൧൦. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. തപനഭാവേന തപനോദകത്താ തപോദാതി തസ്സ രഹദസ്സ നാമം. തേനാഹ ‘‘തത്തോദകസ്സ രഹദസ്സാ’’തി. തതോതി നാഗഭവനേ ഉദകരഹദതോ തപോദാ നാമ നദീ സന്ദതി. സാ ഹി നദീ ഭൂമിതലം ആരോഹതി. ‘‘ഏദിസാ ജാതാ’’തി വചനസേസോ. പേതലോകോതി ലോഹകുമ്ഭിനിരയാ ഇധാധിപ്പേതാതി വദന്തി. രഹദസ്സ പന ആദിതോ പബ്ബതപാദവനന്തരേസു ബഹൂ പേതാ വിഹരന്തി, സ്വായമത്ഥോ പേതവത്ഥുപാളിയാലക്ഖണസംയുത്തേന ച ദീപേതബ്ബോ. യതായന്തി യതോ രഹദതോ അയം. സാതോദകോതി മധുരോദകോ. സേതോദകോതി പരിസുദ്ധോദകോ, അനാവിലോദകോതി അത്ഥോ. തതോതി തപോദാനദിതോ.

സമിദ്ധോതി അവയവാനം സമ്പുണ്ണതായ സംസിദ്ധിയാവ സമ്മാ ഇദ്ധോ. തേനാഹ ‘‘അഭിരൂപോ’’തിആദി. പധാനേ സമ്മസനധമ്മേ നിയുത്തോ, തം വാ ഏത്ഥ അത്ഥീതി പധാനികോ. സേനാസനം സുട്ഠപിതദ്വാരവാതപാനം, തേസം പിദഹനേന ഉതും ഗാഹാപേത്വാ.

പുബ്ബാപയമാനോതി ന്ഹാനതോ പുബ്ബഭാഗേ വിയ വോദകഭാവം ആപജ്ജമാനോ ഗമേന്തോ. അവത്തം പടിക്ഖിപിത്വാ വത്തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ…പേ… ന ഓതരിതബ്ബ’’ന്തി പഠമം വുത്തം. സബ്ബദിസാപലോകനം യഥാ ന്ഹായനട്ഠാനസ്സ മനുസ്സേഹി വിവിത്തഭാവജാനനത്ഥം. ഖാണുആദിവവത്ഥാപനം ചീവരാദീനം ഠപനത്ഥം ഉദകസമീപേതി അധിപ്പായോ. ഉക്കാസനം അമനുസ്സാനം അപഗമനത്ഥം. അവകുജ്ജട്ഠാനം തങ്ഖണേപി ഉപരിമകായസ്സ ഉജുകം അവിവടകരണത്ഥം. ചീവരപിട്ഠേയേവ ഠപേതബ്ബം യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ അട്ഠപേത്വാ. ഉദകന്തേതി ഉദകസമീപേ. സിന്നട്ഠാനന്തി സേദഗതപദേസോ. പസാരേതബ്ബം തസ്സ സുക്ഖാപനത്ഥം. സംഹരിത്വാ ഠപനം പുന സുഖേന ഗഹേത്വാ നിവാസനത്ഥം. നാഭിപ്പമാണമത്തംഓതരണം താവതാ ഉദകപടിച്ഛാദിലക്ഖണപ്പത്തതോ. വീചിം അനുട്ഠാപേന്തേനാതിആദി സംയതകാരിതാദസ്സനം. നിവാസനം പരിക്ഖിപിത്വാതി അന്തരവാസകം കടിപ്പദേസസ്സ യഥാ പരിതോ ഹോതി, ഏവം ഖിപിത്വാ പരിവസിത്വാ.

സരീരവണ്ണോപി വിപ്പസീദി സമ്മദേവ ഭാവനാനുസ്സതിമ്പി വിന്ദന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. സമനം നിഗ്ഗഹേതുന്തി കിലേസവസം ഗതം അത്തനോ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹിതും. കാമൂപനീതാതി കാമം ഉപഗതചിത്താ. അഥ വാ കിലേസകാമേന ഥേരേ ഉപനീതചിത്താ.

അപരിഭുഞ്ജിത്വാതി അനനുഭോത്വാ. അനുഭവിതബ്ബന്തി അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണേ’’തി. ഭിക്ഖസീതി യാചസി. തഞ്ച ഭിക്ഖാചരിയവസേനാതി ആഹ ‘‘പിണ്ഡായ ചരസീ’’തി. കാമപരിഭോഗഗരുഗമനകാലോ നാമ വിസേസതോ പഠമയോബ്ബനാവത്ഥാതി ആഹ ‘‘ദഹരയോബ്ബനകാലോ’’തി. ഓഭഗ്ഗേനാതി മജ്ഝേ സംഭഗ്ഗകായേന. ജിണ്ണകാലേ ഹി സത്താനം കടിയം കായോ ഓഭഗ്ഗോ ഹോതി.

വോതി നിപാതമത്തം ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ’’തിആദീസു വിയ. സത്താനന്തി സാമഞ്ഞവചനം, ന മനുസ്സാനം ഏവ. ദേഹനിക്ഖേപനന്തി കളേവരട്ഠപിതട്ഠാനം. നത്ഥി ഏതേസം നിമിത്തന്തി അനിമിത്താ, ‘‘ഏത്തകം അയം ജീവതീ’’തിആദിനാ സഞ്ജാനനനിമിത്തരഹിതാതി അത്ഥോ. ന നായരേതി ന ഞായന്തി. ഇതോ പരന്തി ഏത്ഥ പരന്തി അഞ്ഞം കാലം. തേന ഓരകാലസ്സപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. പരമായുനോ ഓരകാലേ ഏവ ചേത്ഥ പരന്തി അധിപ്പേതം തതോ പരം സത്താനം ജീവിതസ്സ അഭാവതോ. വവത്ഥാനാഭാവതോതി കാലവസേന വവത്ഥാനാഭാവതോ. വവത്ഥാനന്തി ചേത്ഥ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ, ന അസങ്കരതോ വവത്ഥാനം, നിച്ഛയോ വാ. അബ്ബുദപേസീതിആദീസു അബ്ബുദകാലോ പേസികാലോതിആദിനാ കാല-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. കാലോതി ഇധ പുബ്ബണ്ഹാദിവേലാ അധിപ്പേതാ. തേനാഹ പുബ്ബണ്ഹേപി ഹീതിആദി. ഇധേവ ദേഹേന പതിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അനേകപ്പകാരതോതി നഗരേ ജാതാനം ഗാമേ, ഗാമേ ജാതാനം നഗരേ, വനേ ജാതാനം ജനപദേ, ജനപദേ ജാതാനം വനേതിആദിനാ അനേകപ്പകാരതോ. ഇതോ ചുതേനാതി ഇതോ ഗതിതോ ചുതേന. ഇധ ഇമിസ്സം ഗതിയം. യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയാതി യഥാ യന്തേ യുത്തഗോണോ യന്തം നാതിവത്തതി, ഏവം കാലോ ഗതിപഞ്ചകന്തി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

അയം കാലോതി അയം മരണകാലോ. പച്ഛിമേ കാലേതി പച്ഛിമേ വയേ. തിസ്സോ വയോസീമാതി. പഠമാദികാ തിസ്സോ വയസ്സ സീമാ അതിക്കന്തേന. പുരിമാനം ഹി ദ്വിന്നം വയാനം സബ്ബസോ സീമാ അതിക്കമിത്വാ പച്ഛിമസ്സ ആദിസീമം അതിക്കന്തോ തഥാ വുത്തോ. ‘‘അയഞ്ഹി സമണധമ്മോ…പേ… ന സക്കാ കാതു’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഗണ്ഹിതുന്തി പാളിതോ അത്ഥതോ ച ഹദയേ ഠപനവസേന ഗണ്ഹിതും. പരിഭുഞ്ജിതുന്തി വുത്തധമ്മപരിഹരണസുഖം അനുഭവിതും. ഏകസ്സ കഥനതോ പഠമം ഗാഥം സുത്തം വാ ഉസ്സാരേതി, തസ്മിം നിട്ഠിതേ ഇതരോ ധമ്മകഥികോ തംയേവ വിത്ഥാരേന്തോ ധമ്മം കഥേതി, അയം സരഭാണധമ്മകഥാ. സുത്തഗേയ്യാനുസാരേന യാവ പരിയോസാനാ ഉസ്സാരണം സരഭഞ്ഞധമ്മകഥാ. ‘‘മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി വദന്തോ ‘‘സമണധമ്മസ്സ കരണസ്സ അയം മേ കാലോ’’തി കഥേതി, തതോ പരോ ‘‘പച്ഛിമവയോ അഞ്ഞോ കാലോ’’തി കഥേതി. ‘‘കാലം വോഹം…പേ… തസ്മാ അഭുത്വാ ഭിക്ഖാമീ’’തി വദന്തോ അത്തനാ കതം പടിപത്തിഞ്ച സഹേതുകം സാനിസംസം കഥേതി.

തം ഗാരവകാരണം സന്ധായ. ഏതന്തി ‘‘അഥ ഖോ സാ ദേവതാ പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാ’’തി ഏതം വുത്തം. ദഹരോ ത്വന്തിആദിമാഹ ലോഭാഭിഭൂതതായ അധിഗതത്താ. സബ്ബസമ്പത്തിയുത്തോതി ഭോഗസമ്പദാ പരിവാരസമ്പദാതി സബ്ബസമ്പത്തീഹി യുത്തോ. അലങ്കാരപരിഹാരന്തി അലങ്കാരകരണം. അനിക്കീളിതാവീതി അകീളിതപുബ്ബോ. കീളനഞ്ചേത്ഥ കാമാനം പരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘അഭുത്താവീ’’തി. അകതകാമകീളോതി അകതകാമാനുഭവനപ്പയോഗോ. സയം അത്തനാ ഏവ ദിസ്സന്തീതി സന്ദിട്ഠാ, സന്ദിട്ഠാ ഏവ സന്ദിട്ഠികാ, അത്തപച്ചക്ഖതോ സന്ദിട്ഠികാ. പകട്ഠോ കാലോ പത്തോ ഏതേസന്തി കാലികാ, തേ കാലികേ.

ചിത്താനന്തരന്തി ഇച്ഛിതചിത്താനന്തരം, ഇച്ഛിതിച്ഛിതാരമ്മണാകാരേതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ചിത്താനന്തരം ഇച്ഛിതിച്ഛിതാരമ്മണാനുഭവനം ന സമ്പജ്ജതീ’’തിആദി. ചിത്താനന്തരം ലദ്ധബ്ബതായാതി അനന്തരിതസമാധിചിത്താനന്തരം ലദ്ധബ്ബഫലതായ. സമോഹിതേസുപീതി സമ്ഭതേസുപി. സമ്പന്നകാമസ്സാതി സമിദ്ധകാമസ്സ. ചിത്തകാരാ രൂപലാഭേന, പോത്ഥകാരാ പടിമാകാരകാ, രൂപകാരാ ദന്തരൂപകട്ഠരൂപ-ലോഹരൂപാദികാരകാ. ആദിസദ്ദേന നാനാരൂപവേസധാരീനം നടാദീനം സങ്ഗഹോ. സേസദ്വാരേസൂതി ഏത്ഥ ഗന്ധബ്ബമാലാകാരസൂപകാരാദയോ വത്തബ്ബാ.

സോതി സമിദ്ധിത്ഥേരോ. സമോഹിതസമ്പത്തിനാതി സങ്ഗാഹഭോഗൂപകരണസമ്പത്തിനാ. പത്തബ്ബദുക്ഖസ്സാതി കാമാനം ആപജ്ജനരക്ഖണവസേന ലദ്ധബ്ബസ്സ കായികചേതസികദുക്ഖസ്സ. ഉപായാസസ്സാതി ദള്ഹപരിസ്സമസ്സ വിരതസ്സ. ‘‘വിസ്സാതസ്സാ’’തി കേചി. ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണേനാ’’തി കേചി പഠന്തി. അസുകസ്മിം നാമ കാലേ ഫലം ഹോതീതി ഏവം ഉദിക്ഖിതബ്ബോ നസ്സ കാലോതി അകാലോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു നവസു ലോകുത്തരധമ്മേസു. ഏഹിപസ്സവിധിന്തി ‘‘ഏഹി പസ്സാ’’തി ഏവം പവത്തവിധിവചനം. ഉപനേതബ്ബോതി വാ ഉപനേയ്യോ, സോ ഏവ ഓപനേയ്യികോ. വിഞ്ഞൂഹീതി വിദൂഹി പടിവിദ്ധസച്ചേഹി. തേ ഏകംസതോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദയോ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീഹീ’’തി. ‘‘പച്ചത്ത’’ന്തി ഏതസ്സ പതിഅത്തനീതി ഭുമ്മവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അത്തനി അത്തനീ’’തി.

സബ്ബപദേഹി സമ്ബന്ധോതി ‘‘കഥം ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ, കഥം അകാലികോ’’തിആദിനാ സബ്ബേഹി പച്ചേകം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

നവോതി തരുണോ ന ചിരവസ്സോ. യേ ഭിക്ഖുനോവാദകലക്ഖണപ്പത്താ, തേ സന്ധായ ‘‘വീസതിവസ്സതോ പട്ഠായ ഥേരോ’’തി വുത്തം. ഇധ സാസനം നാമ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം പിടകത്തയന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മേന ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ധമ്മേന വിനയോ ഏത്ഥ വിനാ ദണ്ഡസത്ഥേഹീതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മായ വിനയോ ഏത്ഥ ന ആമിസത്ഥന്തി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മതോ വിനയോ ന അധമ്മതോതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മോ വാ ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ ധമ്മകായത്താ, തസ്സ ധമ്മസഞ്ഞിതസ്സ സത്ഥു വിനയോ, ന തക്കികാനന്തി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മേ വിനയോ ന അധമ്മേ വിനയോ. ധമ്മോ ച സോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ സത്തേ അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി, സബ്ബേ സംകിലേസതോ വിനേതീതി വിനയോ ചാതി ധമ്മവിനയോ. തേനാഹ ‘‘ഉഭയമ്പേതം സാസനസ്സേവ നാമ’’ന്തി.

ധമ്മവിനയോതി ധമ്മേന യുത്തോ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ ആജഞ്ഞരഥോ വിയ. ധമ്മോ ച വിനയോ ചാതി വാ ധമ്മവിനയോ, തം ധമ്മവിനയം. ധമ്മവിനയാനഞ്ഹി സത്ഥുഭാവവചനതോ ധമ്മവിനയത്തസംസിദ്ധി ധമ്മവിനയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസനതോ. അഭിധമ്മേപി വിനയവചനന്തി ധമ്മവിനയദ്വയസിദ്ധി, ദേസിതപഞ്ഞത്തവചനതോ ധമ്മവിനയസിദ്ധി. ധമ്മോ ചതുധാ ദേസിതോ സന്ദസ്സന-സമാദാപന-സമുത്തേജന-സമ്പഹംസനവസേന, വിനയോ ചതുധാ പഞ്ഞത്തോ സീലാചാരതോ പരാജിതവസേന. ധമ്മചരിയാ സകവിസയോ, വിനയപഞ്ഞത്തി ബുദ്ധവിസയോ. പരിയായേന ദേസിതോ ധമ്മോ, നിപ്പരിയായേന പഞ്ഞത്തോ വിനയോ. ധമ്മദേസനാ അധിപ്പായത്ഥപ്പധാനാ, വിനയപഞ്ഞത്തി വചനത്ഥപ്പധാനാ. പരമത്ഥസച്ചപ്പധാനോ ധമ്മോ, സമ്മുതിസച്ചപ്പധാനോ വിനയോ. ആസയസുദ്ധിപധാനോ ധമ്മോ, പയോഗസുദ്ധിപധാനോ വിനയോ.

കിരിയദ്വയസിദ്ധിയാ ധമ്മവിനയസിദ്ധി. ധമ്മേന ഹി അനുസാസനസിദ്ധി, വിനയേന ഓവാദസിദ്ധി. ധമ്മേന ധമ്മകഥാസിദ്ധി, വിനയേന അരിയതുണ്ഹീഭാവസിദ്ധി. സാവജ്ജദ്വയപരിവജ്ജനതോ ധമ്മവിനയസിദ്ധി. ധമ്മേന ഹി വിസേസതോ പകതിസാവജ്ജപരിച്ചാഗസിദ്ധി, വിനയേന പഞ്ഞത്തിസാവജ്ജപരിച്ചാഗസിദ്ധി. ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാസാധാരണഗുണദ്വയസിദ്ധി. ബഹുസ്സുതസുതപസന്നദ്വയതോ പരിയത്തി-പരിയാപുണന-ധമ്മവിഹാര-വിഭാഗതോ ധമ്മധരവിനയധരവിഭാഗതോ ച ധമ്മവിനയദ്വയസിദ്ധി, സരണദ്വയസിദ്ധിയാ ധമ്മവിനയദ്വയസിദ്ധി. ഇധ സത്താനം ദുവിധം സരണം ധമ്മോ അത്താ ച. തത്ഥ ധമ്മോ സുചിണ്ണോ സരണം. ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരി’’ന്തി (ഥേരഗാ. ൩൦൩; ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨; ൧.൧൫.൩൮൫) ഹി വുത്തം. സുദന്തോ അത്താപി സരണം ‘‘അത്താ ഹി അത്തനോ നാഥോ’’തി (ധ. പ. ൧൬൦, ൩൮൦) വചനതോ. തേന വുത്തം ‘‘സരണദ്വയസിദ്ധിയാ ധമ്മവിനയസിദ്ധീ’’തി. തത്ഥ യതസ്സ ധമ്മസിദ്ധി, യതോ ച വിനയസിദ്ധി, തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ധമ്മേന ഹേത്ഥ ദ്വേ പിടകാനി വുത്താനി, വിനയേന വിനയപിടക’’ന്തി. അധുനാ ആഗതോ ഇദാനേവ ന ചിരസ്സേവ ഉപഗതോ.

മഹന്തേ ഠാനേ ഠപേത്വാതി മഹേസക്ഖതാദസ്സനത്ഥം അത്തനോ പരിവാരേന മഹന്തട്ഠാനേ ഠപിതഭാവം പവേദേത്വാ. മഹതിയാതി ഉപസങ്കമനവന്ദനാദിവചനാപജ്ജനവസേന സമാചിണ്ണായ. സബ്ബേപി കിര നിസീദന്താ തം ഠാനം ഠപേത്വാവ നിസീദന്തി. ഥിരകരണവസേനാതി ദള്ഹീകരണവസേന. അയം കിര ദേവതാ ഞാണസമ്പന്നാ മാനജാതികാ, തസ്മാ നായം മാനം അപ്പഹായ മമ ദേസനം പടിവിജ്ഝിതും സക്കോതീതി മാനനിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ആദിതോ ദുവിഞ്ഞേയ്യം കഥേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ’’തിആദിനാ തായ ഞാതുമിച്ഛിതകാമാനം കാലികാദിഭാവം, ധമ്മസ്സ ച സന്ദിട്ഠികാദിഭാവം വിഭാവേന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

അക്ഖേയ്യതോതി ഗിഹിലിങ്ഗപരിയായനാമവിസേസാദിവസേന തഥാ തഥാ അക്ഖാതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘കഥാനം വത്ഥുഭൂതതോ’’തി. ഏതേസന്തി സത്താനം. പതിട്ഠിതാതി പവത്തിതാ ആസത്താ. പഞ്ചന്നം കാമസങ്ഗാദീനം വസേന ആസത്താ ഹോന്തു, ഇതരേസം പന കഥന്തി? അനിട്ഠങ്ഗതോപി ഹി ‘‘ഇദം നു ഖോ’’തിആദിനാ കങ്ഖതോ തത്ഥ ആസത്തോ ഏവ നാമ അവിജഹനതോ, തഥാ വിക്ഖേപഗതോ വിക്ഖേപവത്ഥുസ്മിം, അനുസയാനം പന ആസത്തഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. മച്ചുനോ യോഗന്തി, മച്ചുബന്ധനം, മരണധമ്മതന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാ അനതീതമരണത്താ മച്ചുനാ യഥാരുചി പയോജേതബ്ബാ, തത്ഥ തത്ഥ ഉപരൂപരി ച ഖിപിതായ ആണായ അബ്ഭന്തരേ ഏവ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പയോഗം…പേ… ആഗച്ഛന്തീ’’തി. യസ്മാ തേഭൂമകാ ധമ്മാ കമനീയട്ഠേന കാമാ, നേസമ്പി കാലസ്സ ലദ്ധബ്ബതായ കാലികതാ ഇധ അക്ഖേയ്യവചനേന പവേദിതാ. തേനാഹ – ‘‘ഏവമിമായ ഗാഥായ കാലികാ കാമാ കഥിതാ’’തി. സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കമനീയാ, യസ്മാ ച കാലികാനം കാമാനം തഥാസഭാവതാ കഥിതാ. അയമ്പി ഗാഥാ തദത്ഥമേവ ദീപേതീതി ഇമായ തേ കഥിതാ ഏവ ഹോന്തി. യേ ച സത്താ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ദിട്ഠിതണ്ഹാദിവസേന പതിട്ഠിതാ ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ, അഹം, മമാ’’തി ച അഭിനിവിസിയ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തി, തേ മരണം നാതിവത്തന്തി. ഏവമ്പേത്ഥ കാമാനം കാലികത്ഥോ കഥിതോതി ആഹ ‘‘കാലികാ കാമാ കഥിതാ’’തി.

അയം ഞാതപരിഞ്ഞാതി രൂപാരൂപധമ്മേ ലക്ഖണാദിതോ ഞാതേ കത്വാ പരിച്ഛിന്ദനപഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ഏവം ഞാതം കത്വാ’’തിആദി. പദട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ തേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം പച്ചയോ ഗഹിതോതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തീരേതി തുലേതി വീമംസതി. ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹീതി ഇമിനാ മത്ഥകപ്പത്തം മഹാവിപസ്സനം ദസ്സേതി. തേ പന ആകാരാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിനാ വിപസ്സനാക്ഖണേപി ഏകദേസേന പഹാനം ലബ്ഭതേവ, അനവസേസതോ പന പഹാനവസേന പഹാനപരിഞ്ഞം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗേന …പേ… അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി. തഥാ ച ആഹ ‘‘ഏവം തീഹി പരിഞ്ഞാഹീ’’തിആദി.

അക്ഖാതാരന്തി അക്ഖാതബ്ബം, ന അക്ഖേയ്യകം. തേനാഹ ‘‘കമ്മവസേന കാരക’’ന്തിആദി. കാരകന്തി ച സാധനമാഹ. ന മഞ്ഞതീതി വാ മഞ്ഞനം നപ്പവത്തേതി അക്ഖാതാരന്തി ഖീണാസവം. അഥ വാ തഞ്ഹി തസ്സ ന ഹോതീതി തം കാരണം തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ന ഹോതി ന വിജ്ജതി, യേന ദിട്ഠിതണ്ഹാദികാരണേന അക്ഖേയ്യം ഖന്ധപഞ്ചകം ‘‘തിസ്സോ’’തി വാ ‘‘ഫുസ്സോ’’തി വാ ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ അഭിനിവിസ്സ വദേയ്യാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മനുസ്സനാഗാദീഹി പൂജനീയത്താ ‘‘യക്ഖോ’’തി സബ്ബദേവാനം സാധാരണവചനന്തി ദേവധീതാപി ‘‘യക്ഖീ’’തി വുത്താ. അക്ഖേയ്യന്തി പഹാനപരിഞ്ഞായ പഹാനമഗ്ഗോ, തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം നിബ്ബാനമ്പി ഗഹിതം. ന മഞ്ഞതീതി ഖീണാസവസ്സ അസ്സ ഫലപ്പത്തീതി ആഹ ‘‘നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ കഥിതോ’’തി.

വിസേസീതി വിസേസജാതിആദിവസേന സേയ്യോതി അത്ഥോ. തേസു ഗഹിതേസൂതി തേസു സേയ്യമാനാദീസു തീസു മാനേസു ഗഹിതേസു. തയോ സേയ്യമാനാ, തയോ സദിസമാനാ, തയോ ഹീനമാനാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. സോ പുഗ്ഗലോതി സോ അപ്പഹീനമഞ്ഞനപുഗ്ഗലോ. തേനേവ മാനേന ഹേതുഭൂതേന. ഉപഡ്ഢഗാഥായാതി പുരിമദ്ധേന പന വത്ഥുകാമാ വുത്താതി ആഹ ‘‘കാലികാ കാമാ കഥിതാ’’തി.

വിധീയതി വിസദിസാകാരേന ഠപീയതീതി വിധാ, കോട്ഠാസോ. കഥംവിധന്തി കഥം പതിട്ഠിതം, കേന പകാരേന പവത്തിതന്തി അത്ഥോ. വിദഹനതോ ഹീനാദിവസേന വിവിധേനാകാരേന ദഹനതോ ഉപധാരണതോ വിധാ, മാനോ. മാനേസൂതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, മാനഹേതൂതി അത്ഥോ. ന ചലതീതി ന വേധതി അത്തനോ പരിസുദ്ധപകതിം അവിജഹനതോ.

പഞ്ഞാ ‘‘സങ്ഖാ’’തി ആഗതാ, പഞ്ഞാതി യോനിസോ പടിസങ്ഖാനം. സങ്ഖായകോതി സങ്കലനപദുപ്പാദനാദി-പിണ്ഡഗണനാവസേന ഗണകോ പപഞ്ചസങ്ഖാതി മാനാദിപപഞ്ചഭാഗാ. തേ തേ ധമ്മാ സമ്മാ യാഥാവതോ സങ്ഖായന്തി ഉപതിട്ഠന്തി ഏതായാതി സങ്ഖാ, പഞ്ഞാ. ഏകം ദ്വേതിആദിനാ സങ്ഖാനം ഗണനം പരിച്ഛിന്ദനന്തി സങ്ഖാ, ഗണനാ. സങ്ഖായതി ഭാഗസോ കഥീയതീതി സങ്ഖാ, കോട്ഠാസോ. സങ്ഖാനം സത്തോ പുഗ്ഗലോതിആദിനാ സഞ്ഞാപനന്തി സങ്ഖാ, രത്തോതിആദി പണ്ണത്തി. ഖീണാസവോ ജഹി പജഹി രാഗാദീനം സുപ്പഹീനത്താ. നവഭേദം പഭേദതോ, സങ്ഖേപതോ തിവിധമാനന്തി അത്ഥോ. നവവിധന്തി വാ പാഠേ നവഭേദത്താ അന്തരഭേദവസേന നവവിധന്തി അത്ഥോ. പച്ചയവിസേസേഹി ഇത്ഥിഭാവാദിവിസേസേഹി വിസേസേന മാനീയതി ഗബ്ഭോ ഏത്ഥാതി വിമാനം, ഗബ്ഭാസയോ. ന ഉപഗച്ഛീതി ന ഉപഗമിസ്സതി. തേനാഹ ‘‘അനാഗതത്ഥേ അതീതവചന’’ന്തി. ‘‘നാജ്ഝഗാ’’തി ഹി അതീതം ‘‘ന ഗമിസ്സതീ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ. ഛിന്ദി അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന. ഓലോകയമാനാ ഉപപത്തീസു. സത്തനിവേസനേസൂതി സത്താനം ഉപപജ്ജട്ഠാനേസു. ലോകുത്തരധമ്മമേവ കഥേസി അരഹത്തസ്സ പവേദിതത്താ.

‘‘ഗാഥായ അത്ഥം കഥേതും വട്ടതീ’’തി അത്ഥ-സദ്ദോ ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബോ. അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേനപീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സതിസമ്പജഞ്ഞം നാമ കുസലധമ്മാനുയോഗേ കാരണന്തി ആഹ ‘‘ദസകുസലകമ്മപഥകാരണ’’ന്തി.

അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേന ച ഗാഥാഅത്ഥവചനേ അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ വിത്ഥാര-നയോ. തസ്മിം കിര ഠാനേതി തസ്മിം കിര ദേവതായ പുച്ഛിതം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജനട്ഠാനേ. ദേവതായ ഞാണപരിപാകം ഓലോകേത്വാ അനുപുബ്ബിയാ കഥായ സദ്ധിം സാമുക്കംസികദേസനാ മഹതീ ധമ്മദേസനാ അഹോസി. ഞാണം പേസേത്വാതി സത്ഥുദേസനായ അനുസ്സരണവസേന പത്തവിസുദ്ധിപടിപാടിപവത്തം ഭാവനാഞാണം ബന്ധിത്വാ. സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായാതി സത്ഥുദേസനാവിലാസേന അത്തനോ ച പരിപക്കഞാണത്താ പഠമം ഫലം പത്വാ. ഏവമാഹാതി ഏവം ‘‘പാപം ന കയിരാ’’തിആദിപ്പകാരേന ഗാഥമാഹ. അങ്ഗം ന ഹോതി, ആജീവോ യഥാ കുപ്പമാനോ വാചാകമ്മന്തവസേന കുപ്പതി, തഥാ സമ്പജ്ജമാനോപീതി. സോ വാചാകമ്മന്തപക്ഖികോ, തസ്മാ തഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോവ ഹോതി. വായാമസതിസമാധയോ ഗഹിതാ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹതോ. സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പാ ഗഹിതാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസങ്ഗഹതോ. അന്തദ്വയവിവജ്ജനം ഗഹിതം സരൂപേനേവാതി അധിപ്പായോ. ഇതീതിആദി നിഗമനം.

സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നന്ദനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.