൨. നന്ദനവഗ്ഗോ

൧. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ‘‘തത്ര ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ന തഥാ ബ്യഞ്ജനാനം സിലിട്ഠതാ, യഥാ ‘‘തത്ര ഖോ ഭഗവാ’’തി വുത്തേതി ആഹ ‘‘ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേനാ’’തി. പരിസജേട്ഠകേതി പരിസായ ജേട്ഠകേ, യേ തസ്സാ ദേസനായ വിസേസതോ ഭാജനഭൂതാ. പരിസജേട്ഠകേ ഭിക്ഖൂതി ചതുപരിസജേട്ഠകേ ഭിക്ഖൂ. ചതുന്നം ഹി പരിസാനം ജേട്ഠാ ഭിക്ഖുപരിസാ പഠമുപ്പന്നത്താ. ആമന്തേസീതി സമ്ബോധേസി, സമ്ബോധനഞ്ച ജാനാപനന്തി ആഹ ‘‘ജാനാപേസീ’’തി. ഭദന്തേതി ഗരുഗാരവസപ്പതിസ്സവവചനമേതം, അത്ഥതോ പന ഭദന്തേതി ഭദ്ദം തവ ഹോതു അത്തനോ നിട്ഠാനപരിയോസാനത്താ പരേസഞ്ച സന്തതാവഹത്താ. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഏത്ഥ ഭഗവതോതി സാമിവചനം ആമന്തനമേവ സമ്ബന്ധിഅത്ഥപദം അപേക്ഖതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ വചനം പതിഅസ്സോസു’’ന്തി. ഭഗവതോതി പന ഇദം പതിസ്സവനസമ്ബന്ധേന സമ്പദാനവചനം യഥാ ‘‘ദേവദത്തസ്സ പടിസ്സുണാതീ’’തി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം നിദാനവഗ്ഗസ്സ ആദിസുത്തവണ്ണനായം ആഗമിസ്സതി.

താവതിംസകായോതി താവതിംസസഞ്ഞിതോ ദേവനികായോ. ദുതിയദേവലോകോതി ഛസു കാമലോകേസു ദുതിയോ ദേവലോകോ. തേത്തിംസ ജനാ സഹപുഞ്ഞകാരിനോ തത്ഥ ഉപ്പന്നാ, തംസഹചരിതട്ഠാനം താവതിംസം, തന്നിവാസിനോപി താവതിംസനാമകാ സഹചരണഞായേനാതി ആഹ ‘‘മഘേന മാണവേനാ’’തിആദി. അയം പന കേചിവാദോ ബ്യാപന്നോ ഹോതീതി തം അരോചേന്തേന ‘‘വദന്തീ’’തി വുത്തം. ബ്യാപന്നതം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഏവം ഹി നിദ്ദോസം പദം ഹോതീ’’തി. നാമപണ്ണത്തിയേവാതി അത്ഥനിരപേക്ഖത്താ നിരുള്ഹസമഞ്ഞാ ഏവ.

തം വനന്തി തം ഉപവനം. പവിട്ഠേ പവിട്ഠേ ദുക്ഖപ്പത്തേപി അത്തനോ സമ്പത്തിയാ നന്ദയതി, പഗേവ അദുക്ഖപ്പത്തേതി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പവേസിതാനന്തി പകോട്ഠവാരേന പവേസിതാനമ്പീതി അധിപ്പായോ. ചവനകാലേയേവ ഥോകം ദിസ്സമാനവികാരാ ഹുത്വാ ചവന്തി, തേ സന്ധായ ‘‘ഹിമപിണ്ഡോ വിയ വിലീയന്തീ’’തി വുത്തം. യേ പന അദിസ്സമാനവികാരാ സഹസാ അന്തരധായന്തി, തേ സന്ധായ ‘‘ദീപസിഖാ വിയ വിജ്ഝായന്തീ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. നന്ദയതി പകതിയാ സോമനസ്സിതം ദോമനസ്സിതഞ്ച. നന്ദനേതി ഏവംഅന്വത്ഥനാമകേ ഉയ്യാനേ. പരിവുതാതി ‘‘ദേവതാ’’തി വചനം ഉപാദായ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തം. ദേവപുത്തോ ഹി സോ.

ദിവി ഭവത്താ ദിബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദേവലോകേ നിബ്ബത്തേഹീ’’തി. കാമേതബ്ബതായ കാമബന്ധനേഹി, തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണസഭാവതായ കാമകോട്ഠാസേഹി. ഉപേതാതി ഉപഗതാ സമന്നാഗതാ. പരിചാരയമാനാതി പരിരമമാനാ. ഇദഞ്ഹി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘കാമഗുണേഹീ’’തി കത്തരി കരണവചനം, പുരിമാനി അപേക്ഖിത്വാ സഹയോഗേ. രമമാനാ ചരന്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘രമമാനാ’’തി. പരിചാരയമാനാതി വാ പരിതോ സമന്തതോ ചാരയമാനാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയാനി സഞ്ചാരയമാനാ’’തി. പഠമനയേ ഹി അനുഭവനത്ഥോ പരിചരണസദ്ദോ, ദുതിയനയേ പരിവത്തനത്ഥോ. സോ പനാതി ‘‘തായം വേലായ’’ന്തി വുത്തകാലോ. അധുനാതി സമ്പതി. സോ വിചരീതി സമ്ബന്ധോ. കാമഗുണേഹീതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. ഓവുതോതി യഥാ തം ന ഞായതി, ഏവം പിഹിതചിത്തോ. നിവുതോ പരിയോനദ്ധോതി തസ്സേവ വേവചനം. തേനാഹ ‘‘ലോകാഭിഭൂതോ’’തി. ആസഭിന്തി സേട്ഠം ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൧; മ. നി. ൩.൨൦൭) ഭാസന്തോ ബോധിസത്തോ വിയ.

കേവലം ദസ്സനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ – ‘‘യേ…പേ… വസേനാ’’തി, തസ്മിം നന്ദനവനേ അവട്ഠിതകാമഭാഗാനുഭവനവസേനാതി അത്ഥോ. നരദേവാനന്തി പുരിസഭൂതദേവതാനം. തേനാഹ ‘‘ദേവപുരിസാന’’ന്തി. അപ്പകം അധികം ഊനം വാ ഗണനൂപഗം നാമ ന ഹോതീതി ‘‘തിക്ഖത്തും ദസന്ന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘തേത്തിംസാന’’ന്തി ഹി വത്തബ്ബേ അയം രുള്ഹീ. പരിവാരസങ്ഖാതേന, ന കിത്തിസങ്ഖാതേനാതി അധിപ്പായോ. സീലാചാരാദിഗുണനേമിത്തികാ ഹി കിത്തി. ‘‘താവതിംസാ ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ’’തി ഏവമാദിവചനേന യസേ ഇച്ഛിതേ അവിസേസേത്വാവ ‘‘യസേന സമ്പന്നാന’’ന്തി സക്കാ വത്തും.

അരിയസാവികാതി സോതാപന്നാ. ‘‘സകദാഗാമിനീ’’തി കേചി. അധിപ്പായം വിവട്ടേത്വാതി യഥാ ത്വം അന്ധബാലേ മഞ്ഞസി, ധമ്മസഭാവോ ഏവം ന ഹോതീതി തസ്സാ ദേവതായ അധിപ്പായം വിപരിവത്തേത്വാ. ഏകന്തതോ സുഖം നാമ നിബ്ബാനമേവ. കാമാ ഹി ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന തസ്സാ അധിപ്പായം പടിക്ഖിപിത്വാ. കാമം ചതുത്ഥഭൂമകാപി സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ഏവ, തേ പന സമ്മസനൂപഗാ ന ഹോന്തീതി തേഭൂമകഗ്ഗഹണം സമ്മസനയോഗ്ഗേന. ഹുത്വാതി പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനാ പച്ചയസമവായേന ഭവിത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ. ഏതേന നേസം ഭാവഭാഗോ ദസ്സിതോ. അഭാവത്ഥേനാതി സരസനിരോധഭൂതേന വിദ്ധംസനഭാവേന.

അനിച്ചാ അദ്ധുവാ, തതോ ഏവ ‘‘മയ്ഹം ഇമേ സുഖാ’’തി വാ ന ഇച്ചാതി അനിച്ചാ. ഉപ്പാദവയസഭാവാതി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനസഭാവാ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പ…പേ… വേവചന’’ന്തി. പുരിമസ്സ വാ പച്ഛിമം കാരണവേവചനന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി. തദനന്തരാതി തേസം ഉപ്പാദവയാനം അന്തരേ. വേമജ്ഝട്ഠാനന്തി ഠിതിക്ഖണം വദതി. യേ പന ‘‘സങ്ഖാരാനം ഠിതി നത്ഥീ’’തി വദന്തി, തേസം തം മിച്ഛാ. യഥാ ഹി തസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഭിന്നാ ഭങ്ഗാവത്ഥാ ഇച്ഛിതാ, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീതി ആപജ്ജതി, ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ ഭങ്ഗാഭിമുഖാവത്ഥാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, സാവ ഠിതിക്ഖണോ. ന ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഭിജ്ജതീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. വൂപസമസങ്ഖാതന്തി അച്ചന്തം വൂപസമസങ്ഖാതം നിബ്ബാനമേവ സുഖം, ന തയാ അധിപ്പേതാ കാമാതി അധിപ്പായോ.

നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. നന്ദതീതി ഏത്ഥ നന്ദനം സപ്പീതികകാമതണ്ഹാകിച്ചന്തി ആഹ – ‘‘തുസ്സതീ’’തി, തസ്മാ കാമപരിതോസേന ഹട്ഠതുട്ഠോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പുത്തിമാതി പുത്തവാ. പഹൂതേ ചായം മാ-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ബഹുപുത്തോ’’തി. ബഹുപുത്തതാഗഹണേന ഇദം പയോജനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. പൂരേന്തീതി പദം അപേക്ഖിത്വാ ധഞ്ഞസ്സാതി സാമിവചനം. ഇതി ആഹാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായാഹ, ഏവംഅധിപ്പായോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഗോസാമികോതി ഗോമാ. ഇധാപി പഹൂതേ മാ-സദ്ദോ. ഗോരസസമ്പത്തിന്തി ഗോരസേഹി നിപ്ഫജ്ജനസമ്പത്തിം. ഉപധീതി പച്ചത്തബഹുവചനം. ഹീതി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ. നന്ദയന്തി പീതിസോമനസ്സം ജനയന്തീതി നന്ദനാ. കാമം ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ നിപ്പരിയായതോ കാമാ ‘‘ഉപധീ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി, തസ്സാ പന ദേവതായ അധിപ്പായവസേനാഹ ‘‘സുഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ’’തി. കിലേസവത്ഥുഹേതുകത്താ സേസപദദ്വയസ്സ കിഞ്ചാപി സബ്ബം സംസാരദുക്ഖം കിലേസഹേതുകം, വിസേസതോ പന പാപധമ്മാ അപായൂപപത്തിം നിബ്ബത്തേന്തീതി ആഹ – ‘‘കിലേസാപി അപായദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ’’തി. ഉപസംഹരമാനാതി ഉപനേന്താ ഉപ്പാദേന്താ. മനുസ്സജാതികോപി ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനതായ ദുക്ഖബഹുലോ പേതോ വിയാതി മനുസ്സപേതോ. മനുസ്സജാതികോപി വുത്തരൂപോ അനത്ഥപാതിതോ പരേഹി ഹിംസിതോ സമാനോ നേരയികോ വിയാതി മനുസ്സനേരയികോ.

ഫലേന രുക്ഖതോ ഫലം പാതേന്തോ വിയ. തഥേവ നവഹാകാരേഹീതി യഥാ തീസു കാലേസു നാസമരണഭേദനവസേന പുത്തിമാ പുത്തനിമിത്തം, തഥേവ ഗോമാ ഗോനിമിത്തം സോചതി നവപ്പകാരേഹി. പഞ്ച കാമഗുണോപധീപി നരം സോചേന്തീതി യോജനാ. തസ്സാതി യോ ഉത്തരി അനുഗിജ്ഝതി തസ്സ. കാമയാനസ്സാതി ജാതകാമച്ഛന്ദസ്സ. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ. പരിഹായന്തി ചേ വിനസ്സന്തി ചേ. സല്ലവിദ്ധോവാതി സല്ലേന വിദ്ധോ വിയ. രുപ്പതീതി വികാരം ആപജ്ജതി, സോചതീതി അത്ഥോ. നരസ്സ സോചനാ സോകഘട്ടനപച്ചയോ. ഉപധയോ നത്ഥീതി കാമം കിലേസാഭിസങ്ഖാരൂപധയോ താവ ഖീണാസവസ്സ നത്ഥേവ മഗ്ഗാധിഗമേന നിരോധിതത്താ, ഖന്ധൂപധയോ പന കഥന്തി? തേപി തസ്സ സഉപാദിസേസകാലേപി അട്ഠുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ ന സന്തേവ, അയഞ്ച അനുപാദിസേസകാലേ. തേനാഹ ‘‘സോ നിരുപധി മഹാഖീണാസവോ’’തി.

നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നത്ഥിപുത്തസമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. പുത്തപേമം പുത്തഗ്ഗഹണേന ഗഹിതം ഉത്തരപദലോപേനാതി ആഹ ‘‘പുത്തപേമസമ’’ന്തി. ഗോസമിതന്തി ഗോഹി സമം കതം. തേനാഹ ‘‘ഗോഹി സമ’’ന്തി. സൂരിയസ്സ സമാതി സൂരിയസമാ. അവയവസമ്ബന്ധേ ചേതം സാമിവചനം. അവയവോ ചേത്ഥ ആഭാ ഏവാതി വിഞ്ഞായതി ‘‘അനന്തരം ആഭാ’’തി വുച്ചമാനത്താതി ആഹ ‘‘സൂരിയാഭായ സമാ’’തിആദി. മഹോഘഭാവേന സരന്തി സവന്തീതി സരാ, മഹന്താ ജലാസയാ. സബ്ബേ തേ സമുദ്ദപരമാ ഓരിമജനേഹി അദിട്ഠപരതീരത്താ തസ്സ.

നത്ഥി അത്തസമം പേമന്തി ഗാഥായ പഠമഗാഥായം വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്തപേമേന സമം പേമം നാമ നത്ഥീതി അയമത്ഥോ. അനുദകകന്താരേ ഘമ്മസന്താപം അസഹന്തിയാ അങ്കേ ഠപിതപുത്തകം കന്ദന്തം ഭൂമിയം നിപജ്ജാപേത്വാ തസ്സ ഉപരി ഠത്വാ മതഇത്ഥിവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബം. തേനാഹ – ‘‘മാതാപിതാദയോ ഹി ഛഡ്ഡേത്വാപി പുത്തധീതാദയോ’’തി. തഥാ ചാഹ –

‘‘സബ്ബാ ദിസാ അനുപരിഗമ്മ ചേതസാ,

നേവജ്ഝഗാ പിയതരമത്തനാ ക്വചി;

ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസം,

തസ്മാ ന ഹിംസേ പരമത്തകാമോ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൧൯; ഉദാ. ൪൧; നേത്തി. ൧൧൩);

ധഞ്ഞേന സമം ധനം നാമ നത്ഥി, യസ്മാ തപ്പടിബദ്ധാ ആഹാരൂപജീവീനം സത്താനം ജീവിതവുത്തി. തഥാരൂപേ കാലേതി ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ. ഏകദേസംയേവ ഓഭാസന്തീതി ഏകസ്മിം ഖണേ ചതൂസു മഹാദീപേസു ഓഭാസം ഫരിതും അസമത്ഥത്താ സൂരിയസ്സപി, പഗേവ ഇതരേസം. ബോധിസത്തസ്സ ഉദയബ്ബയസ്സ ഞാണാനുഭാവേന സകലജാതിഖേത്തം ഏകാലോകം അഹോസീതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാ…പേ… സക്കോതീ’’തി. തമം വിധമതീതി പുബ്ബേനിവാസഞാണാദയോ പഞ്ഞാ യത്ഥ പവത്തന്തി, തമനവസേസം ബ്യാപേത്വാ ഏകപ്പഹാരേന പവത്തനതോ. ‘‘വുട്ഠിയാ പന പവത്തമാനായ യാവ ആഭസ്സരഭവനാ’’തി പചുരവസേന വുത്തം.

നത്ഥിപുത്തസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ഖേത്തതോ വിവാദാ സത്തേ തായതീതി ഖത്തിയോ. വദതി ദേവതാ അത്തനോ അജ്ഝാസയവസേന. ദ്വിപദാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ചതുപ്പദഭരിയപുത്താ ഗഹിതാ. ബുദ്ധാദയോതി ആദി-സദ്ദേന ആജാനീയസുസ്സൂസഭരിയസ്സവപുത്താ. ദ്വിപദാനം സേട്ഠോതി ഏത്ഥ ദ്വിപദാനം ഏവ സേട്ഠോതി നായം നിയമോ ഇച്ഛിതോ, സേട്ഠോ ഏവാതി പന ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദേസു അഞ്ഞേസു തത്ഥ ച ഉപ്പജ്ജനതോ സേട്ഠോ ഏവ സബ്ബേസമ്പി ഉത്തരിതരസ്സ അഭാവതോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനോ പനേസാ’’തിആദി. കാരണാകാരണം ആജാനാതീതി ആജാനീയോ. ഗണ്ഹാപേഥാതി യഥാ ഉദകോ ന തേമിസ്സതി, ഏവം വാളം ഗണ്ഹാപേഥ. ‘‘അസുസ്സൂസാ’’തി കേചി പഠന്തി. ആസുണമാനോതി സപ്പടിസ്സവോ ഹുത്വാ വചനസമ്പടിച്ഛകോ.

ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സണമാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേതി പുബ്ബദ്ധം നിക്ഖമിത്വാ അപരദ്ധം അപ്പത്വാ ഠിതമജ്ഝന്ഹേ. സന്നിസീവേസൂതി പരിസ്സമവിനോദനത്ഥം സബ്ബസോ സന്നിസീദന്തേസു. ദ-കാരസ്സ ഹി വ-കാരം കത്വാ നിദ്ദേസോ. തേനാഹ ‘‘സന്നിസിന്നേസു വിസ്സമമാനേസൂ’’തി. സബ്ബസത്താനന്തി സബ്ബേസഞ്ച ആഹാരൂപജീവിതസത്താനം ഘമ്മതാപനേ സന്തത്തകായാനം ഇരിയാപഥദുബ്ബല്യകാലോതി ഠാനാദിഇരിയാപഥസ്സ അസമത്ഥകാലോ. സണതി വിയാതി സദ്ദം കരോതി വിയ, യഥാ തം അഞ്ഞമ്പി മഹാവനം വക്ഖമാനനയേന. തേനാഹ ‘‘തപ്പടിഭാഗം നാമേത’’ന്തി ഛിദ്ദവേണുപബ്ബാനന്തി രന്ധജാതകീചകമഹാവേളുപബ്ബാനം. ദുതിയകം സഹായം അലഭന്തീ അനഭിരതിപരിതസ്സനായ ഏവമാഹ. അനപ്പകം സുഖന്തി വിപുലം ഉളാരം വിവേകസുഖം.

ഏകവിഹാരതായ സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ. തേന കായവിവേകം ദസ്സേതി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിച്ചസഞ്ഞാദിപ്പഹാനേന സന്തചിത്തസ്സ. തേന ചിത്തവിവേകം ദസ്സേതി. സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖനതോ ഭിക്ഖുനോ ഉഭയവിവേകസമ്പന്നസ്സ, തതോ ഏവ ഉത്തരിം മനുസ്സധമ്മതോ രതിം ലാഭിനോ. അമാനുസീ രതീതി ഭാവനാരതി. പുരതോതി പുരിമഭാഗേ. പച്ഛതോതി പച്ഛിമഭാഗേ. അപരോതി അഞ്ഞോ. പുരതോതി വാ അനാഗതേ, അനാഗതം ആരബ്ഭാതി അത്ഥോ. പച്ഛതോതി അതീതേ അതീതം ആരബ്ഭ പടിപത്തിയാ വിബാധനതോ. പരോതി കോധോ ചിത്തപടിദുസ്സനതായ. ന പരോതി അപരോ, ലോഭോ, സോ ചേ ന വിജ്ജതി. ഏതേന അനാഗതപ്പജപ്പനായ അതീതാനുസോചനായ ച അഭാവം ദസ്സേതി. അതീവ ഫാസു ഭവതീതി നീവരണജേട്ഠകസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ വിഗമേന വിക്ഖമ്ഭിതനീവരണസ്സ ഝാനസ്സ വസേന അതിവിയ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി. ഏകസ്സ വസതോ വനേതി തണ്ഹാദുതിയികാഭാവേന ഏകസ്സ അരഞ്ഞേ വിവേകവാസം വസതോ. സേസം താദിസമേവാതി സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പഠമഗാഥായം വുത്തസദിസമേവ.

സണമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. നിദ്ദാതന്ദീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. പച്ഛിമേ മാസേ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോതി ഏത്തകം പാഠം സങ്ഖിപിത്വാ ‘‘നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി വുത്തം. കിരിയാമയചിത്തേഹി അവോമിസ്സോ ഭവങ്ഗസോതോ അബ്യാകതനിദ്ദാ. സാ ഹി ഖീണാസവാനം ഉപ്പജ്ജനാരഹാ, തസ്സാ പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗേസു…പേ… ഉപ്പന്നം ഥിനമിദ്ധം ഇധാധിപ്പേതാ നിദ്ദാ, സാ അഖീണാസവാനം യേഭുയ്യേന അനിയതകാലാ, തബ്ബിധുരനിയതസബ്ഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അതിച്ഛാത…പേ… ആഗന്തുകം ആലസിയ’’ന്തി ആഹ. കായാലസിയപച്ചയാ വീരിയസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാ ചത്താരോ അകുസലക്ഖന്ധാ തന്ദീ നാമ. തന്ദീതി സഭാവനിദ്ദേസോ. തന്ദിയനാതി ആകാരനിംദ്ദേസോ. തന്ദീമനതാതി തന്ദീഭൂതചിത്തതാ. ആലസ്യന്തി അലസഭാവാഹരണം. ആലസ്യായിതത്തന്തി അലസഭാവപ്പത്തി. കായവിജമ്ഭനാതി കായസ്സ വിനാമനാ. അകുസലപക്ഖാ ഉക്കണ്ഠിതതാതി അകുസലപക്ഖിയാ അനഭിരതി. ഭത്തകിലമഥോതി യഥാവുത്തസ്സ ഭത്തവത്ഥുകസ്സ ആഹാരസ്സ വസേന സരീരേ ഉപ്പജ്ജനകഖേദോ. ഉപക്കിലിട്ഠോതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേന ഉപക്കിലിട്ഠചിത്തോ. ചിത്തസ്സ അസമാഹിതത്താ നിവാരിതപാതുഭാവോ. അരിയമഗ്ഗസ്സ ജോതനം നാമ ഉപ്പജ്ജനമേവാതി ആഹ ‘‘ന ജോതതി, ന പാതുഭവതീതി അത്ഥോ’’തി. ന ഹി അരിയമഗ്ഗോ ജോതിഅജോതിനാമോ പവത്തതി.

മഗ്ഗസഹജാതവീരിയേനാതി ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗസഹജാതവീരിയേന. മിസ്സകമഗ്ഗോ ഹി ഇധ അധിപ്പേതോ. നീഹരിത്വാതി നീഹരണഹേതു. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി അയം ത്വാ-സദ്ദോ ‘‘പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൭൧) വിയ. തേന ‘‘മഗ്ഗോ വിസുജ്ഝതീ’’തി വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ‘‘അരിയമഗ്ഗം വിസുജ്ഝതീ’’തി കേചി പഠന്തി.

നിദ്ദാതന്ദീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുക്കരസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. ദുക്ഖം തിതിക്ഖന്തി ദുത്തിതിക്ഖം. തഞ്ച ദുക്ഖമം ദുസ്സഹനം ആരമ്ഭവസേന ദുക്കരം, അനുയുഞ്ജനവസേന ദുത്തിതിക്ഖന്തി. അബ്യത്തേനാതി സാമഞ്ഞസ്സ ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ജാനനസമത്ഥായ വേയ്യത്തിയസങ്ഖാതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോ ന ബ്യത്തേന. തേനാഹ ‘‘ബാലേനാ’’തി. യസ്മിം ധമ്മേ സതി സമണോതി വുച്ചതി, തം സാമഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘സമണധമ്മോ’’തി. ഇമിനാതി ‘‘ദുക്കരം ദുത്തിതിക്ഖഞ്ച, അബ്യത്തേന ച സാമഞ്ഞ’’ന്തി ഇമിനാ ഗാഥദ്ധേന ഇദം ദസ്സേതീതി ഇദം ഇദാനി വുച്ചമാനം അത്ഥജാതം ദസ്സേതി. അഭിദന്തന്തി അഭിഭവനദന്തം, ഉപരിദന്തന്തി അത്ഥോ. സോ ഹി ഇതരം മുസലം വിയ ഉദുക്ഖലം വിസേസതോ കസ്സചി ഖാദനകാലേ അഭിഭുയ്യ വത്തതി. ആധായാതി നിപ്പീളനവസേനേവ ഠപേത്വാ. താലും ആഹച്ചാതി താലുപദേസമാഹനിത്വാ വിയ. ചേതസാതി കുസലചിത്തേന. ചിത്തന്തി അകുസലചിത്തം. അഭിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി യഥാ അതിസമുദാചാരോ ന ഹോതി, ഏവം വിബാധനവസേന നിഗ്ഗഹേത്വാ. ആപാണകോടികന്തി പാണകോടിപരിയോസാനം, പരിജീവന്തി അത്ഥോ. സമ്ബാധേതീതി സമ്ബാധോ, അന്തരായികോ. ബഹൂ പരിസ്സയാതി അയോനിസോ കാമവിതക്കാദിവസേന.

പജ്ജതി ചിത്തമേത്ഥാതി പദം, ആരമ്മണം. ഇരിയാപഥം ഏവ പദം ഇരിയാപഥപദം.

ഗീവാ ചത്താരോ പാദാതി ഗീവപഞ്ചമാനി. സമോദഹന്തി വാ സമോധാനഹേതൂതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ – ‘‘സമോദഹിത്വാ വാ’’തി, സമ്മാ ഓധായ അന്തോ പവേസേത്വാതി അത്ഥോ. സകേ ആരമ്മണകപാലേതി ഗോചരജ്ഝത്തം വദതി. സമോദഹന്തി സമോദഹന്തോ. അനിസ്സിതോതി തേഭൂമകധമ്മേസു കഞ്ചിപി ധമ്മം തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനിവേസവസേന അനിസ്സിതോ. അവിഹിംസമാനോ വിഹിംസാനിമിത്താനം പജഹനേന. ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേനാതി സീലബ്യസനതോ ഉദ്ധരണരൂപേ സണ്ഠിതേന, കരുണായുത്തേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കാരുഞ്ഞതം പടിച്ചാ’’തി.

ദുക്കരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഹിരീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. നിസേധേതീതി നിവാരേതി പവത്തിതും ന ദേതി. പുച്ഛതി ദേവതാ. അപഹരന്തോതി അപനേന്തോ, യഥാ സബ്ബേന സബ്ബം അക്കോസവത്ഥു ന ഹോതി, ഏവം പരിഹരന്തോതി അത്ഥോ. ബുജ്ഝതി സാരഥിവിധം. അത്തനി നിപാതം ന ദേതി, ആജാനീയോ ഹി യുത്തം പജാനാതി. അഭൂതേന അഭൂതക്കോസേന പരിമുത്തോ നാമ നത്ഥി ബാലാനഞ്ച ജനാനം പരാപവാദേ യുത്തപയുത്തഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നിന്ദന്തി തുണ്ഹിമാസീനം, നിന്ദന്തി ബഹുഭാണിനം;

മിതഭാണിമ്പി നിന്ദന്തി, നത്ഥി ലോകേ അനിന്ദിതോ’’തി. (ധ. പ. ൨൨൭);

തനുയാതി വാ കതിപയാ. തേനാഹ ‘‘അപ്പകാ’’തി. സദാ സതാതി ഹിരിനിസേധഭാവേ കാരണവചനം. പപ്പുയ്യാതി പത്വാ അധിഗന്ത്വാ. വാനതോ നിക്ഖന്തത്താ നിബ്ബാനം, അസങ്ഖതധാതു.

ഹിരീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കുടികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. അന്തോതി കുച്ഛിഅബ്ഭന്തരേ. വസനട്ഠാനട്ഠേനാതി വസനഭാവേന. കുലപവേണിന്തി കുലാചാരം കുലതന്തിം. സന്താനകട്ഠേനാതി കുലസന്തതിയാ ബന്ധനഭാവേന. ഏവം സബ്ബപദേഹി പുച്ഛിതത്ഥസ്സ അനുജാനനവസേന ‘‘ഏകംസവചനേ നിപാതോ’’തി വുത്തം. ആപാദികാ പോസികാ മാതുച്ഛാ മഹാപജാപതി മാതാ ഏവാതി കത്വാ ‘‘പഹായ പബ്ബജിതത്താ’’തി അവിസേസതോ വുത്തം. പഹായ പബ്ബജിതത്താ നത്ഥീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. പുന മാതുകുച്ഛിവാസാദീനം അഭാവവചനേനേവ വട്ടമ്ഹി ബന്ധനസ്സ അഭാവോ ദീപിതോ ഹോതീതി ന ഗഹിതോ. അയം കിര ദേവതാ യഥാ പുഥുജ്ജനാ ബുദ്ധാനം ഗുണേ ന ജാനന്തി, ഏവം ന ജാനാതി, തസ്മാ ‘‘മയാ സന്നാഹം ബന്ധിത്വാ’’തിആദിമാഹ.

കുടികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. തപനഭാവേന തപനോദകത്താ തപോദാതി തസ്സ രഹദസ്സ നാമം. തേനാഹ ‘‘തത്തോദകസ്സ രഹദസ്സാ’’തി. തതോതി നാഗഭവനേ ഉദകരഹദതോ തപോദാ നാമ നദീ സന്ദതി. സാ ഹി നദീ ഭൂമിതലം ആരോഹതി. ‘‘ഏദിസാ ജാതാ’’തി വചനസേസോ. പേതലോകോതി ലോഹകുമ്ഭിനിരയാ ഇധാധിപ്പേതാതി വദന്തി. രഹദസ്സ പന ആദിതോ പബ്ബതപാദവനന്തരേസു ബഹൂ പേതാ വിഹരന്തി, സ്വായമത്ഥോ പേതവത്ഥുപാളിയാലക്ഖണസംയുത്തേന ച ദീപേതബ്ബോ. യതായന്തി യതോ രഹദതോ അയം. സാതോദകോതി മധുരോദകോ. സേതോദകോതി പരിസുദ്ധോദകോ, അനാവിലോദകോതി അത്ഥോ. തതോതി തപോദാനദിതോ.

സമിദ്ധോതി അവയവാനം സമ്പുണ്ണതായ സംസിദ്ധിയാവ സമ്മാ ഇദ്ധോ. തേനാഹ ‘‘അഭിരൂപോ’’തിആദി. പധാനേ സമ്മസനധമ്മേ നിയുത്തോ, തം വാ ഏത്ഥ അത്ഥീതി പധാനികോ. സേനാസനം സുട്ഠപിതദ്വാരവാതപാനം, തേസം പിദഹനേന ഉതും ഗാഹാപേത്വാ.

പുബ്ബാപയമാനോതി ന്ഹാനതോ പുബ്ബഭാഗേ വിയ വോദകഭാവം ആപജ്ജമാനോ ഗമേന്തോ. അവത്തം പടിക്ഖിപിത്വാ വത്തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ…പേ… ന ഓതരിതബ്ബ’’ന്തി പഠമം വുത്തം. സബ്ബദിസാപലോകനം യഥാ ന്ഹായനട്ഠാനസ്സ മനുസ്സേഹി വിവിത്തഭാവജാനനത്ഥം. ഖാണുആദിവവത്ഥാപനം ചീവരാദീനം ഠപനത്ഥം ഉദകസമീപേതി അധിപ്പായോ. ഉക്കാസനം അമനുസ്സാനം അപഗമനത്ഥം. അവകുജ്ജട്ഠാനം തങ്ഖണേപി ഉപരിമകായസ്സ ഉജുകം അവിവടകരണത്ഥം. ചീവരപിട്ഠേയേവ ഠപേതബ്ബം യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ അട്ഠപേത്വാ. ഉദകന്തേതി ഉദകസമീപേ. സിന്നട്ഠാനന്തി സേദഗതപദേസോ. പസാരേതബ്ബം തസ്സ സുക്ഖാപനത്ഥം. സംഹരിത്വാ ഠപനം പുന സുഖേന ഗഹേത്വാ നിവാസനത്ഥം. നാഭിപ്പമാണമത്തംഓതരണം താവതാ ഉദകപടിച്ഛാദിലക്ഖണപ്പത്തതോ. വീചിം അനുട്ഠാപേന്തേനാതിആദി സംയതകാരിതാദസ്സനം. നിവാസനം പരിക്ഖിപിത്വാതി അന്തരവാസകം കടിപ്പദേസസ്സ യഥാ പരിതോ ഹോതി, ഏവം ഖിപിത്വാ പരിവസിത്വാ.

സരീരവണ്ണോപി വിപ്പസീദി സമ്മദേവ ഭാവനാനുസ്സതിമ്പി വിന്ദന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. സമനം നിഗ്ഗഹേതുന്തി കിലേസവസം ഗതം അത്തനോ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹിതും. കാമൂപനീതാതി കാമം ഉപഗതചിത്താ. അഥ വാ കിലേസകാമേന ഥേരേ ഉപനീതചിത്താ.

അപരിഭുഞ്ജിത്വാതി അനനുഭോത്വാ. അനുഭവിതബ്ബന്തി അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണേ’’തി. ഭിക്ഖസീതി യാചസി. തഞ്ച ഭിക്ഖാചരിയവസേനാതി ആഹ ‘‘പിണ്ഡായ ചരസീ’’തി. കാമപരിഭോഗഗരുഗമനകാലോ നാമ വിസേസതോ പഠമയോബ്ബനാവത്ഥാതി ആഹ ‘‘ദഹരയോബ്ബനകാലോ’’തി. ഓഭഗ്ഗേനാതി മജ്ഝേ സംഭഗ്ഗകായേന. ജിണ്ണകാലേ ഹി സത്താനം കടിയം കായോ ഓഭഗ്ഗോ ഹോതി.

വോതി നിപാതമത്തം ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ’’തിആദീസു വിയ. സത്താനന്തി സാമഞ്ഞവചനം, ന മനുസ്സാനം ഏവ. ദേഹനിക്ഖേപനന്തി കളേവരട്ഠപിതട്ഠാനം. നത്ഥി ഏതേസം നിമിത്തന്തി അനിമിത്താ, ‘‘ഏത്തകം അയം ജീവതീ’’തിആദിനാ സഞ്ജാനനനിമിത്തരഹിതാതി അത്ഥോ. ന നായരേതി ന ഞായന്തി. ഇതോ പരന്തി ഏത്ഥ പരന്തി അഞ്ഞം കാലം. തേന ഓരകാലസ്സപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. പരമായുനോ ഓരകാലേ ഏവ ചേത്ഥ പരന്തി അധിപ്പേതം തതോ പരം സത്താനം ജീവിതസ്സ അഭാവതോ. വവത്ഥാനാഭാവതോതി കാലവസേന വവത്ഥാനാഭാവതോ. വവത്ഥാനന്തി ചേത്ഥ പരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ, ന അസങ്കരതോ വവത്ഥാനം, നിച്ഛയോ വാ. അബ്ബുദപേസീതിആദീസു അബ്ബുദകാലോ പേസികാലോതിആദിനാ കാല-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. കാലോതി ഇധ പുബ്ബണ്ഹാദിവേലാ അധിപ്പേതാ. തേനാഹ പുബ്ബണ്ഹേപി ഹീതിആദി. ഇധേവ ദേഹേന പതിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അനേകപ്പകാരതോതി നഗരേ ജാതാനം ഗാമേ, ഗാമേ ജാതാനം നഗരേ, വനേ ജാതാനം ജനപദേ, ജനപദേ ജാതാനം വനേതിആദിനാ അനേകപ്പകാരതോ. ഇതോ ചുതേനാതി ഇതോ ഗതിതോ ചുതേന. ഇധ ഇമിസ്സം ഗതിയം. യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയാതി യഥാ യന്തേ യുത്തഗോണോ യന്തം നാതിവത്തതി, ഏവം കാലോ ഗതിപഞ്ചകന്തി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

അയം കാലോതി അയം മരണകാലോ. പച്ഛിമേ കാലേതി പച്ഛിമേ വയേ. തിസ്സോ വയോസീമാതി. പഠമാദികാ തിസ്സോ വയസ്സ സീമാ അതിക്കന്തേന. പുരിമാനം ഹി ദ്വിന്നം വയാനം സബ്ബസോ സീമാ അതിക്കമിത്വാ പച്ഛിമസ്സ ആദിസീമം അതിക്കന്തോ തഥാ വുത്തോ. ‘‘അയഞ്ഹി സമണധമ്മോ…പേ… ന സക്കാ കാതു’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഗണ്ഹിതുന്തി പാളിതോ അത്ഥതോ ച ഹദയേ ഠപനവസേന ഗണ്ഹിതും. പരിഭുഞ്ജിതുന്തി വുത്തധമ്മപരിഹരണസുഖം അനുഭവിതും. ഏകസ്സ കഥനതോ പഠമം ഗാഥം സുത്തം വാ ഉസ്സാരേതി, തസ്മിം നിട്ഠിതേ ഇതരോ ധമ്മകഥികോ തംയേവ വിത്ഥാരേന്തോ ധമ്മം കഥേതി, അയം സരഭാണധമ്മകഥാ. സുത്തഗേയ്യാനുസാരേന യാവ പരിയോസാനാ ഉസ്സാരണം സരഭഞ്ഞധമ്മകഥാ. ‘‘മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി വദന്തോ ‘‘സമണധമ്മസ്സ കരണസ്സ അയം മേ കാലോ’’തി കഥേതി, തതോ പരോ ‘‘പച്ഛിമവയോ അഞ്ഞോ കാലോ’’തി കഥേതി. ‘‘കാലം വോഹം…പേ… തസ്മാ അഭുത്വാ ഭിക്ഖാമീ’’തി വദന്തോ അത്തനാ കതം പടിപത്തിഞ്ച സഹേതുകം സാനിസംസം കഥേതി.

തം ഗാരവകാരണം സന്ധായ. ഏതന്തി ‘‘അഥ ഖോ സാ ദേവതാ പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാ’’തി ഏതം വുത്തം. ദഹരോ ത്വന്തിആദിമാഹ ലോഭാഭിഭൂതതായ അധിഗതത്താ. സബ്ബസമ്പത്തിയുത്തോതി ഭോഗസമ്പദാ പരിവാരസമ്പദാതി സബ്ബസമ്പത്തീഹി യുത്തോ. അലങ്കാരപരിഹാരന്തി അലങ്കാരകരണം. അനിക്കീളിതാവീതി അകീളിതപുബ്ബോ. കീളനഞ്ചേത്ഥ കാമാനം പരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘അഭുത്താവീ’’തി. അകതകാമകീളോതി അകതകാമാനുഭവനപ്പയോഗോ. സയം അത്തനാ ഏവ ദിസ്സന്തീതി സന്ദിട്ഠാ, സന്ദിട്ഠാ ഏവ സന്ദിട്ഠികാ, അത്തപച്ചക്ഖതോ സന്ദിട്ഠികാ. പകട്ഠോ കാലോ പത്തോ ഏതേസന്തി കാലികാ, തേ കാലികേ.

ചിത്താനന്തരന്തി ഇച്ഛിതചിത്താനന്തരം, ഇച്ഛിതിച്ഛിതാരമ്മണാകാരേതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ചിത്താനന്തരം ഇച്ഛിതിച്ഛിതാരമ്മണാനുഭവനം ന സമ്പജ്ജതീ’’തിആദി. ചിത്താനന്തരം ലദ്ധബ്ബതായാതി അനന്തരിതസമാധിചിത്താനന്തരം ലദ്ധബ്ബഫലതായ. സമോഹിതേസുപീതി സമ്ഭതേസുപി. സമ്പന്നകാമസ്സാതി സമിദ്ധകാമസ്സ. ചിത്തകാരാ രൂപലാഭേന, പോത്ഥകാരാ പടിമാകാരകാ, രൂപകാരാ ദന്തരൂപകട്ഠരൂപ-ലോഹരൂപാദികാരകാ. ആദിസദ്ദേന നാനാരൂപവേസധാരീനം നടാദീനം സങ്ഗഹോ. സേസദ്വാരേസൂതി ഏത്ഥ ഗന്ധബ്ബമാലാകാരസൂപകാരാദയോ വത്തബ്ബാ.

സോതി സമിദ്ധിത്ഥേരോ. സമോഹിതസമ്പത്തിനാതി സങ്ഗാഹഭോഗൂപകരണസമ്പത്തിനാ. പത്തബ്ബദുക്ഖസ്സാതി കാമാനം ആപജ്ജനരക്ഖണവസേന ലദ്ധബ്ബസ്സ കായികചേതസികദുക്ഖസ്സ. ഉപായാസസ്സാതി ദള്ഹപരിസ്സമസ്സ വിരതസ്സ. ‘‘വിസ്സാതസ്സാ’’തി കേചി. ‘‘പച്ചവേക്ഖണഞാണേനാ’’തി കേചി പഠന്തി. അസുകസ്മിം നാമ കാലേ ഫലം ഹോതീതി ഏവം ഉദിക്ഖിതബ്ബോ നസ്സ കാലോതി അകാലോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു നവസു ലോകുത്തരധമ്മേസു. ഏഹിപസ്സവിധിന്തി ‘‘ഏഹി പസ്സാ’’തി ഏവം പവത്തവിധിവചനം. ഉപനേതബ്ബോതി വാ ഉപനേയ്യോ, സോ ഏവ ഓപനേയ്യികോ. വിഞ്ഞൂഹീതി വിദൂഹി പടിവിദ്ധസച്ചേഹി. തേ ഏകംസതോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദയോ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീഹീ’’തി. ‘‘പച്ചത്ത’’ന്തി ഏതസ്സ പതിഅത്തനീതി ഭുമ്മവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അത്തനി അത്തനീ’’തി.

സബ്ബപദേഹി സമ്ബന്ധോതി ‘‘കഥം ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ, കഥം അകാലികോ’’തിആദിനാ സബ്ബേഹി പച്ചേകം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

നവോതി തരുണോ ന ചിരവസ്സോ. യേ ഭിക്ഖുനോവാദകലക്ഖണപ്പത്താ, തേ സന്ധായ ‘‘വീസതിവസ്സതോ പട്ഠായ ഥേരോ’’തി വുത്തം. ഇധ സാസനം നാമ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം പിടകത്തയന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മേന ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ധമ്മേന വിനയോ ഏത്ഥ വിനാ ദണ്ഡസത്ഥേഹീതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മായ വിനയോ ഏത്ഥ ന ആമിസത്ഥന്തി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മതോ വിനയോ ന അധമ്മതോതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മോ വാ ഭഗവാ ധമ്മസ്സാമീ ധമ്മകായത്താ, തസ്സ ധമ്മസഞ്ഞിതസ്സ സത്ഥു വിനയോ, ന തക്കികാനന്തി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മേ വിനയോ ന അധമ്മേ വിനയോ. ധമ്മോ ച സോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ സത്തേ അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി, സബ്ബേ സംകിലേസതോ വിനേതീതി വിനയോ ചാതി ധമ്മവിനയോ. തേനാഹ ‘‘ഉഭയമ്പേതം സാസനസ്സേവ നാമ’’ന്തി.

ധമ്മവിനയോതി ധമ്മേന യുത്തോ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ ആജഞ്ഞരഥോ വിയ. ധമ്മോ ച വിനയോ ചാതി വാ ധമ്മവിനയോ, തം ധമ്മവിനയം. ധമ്മവിനയാനഞ്ഹി സത്ഥുഭാവവചനതോ ധമ്മവിനയത്തസംസിദ്ധി ധമ്മവിനയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസനതോ. അഭിധമ്മേപി വിനയവചനന്തി ധമ്മവിനയദ്വയസിദ്ധി, ദേസിതപഞ്ഞത്തവചനതോ ധമ്മവിനയസിദ്ധി. ധമ്മോ ചതുധാ ദേസിതോ സന്ദസ്സന-സമാദാപന-സമുത്തേജന-സമ്പഹംസനവസേന, വിനയോ ചതുധാ പഞ്ഞത്തോ സീലാചാരതോ പരാജിതവസേന. ധമ്മചരിയാ സകവിസയോ, വിനയപഞ്ഞത്തി ബുദ്ധവിസയോ. പരിയായേന ദേസിതോ ധമ്മോ, നിപ്പരിയായേന പഞ്ഞത്തോ വിനയോ. ധമ്മദേസനാ അധിപ്പായത്ഥപ്പധാനാ, വിനയപഞ്ഞത്തി വചനത്ഥപ്പധാനാ. പരമത്ഥസച്ചപ്പധാനോ ധമ്മോ, സമ്മുതിസച്ചപ്പധാനോ വിനയോ. ആസയസുദ്ധിപധാനോ ധമ്മോ, പയോഗസുദ്ധിപധാനോ വിനയോ.

കിരിയദ്വയസിദ്ധിയാ ധമ്മവിനയസിദ്ധി. ധമ്മേന ഹി അനുസാസനസിദ്ധി, വിനയേന ഓവാദസിദ്ധി. ധമ്മേന ധമ്മകഥാസിദ്ധി, വിനയേന അരിയതുണ്ഹീഭാവസിദ്ധി. സാവജ്ജദ്വയപരിവജ്ജനതോ ധമ്മവിനയസിദ്ധി. ധമ്മേന ഹി വിസേസതോ പകതിസാവജ്ജപരിച്ചാഗസിദ്ധി, വിനയേന പഞ്ഞത്തിസാവജ്ജപരിച്ചാഗസിദ്ധി. ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാസാധാരണഗുണദ്വയസിദ്ധി. ബഹുസ്സുതസുതപസന്നദ്വയതോ പരിയത്തി-പരിയാപുണന-ധമ്മവിഹാര-വിഭാഗതോ ധമ്മധരവിനയധരവിഭാഗതോ ച ധമ്മവിനയദ്വയസിദ്ധി, സരണദ്വയസിദ്ധിയാ ധമ്മവിനയദ്വയസിദ്ധി. ഇധ സത്താനം ദുവിധം സരണം ധമ്മോ അത്താ ച. തത്ഥ ധമ്മോ സുചിണ്ണോ സരണം. ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരി’’ന്തി (ഥേരഗാ. ൩൦൩; ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨; ൧.൧൫.൩൮൫) ഹി വുത്തം. സുദന്തോ അത്താപി സരണം ‘‘അത്താ ഹി അത്തനോ നാഥോ’’തി (ധ. പ. ൧൬൦, ൩൮൦) വചനതോ. തേന വുത്തം ‘‘സരണദ്വയസിദ്ധിയാ ധമ്മവിനയസിദ്ധീ’’തി. തത്ഥ യതസ്സ ധമ്മസിദ്ധി, യതോ ച വിനയസിദ്ധി, തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ധമ്മേന ഹേത്ഥ ദ്വേ പിടകാനി വുത്താനി, വിനയേന വിനയപിടക’’ന്തി. അധുനാ ആഗതോ ഇദാനേവ ന ചിരസ്സേവ ഉപഗതോ.

മഹന്തേ ഠാനേ ഠപേത്വാതി മഹേസക്ഖതാദസ്സനത്ഥം അത്തനോ പരിവാരേന മഹന്തട്ഠാനേ ഠപിതഭാവം പവേദേത്വാ. മഹതിയാതി ഉപസങ്കമനവന്ദനാദിവചനാപജ്ജനവസേന സമാചിണ്ണായ. സബ്ബേപി കിര നിസീദന്താ തം ഠാനം ഠപേത്വാവ നിസീദന്തി. ഥിരകരണവസേനാതി ദള്ഹീകരണവസേന. അയം കിര ദേവതാ ഞാണസമ്പന്നാ മാനജാതികാ, തസ്മാ നായം മാനം അപ്പഹായ മമ ദേസനം പടിവിജ്ഝിതും സക്കോതീതി മാനനിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ആദിതോ ദുവിഞ്ഞേയ്യം കഥേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ’’തിആദിനാ തായ ഞാതുമിച്ഛിതകാമാനം കാലികാദിഭാവം, ധമ്മസ്സ ച സന്ദിട്ഠികാദിഭാവം വിഭാവേന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

അക്ഖേയ്യതോതി ഗിഹിലിങ്ഗപരിയായനാമവിസേസാദിവസേന തഥാ തഥാ അക്ഖാതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘കഥാനം വത്ഥുഭൂതതോ’’തി. ഏതേസന്തി സത്താനം. പതിട്ഠിതാതി പവത്തിതാ ആസത്താ. പഞ്ചന്നം കാമസങ്ഗാദീനം വസേന ആസത്താ ഹോന്തു, ഇതരേസം പന കഥന്തി? അനിട്ഠങ്ഗതോപി ഹി ‘‘ഇദം നു ഖോ’’തിആദിനാ കങ്ഖതോ തത്ഥ ആസത്തോ ഏവ നാമ അവിജഹനതോ, തഥാ വിക്ഖേപഗതോ വിക്ഖേപവത്ഥുസ്മിം, അനുസയാനം പന ആസത്തഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. മച്ചുനോ യോഗന്തി, മച്ചുബന്ധനം, മരണധമ്മതന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാ അനതീതമരണത്താ മച്ചുനാ യഥാരുചി പയോജേതബ്ബാ, തത്ഥ തത്ഥ ഉപരൂപരി ച ഖിപിതായ ആണായ അബ്ഭന്തരേ ഏവ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പയോഗം…പേ… ആഗച്ഛന്തീ’’തി. യസ്മാ തേഭൂമകാ ധമ്മാ കമനീയട്ഠേന കാമാ, നേസമ്പി കാലസ്സ ലദ്ധബ്ബതായ കാലികതാ ഇധ അക്ഖേയ്യവചനേന പവേദിതാ. തേനാഹ – ‘‘ഏവമിമായ ഗാഥായ കാലികാ കാമാ കഥിതാ’’തി. സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കമനീയാ, യസ്മാ ച കാലികാനം കാമാനം തഥാസഭാവതാ കഥിതാ. അയമ്പി ഗാഥാ തദത്ഥമേവ ദീപേതീതി ഇമായ തേ കഥിതാ ഏവ ഹോന്തി. യേ ച സത്താ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ദിട്ഠിതണ്ഹാദിവസേന പതിട്ഠിതാ ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസോ, അഹം, മമാ’’തി ച അഭിനിവിസിയ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തി, തേ മരണം നാതിവത്തന്തി. ഏവമ്പേത്ഥ കാമാനം കാലികത്ഥോ കഥിതോതി ആഹ ‘‘കാലികാ കാമാ കഥിതാ’’തി.

അയം ഞാതപരിഞ്ഞാതി രൂപാരൂപധമ്മേ ലക്ഖണാദിതോ ഞാതേ കത്വാ പരിച്ഛിന്ദനപഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘ഏവം ഞാതം കത്വാ’’തിആദി. പദട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ തേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം പച്ചയോ ഗഹിതോതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തീരേതി തുലേതി വീമംസതി. ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹീതി ഇമിനാ മത്ഥകപ്പത്തം മഹാവിപസ്സനം ദസ്സേതി. തേ പന ആകാരാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിനാ വിപസ്സനാക്ഖണേപി ഏകദേസേന പഹാനം ലബ്ഭതേവ, അനവസേസതോ പന പഹാനവസേന പഹാനപരിഞ്ഞം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗേന …പേ… അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി. തഥാ ച ആഹ ‘‘ഏവം തീഹി പരിഞ്ഞാഹീ’’തിആദി.

അക്ഖാതാരന്തി അക്ഖാതബ്ബം, ന അക്ഖേയ്യകം. തേനാഹ ‘‘കമ്മവസേന കാരക’’ന്തിആദി. കാരകന്തി ച സാധനമാഹ. ന മഞ്ഞതീതി വാ മഞ്ഞനം നപ്പവത്തേതി അക്ഖാതാരന്തി ഖീണാസവം. അഥ വാ തഞ്ഹി തസ്സ ന ഹോതീതി തം കാരണം തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ന ഹോതി ന വിജ്ജതി, യേന ദിട്ഠിതണ്ഹാദികാരണേന അക്ഖേയ്യം ഖന്ധപഞ്ചകം ‘‘തിസ്സോ’’തി വാ ‘‘ഫുസ്സോ’’തി വാ ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ അഭിനിവിസ്സ വദേയ്യാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മനുസ്സനാഗാദീഹി പൂജനീയത്താ ‘‘യക്ഖോ’’തി സബ്ബദേവാനം സാധാരണവചനന്തി ദേവധീതാപി ‘‘യക്ഖീ’’തി വുത്താ. അക്ഖേയ്യന്തി പഹാനപരിഞ്ഞായ പഹാനമഗ്ഗോ, തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം നിബ്ബാനമ്പി ഗഹിതം. ന മഞ്ഞതീതി ഖീണാസവസ്സ അസ്സ ഫലപ്പത്തീതി ആഹ ‘‘നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ കഥിതോ’’തി.

വിസേസീതി വിസേസജാതിആദിവസേന സേയ്യോതി അത്ഥോ. തേസു ഗഹിതേസൂതി തേസു സേയ്യമാനാദീസു തീസു മാനേസു ഗഹിതേസു. തയോ സേയ്യമാനാ, തയോ സദിസമാനാ, തയോ ഹീനമാനാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. സോ പുഗ്ഗലോതി സോ അപ്പഹീനമഞ്ഞനപുഗ്ഗലോ. തേനേവ മാനേന ഹേതുഭൂതേന. ഉപഡ്ഢഗാഥായാതി പുരിമദ്ധേന പന വത്ഥുകാമാ വുത്താതി ആഹ ‘‘കാലികാ കാമാ കഥിതാ’’തി.

വിധീയതി വിസദിസാകാരേന ഠപീയതീതി വിധാ, കോട്ഠാസോ. കഥംവിധന്തി കഥം പതിട്ഠിതം, കേന പകാരേന പവത്തിതന്തി അത്ഥോ. വിദഹനതോ ഹീനാദിവസേന വിവിധേനാകാരേന ദഹനതോ ഉപധാരണതോ വിധാ, മാനോ. മാനേസൂതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, മാനഹേതൂതി അത്ഥോ. ന ചലതീതി ന വേധതി അത്തനോ പരിസുദ്ധപകതിം അവിജഹനതോ.

പഞ്ഞാ ‘‘സങ്ഖാ’’തി ആഗതാ, പഞ്ഞാതി യോനിസോ പടിസങ്ഖാനം. സങ്ഖായകോതി സങ്കലനപദുപ്പാദനാദി-പിണ്ഡഗണനാവസേന ഗണകോ പപഞ്ചസങ്ഖാതി മാനാദിപപഞ്ചഭാഗാ. തേ തേ ധമ്മാ സമ്മാ യാഥാവതോ സങ്ഖായന്തി ഉപതിട്ഠന്തി ഏതായാതി സങ്ഖാ, പഞ്ഞാ. ഏകം ദ്വേതിആദിനാ സങ്ഖാനം ഗണനം പരിച്ഛിന്ദനന്തി സങ്ഖാ, ഗണനാ. സങ്ഖായതി ഭാഗസോ കഥീയതീതി സങ്ഖാ, കോട്ഠാസോ. സങ്ഖാനം സത്തോ പുഗ്ഗലോതിആദിനാ സഞ്ഞാപനന്തി സങ്ഖാ, രത്തോതിആദി പണ്ണത്തി. ഖീണാസവോ ജഹി പജഹി രാഗാദീനം സുപ്പഹീനത്താ. നവഭേദം പഭേദതോ, സങ്ഖേപതോ തിവിധമാനന്തി അത്ഥോ. നവവിധന്തി വാ പാഠേ നവഭേദത്താ അന്തരഭേദവസേന നവവിധന്തി അത്ഥോ. പച്ചയവിസേസേഹി ഇത്ഥിഭാവാദിവിസേസേഹി വിസേസേന മാനീയതി ഗബ്ഭോ ഏത്ഥാതി വിമാനം, ഗബ്ഭാസയോ. ന ഉപഗച്ഛീതി ന ഉപഗമിസ്സതി. തേനാഹ ‘‘അനാഗതത്ഥേ അതീതവചന’’ന്തി. ‘‘നാജ്ഝഗാ’’തി ഹി അതീതം ‘‘ന ഗമിസ്സതീ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ. ഛിന്ദി അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന. ഓലോകയമാനാ ഉപപത്തീസു. സത്തനിവേസനേസൂതി സത്താനം ഉപപജ്ജട്ഠാനേസു. ലോകുത്തരധമ്മമേവ കഥേസി അരഹത്തസ്സ പവേദിതത്താ.

‘‘ഗാഥായ അത്ഥം കഥേതും വട്ടതീ’’തി അത്ഥ-സദ്ദോ ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബോ. അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേനപീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സതിസമ്പജഞ്ഞം നാമ കുസലധമ്മാനുയോഗേ കാരണന്തി ആഹ ‘‘ദസകുസലകമ്മപഥകാരണ’’ന്തി.

അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേന ച ഗാഥാഅത്ഥവചനേ അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ വിത്ഥാര-നയോ. തസ്മിം കിര ഠാനേതി തസ്മിം കിര ദേവതായ പുച്ഛിതം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജനട്ഠാനേ. ദേവതായ ഞാണപരിപാകം ഓലോകേത്വാ അനുപുബ്ബിയാ കഥായ സദ്ധിം സാമുക്കംസികദേസനാ മഹതീ ധമ്മദേസനാ അഹോസി. ഞാണം പേസേത്വാതി സത്ഥുദേസനായ അനുസ്സരണവസേന പത്തവിസുദ്ധിപടിപാടിപവത്തം ഭാവനാഞാണം ബന്ധിത്വാ. സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായാതി സത്ഥുദേസനാവിലാസേന അത്തനോ ച പരിപക്കഞാണത്താ പഠമം ഫലം പത്വാ. ഏവമാഹാതി ഏവം ‘‘പാപം ന കയിരാ’’തിആദിപ്പകാരേന ഗാഥമാഹ. അങ്ഗം ന ഹോതി, ആജീവോ യഥാ കുപ്പമാനോ വാചാകമ്മന്തവസേന കുപ്പതി, തഥാ സമ്പജ്ജമാനോപീതി. സോ വാചാകമ്മന്തപക്ഖികോ, തസ്മാ തഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോവ ഹോതി. വായാമസതിസമാധയോ ഗഹിതാ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹതോ. സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പാ ഗഹിതാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസങ്ഗഹതോ. അന്തദ്വയവിവജ്ജനം ഗഹിതം സരൂപേനേവാതി അധിപ്പായോ. ഇതീതിആദി നിഗമനം.

സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നന്ദനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.