൭. അദ്ധവഗ്ഗോ

൧. നാമസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. നാമന്തി സാമഞ്ഞനാമാദിഭേദം നാമം. സബ്ബന്തി സബ്ബം പഞ്ഞത്തിപഥം സബ്ബം ഞേയ്യപവത്തിപഥം. അദ്ധഭവീതി കാമം പാളിയം അതീതകാലനിദ്ദേസോ കതോ, തം പന ലക്ഖണമത്തം. അഭിഭവതി അനുപതതീതി ഏതേന അഭിഭവോ അനുപതനം പവത്തി ഏവാതി ദസ്സേതി. തം പനസ്സ അഭിഭവനം അപ്പവിസയേ അനാമസിത്വാ മഹാവിസയാനം വസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓപപാതികേന വാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സ നാമം ഹോതീതി തസ്സ രുക്ഖപാസാണാദികസ്സ അനാമകോഇച്ചേവ സമഞ്ഞാ ഹോതി, തഥാ നം സഞ്ജാനന്തീതി അത്ഥോ.

നാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. യേ ചിത്തസ്സ വസം ഗച്ഛന്തീതി യേ അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാ, തേസംയേവ. അനവസേസപരിയാദാനന്തി അനവസേസഗ്ഗഹണം. ന ഹി പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധാ പഹീനകിലേസാ ചിത്തസ്സ വസം ഗച്ഛന്തി, തം അത്തനോ വസേ വത്തേന്തി.

ചിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തണ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. തതിയേ ‘‘സബ്ബേവ വസമന്വഗൂ’’തി യേ തണ്ഹായ വസം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഏവ അനവസേസപരിയാദാനന്തി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസ്സതി.

തണ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. കിം സു സംയോജനോതി സൂതി നിപാതമത്തന്തി ആഹ ‘‘കിം-സംയോജനോ’’തി? വിചരന്തി ഏതേഹീതി വിചാരണാ, പാദാ. ബഹുവചനേ ഹി വത്തബ്ബേ ഏകവചനം കതം. തസ്സാതി ലോകസ്സ.

സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ബന്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. ചതുത്ഥേ ആഗതഅത്ഥോ ഏവ അനന്തരേപി വുത്തോ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി ആഹ ‘‘പഞ്ചമേപി ഏസേവ നയോ’’തി.

ബന്ധനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അത്തഹതസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ‘‘കേനസ്സുബ്ഭാഹതോ’’തി പാഠോതി അധിപ്പായേന ‘‘സു-കാരോ നിപാതമത്ത’’ന്തി ആഹ, ‘‘കേനസ്സബ്ഭാഹതോ’’തി പന പാഠേ ഉ-കാരലോപേന പദസന്ധി. ഇച്ഛാധൂപായിതോതി അസമ്പത്തവിസയിച്ഛാലക്ഖണായ തണ്ഹായ സന്താപിതോ ദഡ്ഢോ. തേനാഹ ‘‘ഇച്ഛായ ആദിത്തോ’’തി.

അത്തഹതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഉഡ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. ഉല്ലങ്ഘിതോതി ഉബ്ബന്ധിത്വാ ലങ്ഘിതോ. സദ്ദാദീസൂതി സദ്ദാദിനാഗദന്തേസു സോതാദീനി ഉഡ്ഡിതാനി തണ്ഹാരജ്ജുനാ ദള്ഹബന്ധനേന ബദ്ധത്താ തദനതിവത്തനതോ. ലോകോതി ആയതനലോകോ. തഥാ അത്ഥയോജനായ കതത്താ ഖന്ധാദിലോകവസേനപി യോജനാ കാതബ്ബാ. ന ദൂരം അനന്തരഭവകത്താ. ചുതിചിത്തഅന്തരിതത്താ ഏകചിത്തന്തരഭവസ്സ കമ്മസ്സ അബുജ്ഝനം, ഏവം സന്തേ കസ്മാ സത്താ ന ബുജ്ഝന്തീതി ആഹ ‘‘ബലവതിയാ’’തിആദി.

ഉഡ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പിഹിതസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. പഞ്ഹോതി ഞാതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ. പുച്ഛിതോതി സത്തമസുത്തേ ഗാഥായ പുരിമദ്ധം പച്ഛിമദ്ധം, പച്ഛിമം പുരിമം കത്വാ അട്ഠമസുത്തേ ദേവതായ പുച്ഛിതത്താ വുത്തം ‘‘ഹേട്ഠുപരിയായവസേന പുച്ഛിതോ’’തി. പുച്ഛാനുരൂപം വിസ്സജ്ജനന്തി അവുത്തമ്പി സിദ്ധമേതന്തി അനാഹടം.

പിഹിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഇച്ഛാസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ വിനയായാതി വിനയേന. കരണത്ഥേ ഹി ഇദം സമ്പദാനവചനം. കിസ്സസ്സൂതി കിസ്സ, സു-കാരോ നിപാതമത്തം. സബ്ബം ഛിന്ദതി ബന്ധനന്തി സബ്ബം ദസവിധമ്പി സംയോജനം സമുച്ഛിന്ദതി. ന ഹി തം കിഞ്ചി കിലേസബന്ധനം അത്ഥി, യം അസമുച്ഛിന്നം ഹുത്വാ ഠിതം അസ്സാ തണ്ഹായ സമുച്ഛിന്നായ. സ്വായമത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി ആഹ ‘‘സബ്ബം ഉത്താനമേവാ’’തി.

ഇച്ഛാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. കിസ്മിന്തി കിസ്മിം സതി? തസ്സ പന സന്തഭാവോ ഉപ്പത്തിവസേനേവാതി ആഹ ‘‘കിസ്മിം ഉപ്പന്നേ’’തി? ലോകോ ഉപ്പന്നോതി വുച്ചതി അനുപാദാനത്താ ലോകസമഞ്ഞായ. ഛസൂതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ സന്ഥവന്തി അധികസിനേഹം കരോതി അധികസിനേഹവത്ഥുഭാവതോ അജ്ഝത്തികായതനാനം. ഉപാദായാതി പുബ്ബകാലകിരിയാ അപരകാലകിരിയം അപേക്ഖതീതി വചനസേസവസേന കിരിയാപദം ഗഹിതം ‘‘പവത്തതീ’’തി. കിം പന പവത്തതി? ലോകോ, ലോകസമഞ്ഞാതി അത്ഥോ. ഛസൂതി ഇദം നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം. ഛളായതനനിമിത്തഞ്ഹി സബ്ബദുക്ഖം. അയന്തി സത്തലോകോ. ഉപ്പന്നോ നാമ ഹോതി ഛളായതനം നാമ മൂലം സബ്ബദുക്ഖാനന്തി കത്വാ. ബാഹിരേസു ആയതനേസു സന്ഥവം കരോതി വിസേസതോ രൂപാദീനം തണ്ഹാവത്ഥുകത്താ. യസ്മാ ചക്ഖാദീനം സന്തപ്പനവസേന രൂപാദീനം പരിഗ്ഗഹിതത്താ ലോകസ്സ നിസേവിതായ സംവത്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഛന്നം…പേ… വിഹഞ്ഞതീ’’തി.

ലോകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അദ്ധവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.