാരസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ‘‘ഉപപന്നാസേ’’തി സേ-കാരാഗമം കത്വാ നിദ്ദേസോ, ‘‘ഉപപന്നാ’’ഇച്ചേവ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിബ്ബത്തിവസേന ഉപഗതാ’’തി. അത്തനോ സമ്പത്തിതോ അവിഹാനതോ അവിഹാ, തേസം ബ്രഹ്മലോകോ അവിഹാബ്രഹ്മലോകോ, തസ്മിം. ഉപപത്തിസമനന്തരമേവാതി പഠമകോട്ഠാസേ ഏവ. അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാതി അസേക്ഖവിമുത്തിയാ. സേക്ഖവിമുത്തിയാ പന അവിഹൂപപത്തിതോ പഗേവ വിമുത്താ. മാനുസം ദേഹം സമതിക്കമന്തി ചിത്തുപക്കിലേസപഹാനവസേനാതി ഫലേന ഹേതുദസ്സനമിദന്തി ആഹ ‘‘മാനുസം ദേഹന്തി ഇധ…പേ… വുത്താനീ’’തി. ദിവി ഭവം ദിബ്ബം, ബ്രഹ്മത്തഭാവസഞ്ഞിതം ഖന്ധപഞ്ചകം. തത്ഥ സംയോജനകോതി വുത്തം ‘‘ദിബ്ബം യോഗന്തി പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനീ’’തി. ഇമസ്സാതി ദേവപുത്തസ്സ. ‘‘ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപച്ചഗു’’ന്തി തേസം ത്വം കുസലം സബ്ബാവജ്ജപ്പഹാനേന അനവജ്ജതം ഭാസതീതി കുസലീ വദേസി. അത്ഥേന സദ്ദസ്സ അഭേദോപചാരം കത്വാ ഗമ്ഭീരവചനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗമ്ഭീരത്ഥ’’ന്തി അത്ഥസ്സേവ ഗമ്ഭീരതോ, ന സദ്ദസ്സ. സമുച്ഛിന്നകാമരാഗതായ സബ്ബസോ കാമവിസയപ്പഹാനേന നിരാമിസബ്രഹ്മചാരീ നാമ അനാഗാമീ. നിവാസനട്ഠാനഭൂതോ സമാനോ ഏകോ ഗാമോ ഏതസ്സാതി ആഹ ‘‘ഏകഗാമവാസീ’’തി.

ഘടീകാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആദിത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.