൬. ജരാവഗ്ഗോ

൧. ജരാസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ഹിതസ്സ സാധനതോ സാധു, യം കിഞ്ചി അത്ഥജാതം. തം പന അത്ഥകാമേന ലഭിതബ്ബതോ ഉപസേവിതബ്ബതോ ലദ്ധകം, കല്യാണട്ഠേന ഭദ്ദകന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘സാധൂതി ലദ്ധകം ഭദ്ദക’’ന്തി. ‘‘സീലം യാവ ജരാ സാധൂ’’തി വുത്തമത്ഥം ബ്യതിരേകതോ വിഭാവേതും ‘‘ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം. ഇദന്തി ഇദം അത്ഥജാതം.

പതിട്ഠിതാതി ചിത്തസന്താനേ ലദ്ധപതിട്ഠാ, കേനചി അസംഹാരിയാ. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗേന ആഗതാ’’തി. ചിത്തീകതട്ഠാദീഹീതി പൂജനീയഭാവാദീഹി. വുത്തം ഹേതം പോരാണട്ഠകഥായം. ചിത്തീകതന്തി രതനന്തി ഇദം രതനം നാമ ലോകേ ചിത്തീകതം വത്ഥൂനം സഹസ്സഗ്ഘനതാദിവസേന. യേപി ലോകേ ചിത്തീകതാ ഖത്തിയപണ്ഡിത-ചതുമഹാരാജ-സക്ക-സുയാമ-മഹാബ്രഹ്മാദയോ, തേസം ചിത്തീകതോ തേഹി സരണന്തി ഉപഗന്തബ്ബതാദിവസേന. രതികരന്തി പീതിസുഖാവഹം. ഝാനരതിസുഖേനാതി ദുവിധേനപി ഝാനരതിസുഖേന. തുലേതുന്തി പരിച്ഛിന്ദിതും. ഗുണപാരമിന്തി ഗുണാനം ഉക്കംസപാരമിം. ദുല്ലഭോ അനേകാനി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി അതിധാവിത്വാപി ലദ്ധും അസക്കുണേയ്യത്താ. അനോമോതി അനൂനോ പരിപുണ്ണോ. തത്ഥ വിസേസതോ അനോമസത്തപരിഭോഗതോ തേഹി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി അനുസ്സരിതബ്ബതോതി ആഹ ‘‘ഭഗവാ അനോമോ സീലേനാ’’തിആദി.

അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായേവ ഇധ അധിപ്പേതാതി ‘‘ഇധ പന ദുല്ലഭപാതുഭാവട്ഠേന പഞ്ഞാ ‘രതന’ന്തി വുത്ത’’ന്തി ആഹ. പുജ്ജഫലനിബ്ബത്തനതോ, അത്തനോ സന്താനം പുനാതീതി ച പുഞ്ഞചേതനാ പുഞ്ഞം, സാ പന യസ്സ ഉപ്പന്നാ, തസ്സേവ ആവേണികതായ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ കേനചിപി അനാഹടാ, അട്ഠകഥായം പന ‘‘അരൂപത്താ’’തി വുത്തം.

ജരാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അജരസാസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. അജീരണേനാതി ജിണ്ണഭാവാനാപജ്ജനേന. ലക്ഖണവചനഞ്ചേതം അവിനാസപ്പത്തിയാ. തേനാഹ ‘‘അവിപത്തിയാതി അത്ഥോ’’തി. നിദ്ധമിതബ്ബോതി നീഹരിതബ്ബോ.

അജരസാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. സഹ അത്ഥേന വത്തതീതി സത്ഥോ, ഭണ്ഡമൂലം ഗഹേത്വാ വാണിജ്ജവസേന ദേസന്തരാദീസു വിചരണകജനസമൂഹോ. തേനാഹ ‘‘സദ്ധിംചരോ’’തി, സഹചരണകോതി അത്ഥോ. മിത്തന്തി സിനേഹയോഗേന മിത്തകിച്ചയുത്തം. ഇധാധിപ്പേതപ്പകാരം ദസ്സേതും ‘‘രോഗേ ഉപ്പന്നേ’’തിആദി വുത്തം. തഥാരൂപേതി ജിഗുച്ഛനീയേ, ദുത്തികിച്ഛേ വാ. യഥാ അസണ്ഠിതാനം സണ്ഠാപനവസേന പവസതോ പുരിസസ്സ ഭോഗബ്യസനേ നാഥതാ, ഏവം പുത്തസിനേഹവസേന പുത്തസ്സ മാതുയാ അന്തോഗേഹേ നാഥതാതി വുത്തം ‘‘മാതാ മിത്തം സകേ ഘരേ’’തി. അത്ഥജാതസ്സാതി ഉപട്ഠിതപയോജനസ്സാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഉപ്പന്നകിച്ചസ്സാ’’തി. സമ്പരായഹിതന്തി സമ്പരായേ ഹിതാവഹം.

മിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. പതിട്ഠാതി അവസ്സയോ. ഗുയ്ഹസ്സാതി ഗുഹിതബ്ബസ്സ രഹസ്സസ്സ. പരമോ സഖാ നാമ അതിപിയട്ഠാനതായ.

വത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമജനസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. വിധാവതീതി വിവിധം രൂപം പധാവതി, യഥാകാമം പവത്തതീതി അത്ഥോ.

പഠമജനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയജനസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. വട്ടദുക്ഖതോതി സംസാരദുക്ഖതോ. സംസാരോ ഹി കിലേസകമ്മവിപാകാനം അപരാപരുപ്പത്തിതായ വിധാവതി. തഞ്ച ദുക്ഖം ദുക്ഖമത്തായ നാനാവിധദുക്ഖരാസിഭാവതോ.

ദുതിയജനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തതിയജനസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. നിപ്ഫത്തീതി ഇട്ഠാനിട്ഠവിപാകാനം നിപ്ഫജ്ജനതോ നിപ്ഫത്തി. തതോ ഏവ അവസ്സയോ, നിപ്ഫത്തിതവിപാകസ്സ അവസ്സയോ അധിട്ഠാനം കാരണന്തി അത്ഥോ.

തതിയജനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപ്പഥസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. അമഗ്ഗോതി ന മഗ്ഗോ അനുപായോ. രത്തിന്ദിവക്ഖയോതി തത്ഥ വയക്ഖണസ്സ പാകടഭാവതോ. വുത്തക്ഖണോപി ഹി സയം ഖീയതേവ. സേസം ബാഹിരമലം വത്ഥസരീരാദിഭൂതം. തഥാ ഹി ‘‘ഭസ്മഖാരാദീഹി ധോവിത്വാ സക്കാ സോധേതു’’ന്തി വുത്തം. ദുട്ഠോതി ദൂസിതോ സത്തസന്താനോ ന സക്കാ സുദ്ധോ നാമ കാതും അബ്ഭന്തരമലീനഭാവാപാദനതോ. ഇത്ഥിയന്തി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ അന്തരായകരായപി. പജാതി സത്തകായോ സജ്ജതി സങ്ഗം കരോതി യാഥാവതോ ആദീനവം അപസ്സന്തോ. ഇന്ദ്രിയസംവരാദി കിലേസാനം താപനതോ തപോ, തേനാഹ ‘‘സബ്ബാപീ’’തിആദി.

ഉപ്പഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. കിസ്സാതി ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘കിസ്മിം അഭിരതോ’’തി. സദ്ധാ നാമ അനവജ്ജസഭാവാ, തസ്മാ ലോകിയലോകുത്തരഹിതസുഖാവഹാതി ആഹ ‘‘സുഗതിഞ്ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച ഗച്ഛന്തസ്സ ദുതിയികാ’’തി. അനുസാസതി ഹിതചരിയായ പരിണായികഭാവതോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കവിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ഗായത്തിആദികോതി ഛബ്ബീസതിയാ ഛന്ദേസു ഗായത്തിആദികോ ഉക്കതിപരിയോസാനോ ഛന്ദോ ഗാഥാനം നിദാനം സമുട്ഠാനം ‘‘സമുട്ഠഹതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ. തേഹി പന അനുട്ഠുഭാദികോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഛന്ദോ ഗാഥാനം നിദാന’’ന്തി. പുബ്ബപട്ഠാപനഗാഥാതി ധമ്മകഥായ ആദിതോ ആരോചനഭാവജാനനത്ഥം സതിജനനം വിയ പവത്തിതഗാഥാ. അക്ഖരഞ്ഹി പദം ജനേതീതി യസ്മാ അക്ഖരസമുദായോ പദം, പദസമുദായോ ഗാഥാ, സമുദായോ ച സമുദായീഹി ബ്യഞ്ജീയതി തംപവത്തനതോ, തസ്മാ ബ്യഞ്ജനഭാവേ ഠിതം അക്ഖരം, തംസമുദായോ പദം, പദം തം വിയഞ്ജേതാ ജനേതാ വിയ ഹോതീതി ‘‘അക്ഖരഞ്ഹി പദം ജനേതീ’’തി വുത്തം. അക്ഖരം ഹി ഉച്ചാരിതവിദ്ധംസിതായ തംതംഖണമത്താവട്ഠായീപി പരതോ പവത്തിയാ മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാ സങ്കലനവസേന ഏകജ്ഝം കത്വാ പദഭാവേന ഗയ്ഹമാനം യഥാസങ്കേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജേതി. പദം ഗാഥം ജനേതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഗാഥാ അത്ഥം പകാസേതീതി ഗാഥാസഞ്ഞിതോ പദസമുദായോ കിരിയാകാരകസമ്ബന്ധവസേന സമ്ബന്ധിതോ കത്തുഅധിപ്പായാനുരൂപം ആലോചിതവിലോചിതം സംഹിതം അത്ഥം വിഭാവേതി. സമുദ്ദാദിപണ്ണത്തിനിസ്സിതാ വോഹാരസന്നിസ്സയേനേവ പവത്തതീതി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഗാഥാ ആരഭന്തോ’’തിആദി. ആസയോതി അവസ്സയോതി ആഹ ‘‘പതിട്ഠാ’’തി കവിതോതി വിചിത്തകഥീആദിതോ.

കവിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജരാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.