൩. സത്തിവഗ്ഗോ

൧.സത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. ദേസനാസീസന്തി ദേസനാപദേസലക്ഖണവചനന്തി അധിപ്പായോ. ഓമട്ഠോതി അധോമുഖം കത്വാ ദിന്നപ്പഹാരോ. ഇമിനാ ഏവ പസങ്ഗേന പഹാരേ വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉപരി ഠത്വാതി ഹത്ഥിആദീനം ഉപരി ഠത്വാ. അധോമുഖം ദിന്നപ്പഹാരോതി ഖഗ്ഗകരവാലാദീനം അധോമുഖം കത്വാ പഹതപഹാരോ. ഉമ്മട്ഠോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. വിവിധപ്പഹാരോ വിമട്ഠോ. ‘‘ഓമട്ഠോ ഗഹിതോ’’തി വത്വാ തസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദുഗ്ഗന്ധകിമിആദീനം വസേന അന്തോദോസോ. മഞ്ചേന സദ്ധിം ബന്ധിത്വാതി യസ്മിം മഞ്ചേ വണികപുഗ്ഗലോ നിപന്നോ, തത്ഥ തം സുബന്ധം കത്വാ പാദട്ഠാനം ഉദ്ധം കരോന്തേഹി സീസട്ഠാനം അധോ കാതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അധോസിരോ കാതബ്ബോ’’തി. പരിബ്ബജേതി പവത്തേയ്യ. സാ പന പവത്തി ഭാവനാവിഹാരേന യുത്താതി ആഹ ‘‘വിഹരേയ്യാ’’തി.

സല്ലസ്സ ഉബ്ബഹനം സല്ലുബ്ബഹനം. അത്ഥം പരിത്തകം ഗഹേത്വാ ഠിതാ ഉപമാകാരസ്സ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തിആദി. അനുബന്ധോവ ഹോതി സതി പച്ചയേ ഉപ്പജ്ജനാരഹതോ ദേവതായ കാമരാഗപ്പഹാനസ്സ ജോതിതത്താ. നനു ഭഗവതാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ദേസനാ നിട്ഠാപേതബ്ബാതി? ന, ഇതരിസ്സാ ഞാണബലാനുരൂപദേസനായ പവത്തേതബ്ബതോ. വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുകുലഞ്ഹി ധമ്മം ധമ്മസ്സാമീ ദേസേതീതി.

സത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഫുസതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. കമ്മം അഫുസന്തന്തി കമ്മഫസ്സം അഫുസന്തം, കമ്മം അകരോന്തന്തി അത്ഥോ. വിപാകോ ന ഫുസതീതി വിപാകഫസ്സോ ന ഫുസതി, വിപാകോ ന ഉപ്പജ്ജതേവ കാരണസ്സ അഭാവതോ. ഏവം ബ്യതിരേകമുഖേന കമ്മവട്ടേന വിപാകവട്ടം സമ്ബന്ധം കത്വാ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി കേവലം കമ്മവട്ടവസേന അത്ഥം വദന്തോ ‘‘കമ്മമേവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നാകരോതോ കരിയതീതി കമ്മം അകുബ്ബതോ ന കയിരതി, അനഭിസന്ധികതകമ്മം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തമേവത്ഥം അന്വയതോ ദസ്സേതും ‘‘ഫുസന്തഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തതോതി ഫുസനഹേതു. സേസം വുത്തനയമേവ. വുത്തമേവത്ഥം സകാരണം കത്വാ പരിവേഠിതവസേന വിഭൂതം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ ഫുസന്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. ധമ്മതാതി കാരകസ്സേവ കമ്മവിപാകാനുബന്ധോ, നാകാരകസ്സാതി അയം കമ്മവിപാകാനം സഭാവോ.

പച്ചേതി ഉപഗച്ഛതി അനുബന്ധതി. പാപന്തി പാപകം കമ്മം ഫലഞ്ച. അയഞ്ച അത്ഥോ അരഞ്ഞേ ലുദ്ദകസ്സ ഉയ്യോജനായ സുനഖേഹി പരിവാരിയമാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭയേന രുക്ഖം ആരുള്ഹസ്സ ചീവരേ ലുദ്ദസ്സ ഉപരി പതിതേ തസ്സ സുനഖേഹി ഖാദിത്വാ മാരിതവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബോതി.

ഫുസതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ജടാസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. യേന അത്ഥേന തണ്ഹാ ‘‘ജടാ’’തി വുത്താ, തമേവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ജാലിനിയാ’’തി വുത്തം. സാ ഹി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതപഭേദാ അത്തനോ അവയവഭൂതാ ഏവ ജാലാ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ജാലിനീതി വുച്ചതി. ഇദാനിസ്സാ ജടാകാരേന പവത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസൂതി തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനമാഹ രൂപാദിഛളാരമ്മണവിനിമുത്തസ്സ തണ്ഹാവിസയസ്സ അഭാവതോ. ഹേട്ഠുപരിയവസേനാതി കദാചി രൂപാരമ്മണേ കദാചി യാവ ധമ്മാരമ്മണാ, കദാചി ധമ്മാരമ്മണേ കദാചി യാവ രൂപാരമ്മണാതി ഏവം ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച പവത്തിവസേന. ദേസനാക്കമേന ചേത്ഥ ഹേട്ഠുപരിയതാ വേദിതബ്ബാ, കാമരാഗാദിവസേനപി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഖാരാനം ഖണികഭാവതോ അപരാപരുപ്പത്തി ഏത്ഥ സംസിബ്ബനന്തി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സംസിബ്ബനട്ഠേനാ’’തി. ഇദം യേന സമ്ബന്ധേന ജടാ വിയാതി ജടാതി ജടാതണ്ഹാനം ഉപമൂപമേയ്യതാ, തംദസ്സനം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ ജാലിനീ വേളുഗുമ്ബസ്സ സാഖാ, താസം സഞ്ചയാദയോ ച അത്തനോ അവയവേഹി സംസിബ്ബിതാ വിനദ്ധാ ‘‘ജടാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം തണ്ഹാപി സംസിബ്ബനസഭാവേനാതി.

ഇമേ സത്താ ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹിതം അത്തനിബ്ബിസേസം മഞ്ഞമാനാ അബ്ഭന്തരിമം കരോന്തി. അബ്ഭന്തരട്ഠോ ച അന്തോ-സദ്ദോതി സകപരിക്ഖാരേസു ഉപ്പജ്ജനമാനാപി തണ്ഹാ ‘‘അന്തോജടാ’’തി വുത്താ. പബ്ബജിതസ്സ പത്താദി, ഗഹട്ഠസ്സ ഹത്ഥിആദി സകപരിക്ഖാരോ. അത്താതി ഭവതി ഏത്ഥ അഭിമാനോതി അത്തഭാവോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം. സരീരന്തി കേചി. ‘‘മമ അത്തഭാവോ സുന്ദരോ, അസുകസ്സ വിയ മമ അത്തഭാവോ ഭവേയ്യാ’’തിആദിനാ സകഅത്തഭാവാദീസു തണ്ഹായ ഉപ്പജ്ജനാകാരോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനോ ചക്ഖാദീനി അജ്ഝത്തികായതനാനി, അത്തനോ ച പരേസഞ്ച രൂപാദീനി ബാഹിരായതനാനി, പരേസം സബ്ബാനി വാ. സപരസന്തതിപരിയാപന്നാനി വാ ചക്ഖാദീനി അജ്ഝത്തികായതനാനി, തഥാ രൂപാദീനി ബാഹിരായതനാനി. പരിത്തമഹഗ്ഗതഭവേസു പവത്തിയാപി തണ്ഹായ അന്തോജടാബഹിജടാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. കാമഭവോ ഹി കസ്സചിപി കിലേസസ്സ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ കത്ഥചിപി അവിമുത്തോ അജ്ഝത്തഗ്ഗഹണസ്സ വിസേസപച്ചയോതി ‘‘അജ്ഝത്തം അന്തോ’’തി ച വുച്ചതി, തബ്ബിപരിയായതോ രൂപാരൂപഭവോ ‘‘ബഹിദ്ധാ ബഹീ’’തി ച. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അജ്ഝത്തസംയോജനോ പുഗ്ഗലോ, ബഹിദ്ധാസംയോജനോ പുഗ്ഗലോ’’തി (അ. നി. ൨.൩൭).

വിസയഭേദേന പവത്തിആകാരഭേദേന അനേകഭേദഭിന്നമ്പി തണ്ഹം ജടാഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘തായ ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനായ ജടായാ’’തി വുത്തം. സാ പന പജാതി വുത്തസത്തസന്താനപരിയാപന്നാ ഏവ ഹുത്വാ പുനപ്പുനം തം ജടേന്തീ വിനന്ധന്തീ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘ജടായ ജടിതാ പജാ’’തി. തഥാ ഹി പരമത്ഥതോ യദിപി അവയവബ്യതിരേകേന സമുദായോ നത്ഥി, ഏകദേസോ പന സമുദായോ നാമ ന ഹോതീതി അവയവതോ സമുദായം ഭിന്നം കത്വാ ഉപമൂപമേയ്യം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമ വേളുജടാദീഹി…പേ… സംസിബ്ബിതാ’’തി ആഹ. ഇമം ജടന്തി സമ്ബന്ധോ. തീസു ധാതൂസു ഏകമ്പി അസേസേത്വാ സംസിബ്ബനേന തേധാതുകം ജടേത്വാ ഠിതം. തേനസ്സാ മഹാവിസയതം വിജടനസ്സ ച സുദുക്കരഭാവമാഹ. വിജടേതും കോ സമത്ഥോതി ഇമിനാ ‘‘വിജടയേ’’തി പദം സത്തിഅത്ഥം, ന വിധിഅത്ഥന്തി ദസ്സേതി.

ഏവം ‘‘അന്തോജടാ’’തിആദിനാ പുട്ഠോ അഥസ്സ ഭഗവാ തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ സീലേതി കുസലസീലേ. തം പന പാതിമോക്ഖസംവരാദിഭേദേസു പരിസുദ്ധമേവ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ’’തി.

നരതി നേതീതി നരോ, പുരിസോ. കാമം ഇത്ഥീപി തണ്ഹാജടാവിജടനേ സമത്ഥാ അത്ഥി, പധാനമേവ പന സത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘നരോ’’തി ആഹ യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി, അട്ഠകഥായം പന അവിഭാഗേന പുഗ്ഗലപരിയായോ അയന്തി ദസ്സേതും ‘‘നരോതി സത്തോ’’തി വുത്തം. വിപാകഭൂതായ സഹ പഞ്ഞായ ഭവതീതി സപഞ്ഞോ. തായ ഹി ആദിതോ പട്ഠായ സന്താനവസേന ബഹുലം പവത്തമാനായ അയം സത്തോ സവിസേസം സപഞ്ഞോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി. വിപാകപഞ്ഞാപി ഹി സന്താനവിസേസേന ഭാവനാപഞ്ഞുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി അഹേതുകദ്വിഹേതുകാനം തദഭാവതോ. കമ്മജതിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായാതി കമ്മജായ തിഹേതുകപടിസന്ധിയം പഞ്ഞായാതി ഏവം തിഹേതുകസദ്ദോ പടിസന്ധിസദ്ദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബോ, ന പഞ്ഞാസദ്ദേന. ന ഹി പഞ്ഞാ തിഹേതുകാ അത്ഥി. പടിസന്ധിതോ പഭുതി പവത്തമാനാ പഞ്ഞാ ‘‘പടിസന്ധിയം പഞ്ഞാ’’തി വുത്താ തംമൂലകത്താ, ന പടിസന്ധിക്ഖണേ പവത്താ ഏവ.

ചിന്തേതി ആരമ്മണം ഉപനിജ്ഝായതീതി ചിത്തം, സമാധി. സോ ഹി സാതിസയം ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചോ. ന ഹി വിതക്കാദയോ വിനാ സമാധിനാ തമത്ഥം സാധേന്തി, സമാധി പന തേഹി വിനാപി സാധേതീതി. പഗുണബലവഭാവാപാദനേന പച്ചയേഹി ചിത്തം, അത്തസന്താനം ചിനോതീതിപി ചിത്തം, സമാധി. പഠമജ്ഝാനാദിവസേന ചിത്തവിചിത്തതായ ഇദ്ധിവിധാദിചിത്തകരണേന ച സമാധി ചിത്തന്തി വിനാപി പരോപദേസേനസ്സ ചിത്തപരിയായോ ലബ്ഭതേവ. അട്ഠകഥായം പന ചിത്ത-സദ്ദോ വിഞ്ഞാണേ നിരുള്ഹോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ചിത്തസീസേന ഹേത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ കഥിതാ’’തി. യഥാസഭാവം പകാരേഹി ജാനാതീതി പഞ്ഞാ. സാ യദിപി കുസലാദിഭേദതോ ബഹുവിധാ, ‘‘ഭാവയ’’ന്തി പന വചനതോ ഭാവേതബ്ബാ ഇധാധിപ്പേതാതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ഞാനാമേന വിപസ്സനാ കഥിതാ’’തി. യദിപി കിലേസാനം പഹാനം ആതാപനം, തം സമ്മാദിട്ഠിആദീനമ്പി അത്ഥേവ, ആതപ്പസദ്ദോ വിയ പന ആതാപ-സദ്ദോ വീരിയേ ഏവ നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘ആതാപീതി വീരിയവാ’’തി. യഥാ കമ്മട്ഠാനം തായ പഞ്ഞായ പരിതോ ഹരീയതി പവത്തീയതി, ഏവം സാപി തദത്ഥം യോഗിനാതി ആഹ ‘‘പാരിഹാരിയപഞ്ഞാ’’തി. അഭിക്കമാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞാദിവസേന പരിച്ഛിജ്ജ നേതീതി സബ്ബകിച്ചപരിണായികാ.

യസ്മാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ഗാഥാ ഭാസിതാ, തസ്മാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനമേവ ഉപമം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമ പുരിസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുനിസിതന്തി സുട്ഠു നിസിതം, അതിവിയ തിഖിണന്തി അത്ഥോ. സത്ഥസ്സ നിസിതതരഭാവകരണം നിസാനസിലായം, ബാഹുബലേന ചസ്സ ഉക്ഖിപനന്തി ഉഭയമ്പേതം അത്ഥാപന്നം കത്വാ ഉപമാ വുത്താതി തദുഭയം ഉപമേയ്യം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമാധിസിലായം സുനിസിതം…പേ… പഞ്ഞാഹത്ഥേന ഉക്ഖിപിത്വാ’’തി ആഹ. സമാധിഗുണേന ഹി പഞ്ഞായ തിക്ഖഭാവോ. യഥാഹ ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧). വീരിയഞ്ചസ്സാ ഉപത്ഥമ്ഭകം പഗ്ഗണ്ഹനതോ. വിജടേയ്യാതി വിജടേതും സക്കുണേയ്യ. വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ ഹി വത്തമാനായ യോഗാവചരോ തണ്ഹാജടം വിജടേതും സമത്ഥോ നാമ. വിജടനഞ്ചേത്ഥ സമുച്ഛേദവസേന പഹാനന്തി ആഹ – ‘‘സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സമ്പദാലേയ്യാ’’തി.

മഗ്ഗക്ഖണേ പനേസ വിജടേതി നാമ, അഗ്ഗഫലക്ഖണേ സബ്ബസോ വിജടിതജടോ നാമ. തേനാഹ ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി. യസ്മാ ജടായ വിജടനം അരിയമഗ്ഗേന, തഞ്ച ഖോ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ, തസ്മാ തം സന്ധായാഹ ‘‘ജടായ വിജടനോകാസ’’ന്തി. യത്ഥ പന സാ വിജടീയതി, തം ദസ്സേതും ‘‘യത്ഥ നാമഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പടിഘം രൂപസഞ്ഞാ ചാ’’തി ഗാഥാസുഖത്ഥം സാനുനാസികം കത്വാ നിദ്ദേസോ, ‘‘പടിഘരൂപസഞ്ഞാ’’തി വുത്തം ഹോതി. പടിഘസഞ്ഞാവസേന കാമഭവോ ഗഹിതോ കാമഭവപരിയാപന്നത്താ തായ. പഥവീകസിണാദിരൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ. ഉഭയത്ഥാപി സഞ്ഞാസീസേന ചിത്തുപ്പാദസ്സേവ ഗഹണം. ഭവസങ്ഖേപേനാതി ഭവഭാവേന സങ്ഖിപിതബ്ബതായ, ഭവലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താതി അത്ഥോ. രൂപേ വാ വിരജ്ജനവസേന ച വത്തും സക്കുണേയ്യാ ഇധ രൂപസഞ്ഞാതി വുത്താ, ഏവമ്പേത്ഥ അരൂപഭവസ്സ ച ഗഹിതതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി അനവസേസതോ നാമരൂപം ഗഹിതന്തി അരൂപഭവ-അസഞ്ഞഭവാനമ്പേത്ഥ ഗഹണം സിദ്ധന്തി അപരേ. പരിയാദിയനട്ഠാനേതി പരിയാദിയനകാരണേ സബ്ബസോ ഖേപനനിമിത്തേ നിബ്ബാനേ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനം…പേ… ദസ്സിതോ ഹോതീ’’തി.

ജടാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മനോനിവാരണസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ഏവംലദ്ധികാതി സബ്ബഥാപി ചിത്തുപ്പത്തി സദുക്ഖാ, സബ്ബഥാപി അചിത്തകഭാവോ സേയ്യോ, തസ്മാ യതോ കുതോചി ചിത്തം നിവാരേതബ്ബന്തി ഏവംദിട്ഠികാ. സോതി സത്തോ. അനിയ്യാനികകഥം കഥേതി അയോനിസോ ചിത്തനിവാരണം വദന്തീ. സംയതഭാവം ആഗതന്തി രാഗവിസേവനാദിതോ സമ്മദേവ സംയതഭാവം ഓതരഭാവം. ധമ്മചരിയാവസേന ഹി പവത്തമാനേ ചിത്തേ നത്ഥി ഈസകമ്പി രാഗാദിവിസേവനം, ന തസ്സ സമ്പതി ആയതിഞ്ച കോചി അനത്ഥോ സിയാ, തസ്മാ തം മനോ സബ്ബതോ അനവജ്ജവുത്തിതോ ന നിവാരേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ദാനം ദസ്സാമീ’’തിആദി. യതോ യതോതി യതോ യതോ സാവജ്ജവുത്തിതോ അയോനിസോമനസികാരതോ. തന്തി മനോ നിവാരേതബ്ബം അനത്ഥാവഹത്താ.

മനോനിവാരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. കതാവീതി കതവാ, പരിഞ്ഞാദികിച്ചം കത്വാ നിട്ഠപേത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കതകിച്ചോ’’തി. സ്വായമത്ഥോ അരഹന്തിആദിസദ്ദസന്നിധാനതോ വിഞ്ഞായതി. ഏവം ‘‘അഹം വദാമീ’’തിആദിആകാരേന പുച്ഛതി.

ഖന്ധാദീസു കുസലോതി ഖന്ധായതനാദീസു സലക്ഖണാദീസു ച സമൂഹാദിവസേന പവത്തിയഞ്ച ഛേകോ യഥാഭൂതവേദീ. ഉപലദ്ധിനിസ്സിതകഥന്തി അത്തുപലദ്ധിനിസ്സിതകഥം ഹിത്വാ. വോഹാരഭേദം അകരോന്തോതി ‘‘അഹം പരമത്ഥം ജാനാമീ’’തി ലോകവോഹാരം ഭിന്ദന്തോ അവിനാസേന്തോ ലോകേ ലോകസമഞ്ഞമേവ നിസ്സായ ‘‘അഹം, മമാ’’തി വദേയ്യ. ഖന്ധാ ഭുഞ്ജന്തീതിആദിനാ വോഹാരഭേദം, തത്ഥ ച ആദീനവം ദസ്സേതി.

മാനോ നാമ ദിട്ഠിയാ സമധുരോ. തഥാ ഹി ദുതിയമഗ്ഗാദീസു സമ്മാദിട്ഠിയാ പഹാനാഭിസമയസ്സ പടിവിപച്ചനീകേ പടിപത്തിസിദ്ധി. തേനാഹ ‘‘യദി ദിട്ഠിയാ വസേന ന വദതി, മാനവസേന നു ഖോ വദതീതി ചിന്തേത്വാ’’തി. വിധൂപിതാതി സന്താപിതാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ. തേ പന വിദ്ധംസിതാ നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘വിധമിതാ’’തി. മമങ്കാരാദയോ മയന്തി സത്തസന്താനേ സതി പവത്തന്തി ഏതേനാതി മയോ, മഞ്ഞനാ. മയോ ഏവ മയതാതി ആഹ ‘‘മയതന്തി മഞ്ഞന’’ന്തി.

അരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പജ്ജോതസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ദിവാരത്തിന്തി ന ആദിച്ചോ വിയ ദിവാ ഏവ, ന ചന്ദിമാ വിയ രത്തിം ഏവ, അഥ ഖോ ദിവാ ച രത്തിഞ്ച. തത്ഥ തത്ഥാതി യത്ഥ യത്ഥ സമ്പജ്ജലിതോ, തത്ഥ തത്ഥേവ പദേസേ, ന ആദിച്ചോ വിയ ചന്ദിമാ വിയ സകലം മഹാദിസം ദിസന്തരാളഞ്ച. ഞാണാനുഭാവേന ഉപ്പന്നാലോകോ ഞാണാലോകോതി വദന്തി. ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേ, അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി ഞാണം ഉദപാദി പഞ്ഞാ ഉദപാദി വിജ്ജാ ഉദപാദി ആലോകോ ഉദപാദീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫; പടി. മ. ൨.൩൦) പന വചനതോ മഗ്ഗോ ഞാണാലോകോ. ‘‘തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൬; പാരാ. ൧൨) വാ വചനതോ വിജ്ജത്തയാലോകോ ഞാണാലോകോ. പഠമാഭിസമ്ബോധിയം വിയ സഞ്ജാതപീതിവിപ്ഫാരോ, വിസേസതോ രതനഘരേ സമന്തപട്ഠാനവിചിനനേ സഞ്ജാതപീതിവസേന ഉപ്പന്നസരീരോഭാസോ വാ പീതിആലോകോ. തത്ഥേവ ഉപ്പന്നപസാദവസേന സഞ്ജാതആലോകോവ പസാദാലോകോ. ധമ്മചക്കപവത്തനേ ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി ഉപ്പന്നപസാദാലോകോതി ച വദന്തി. സബ്ബത്ഥേവ സത്ഥു ധമ്മദേസനാ സത്താനം ഹദയതമം വിധമന്തീ ധമ്മകഥാആലോകോ. സബ്ബോപി ബുദ്ധാനം പാതുഭാവാ ഉപ്പന്നോ ആലോകോതി ഇമിനാ സാവകാനം ദേസനായ സഞ്ജാതധമ്മാലോകോപി ബുദ്ധാനുഭാവോതി ദസ്സേതി.

പജ്ജോതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സരസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സരണതോ അവിച്ഛേദവസേന പവത്തനതോ ഖന്ധാദീനം പടിപാടി സരാ. തേനാഹ ‘‘ഇമേ സംസാരസരാ’’തി. കുതോതി കേന കാരണേന, കിമ്ഹി വാ? തേനാഹ ‘‘കിം ആഗമ്മാ’’തി? ന പതിട്ഠാതി പച്ചയാഭാവതോ. ആപോതിആദിനാ പാളിയം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം അപ്പതിട്ഠാനാപദേസേന തത്ഥ കാമരൂപഭവാനം അഭാവോ ദസ്സിതോ. തദുഭയാഭാവദസ്സനേന ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അരൂപഭവസ്സപി അഭാവോ ദസ്സിതോവ ഹോതി, യഥാരുതവസേന വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പുരിമാ ദ്വേ ഗഹിതാ, ഗഹിതഞ്ച അത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാവ പച്ഛിമത്ഥോ പവത്തോതി.

സരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. മഹദ്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. നിധീയതീതി നിധാനം. നിധാതബ്ബതം ഗതം നിഹിതന്തി അത്ഥോ. മുത്തസാരാദീതി മുത്താമണിവേളുരിയപവാളരജതജാതരൂപാദി. സുവണ്ണരജതഭാജനാദീതി ആദി-സദ്ദേന കഹാപണ-ധഞ്ഞകോട്ഠഭണ്ഡാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തമ്പി ഹി നിച്ചപരിബ്ബയവസേന ഭുഞ്ജീയതീതി ‘‘ഭോഗോ’’തി വുച്ചതി. അഞ്ഞമഞ്ഞം അഭിഗിജ്ഝന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സന്തകം അഭിഗിജ്ഝന്തി. തേനാഹ ‘‘പത്ഥേന്തീ’’തി. അനലങ്കതാതി ന അലം പരിയത്തന്തി ഏവം കതചിത്താ, അത്രിച്ഛതാമഹിച്ഛതാഹി അഭിഭൂതാ. തേനാഹ ‘‘അതിത്താ അപരിയത്തജാതാ’’തി. ഉസ്സുക്കജാതേസൂതി തംതംകിച്ചേ സഞ്ജാതഉസ്സുക്കേസു. നാനാകിച്ചജാതേസൂതി നാനാവിധകിച്ചേസു, സഞ്ജാതനാനാകിച്ചേസു വാ. വട്ടഗാമികപസുതേന വട്ടസോതം അനുസരന്തേസു. തണ്ഹാനിവാസതായ ഗേഹന്തിപി അഗാരന്തിപി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഗേഹ’’ന്തി. വിരാജിയാതി ഹേതുഅത്ഥദീപകം പദന്തി ആഹ ‘‘വിരാജേത്വാ’’തി, ത്വാ-സദ്ദോപി ചായം ഹേതുഅത്ഥോതി.

മഹദ്ധനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ചതുചക്കസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. ഇരിയാ വുച്ചതി കായേന കത്തബ്ബകിരിയാ, തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ ഇരിയാപഥോ, ഗമനാദി. തം അപരാപരപ്പവത്തിയാ ചക്കം. തേനാഹ ‘‘ചതുചക്കന്തി ചതുഇരിയാപഥ’’ന്തി. നവദ്വാരന്തി കരജകായോ അധിപ്പേതോ. സോ ച കേസാദിഅസുചിപരിപൂരോതി ആഹ ‘‘പുണ്ണന്തി അസുചിപൂര’’ന്തി. തണ്ഹായ സംയുത്തന്തി തണ്ഹാസഹിതം. തേന ന കേവലം സഭാവതോ ഏവ, അഥ ഖോ നിസ്സിതധമ്മോ ച അസുചിം ദസ്സേതി. മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതേ അസുചിപങ്കേ ജാതത്താ പങ്കജാതം, കേസാദിഅസുചിപങ്കജാതത്താ ച പങ്കജാതം. യാത്രാതി അപഗമോ. തേന സഭാവതോ നിസ്സിതധമ്മതോ ച അസുചിസഭാവതോ കായതോ കഥം അപഗമോ സിയാതി പുച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സാ’’തിആദി.

നഹനട്ഠേന ബന്ധനട്ഠേന നദ്ധീതി ഉപനാഹോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘നദ്ധിന്തി ഉപനാഹ’’ന്തി. സോ പന ഇതോ പുബ്ബകാലേ കോധോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബകാലേ’’തിആദി. പാളിനിദ്ദിട്ഠേതി ഉപനാഹഇച്ചാദികേ ഇധ പാളിയം നിദ്ദിട്ഠേ കിലേസേ ഠപേത്വാ അവസേസാ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദയോ സത്ത കിലേസാ ദുമ്മോചയതായ വരത്താ വിയാതി വരത്താതി വേദിതബ്ബാ. ആരമ്മണഗ്ഗഹണസഭാവതോ ഏകോ ഏവേസ ധമ്മോ, പവത്തി-ആകാരഭേദേന പന ഇച്ഛനട്ഠേന പത്ഥനട്ഠേന ഇച്ഛാ, ലുബ്ഭനട്ഠേന ഗിജ്ഝനട്ഠേന ലോഭോതി വുത്തോ. പഠമുപ്പത്തികാതി ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ, വാരേ വാ പഠമം ഉപ്പന്നാ. അപരാപരുപ്പത്തികോതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനകോ. അലദ്ധപത്ഥനാ അപ്പടിലദ്ധവത്ഥുമ്ഹി ആസത്തി ലോഭോ. ഉപ്പാടേത്വാതി സസന്താനതോ ഉദ്ധരിത്വാ.

ചതുചക്കസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഏണിജങ്ഘസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ഏണിമിഗസ്സ വിയാതി ഏണിമിഗസ്സ ജങ്ഘാ വിയ. അവയവീസമ്ബന്ധേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. പിണ്ഡിമംസസ്സ പരിതോ സമസണ്ഠിതത്താ സുവട്ടീതജങ്ഘോ. കിസന്തി ഥൂലഭാവപടിക്ഖേപപരാജോതനാ, ന സുട്ഠു കിസഭാവദീപനപരാതി ആഹ ‘‘അഥൂലം സമസരീര’’ന്തി. ആതപേന മിലാതന്തി തപസാ മിലാതകായം ഇന്ദ്രിയസന്താപനഭാവതോ. തേനേവാഹ – ‘‘തപോ മിലാത’’ന്തിആദി, തഥാ ചാഹ പാളിയം ‘‘അപ്പാഹാരം അലോലുപ’’ന്തി. യഥാ ‘‘വീരസ്സ ഭാവോ വീരിയ’’ന്തി വീരഭാവേന വീരിയം ലക്ഖീയതി, ഏവം വീരിയസമ്ഭവേന വീരഭാവോതി ആഹ ‘‘വീരന്തി വീരിയവന്ത’’ന്തി. ‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ’’തി (ഥേരഗാ. ൯൮൩; മി. പ. ൬.൫.൧൦) ധമ്മസേനാപതിവുത്തനിയാമേന പരിമിതഭോജിതായ അപ്പാഹാരതാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ. ‘‘മിതാഹാര’’ന്തി വത്വാ പുന പരിച്ഛിന്നകാലഭോജിതായപി അപ്പാഹാരതം ദസ്സേന്തോ ‘‘വികാല…പേ… പരിത്താഹാര’’ന്തി ആഹ. ചതൂസു പച്ചയേസു ലോലുപ്പവിരഹിതം ബോധിമൂലേ ഏവ സബ്ബസോ ലോലുപ്പസ്സ പഹീനത്താ. ‘‘ചതൂസു പച്ചയേസൂ’’തി ഹി ഇമിനാവ സബ്ബത്ഥ ലോലുപ്പവിഗമോ ദീപിതോവാതി. രസതണ്ഹാപടിക്ഖേപോ വാ ഏസ ‘‘അപ്പാഹാര’’ന്തി വത്വാ ‘‘അലോലുപ’’ന്തി വുത്തത്താ. ‘‘സീഹം വാ’’തി ഏത്ഥ ഏകചരസദ്ദോ വിയ ഇവ-സദ്ദോ അത്ഥതോ ‘‘നാഗ’’ന്തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ, സമ്ബന്ധിതബ്ബോതി ആഹ – ‘‘ഏകചരം സീഹം വിയ, ഏകചരം നാഗം വിയാ’’തി. ഏകചരാ അപ്പമത്താ ഏകീകതായ.

പഞ്ചകാമഗുണവസേന രൂപം ഗഹിതം തേസം രൂപസഭാവത്താ. മനേന നാമം ഗഹിതം മനസ്സ നാമസഭാവത്താ. അവിനിഭുത്തധമ്മേതി അവിനാഭാവധമ്മേ ഗഹേത്വാ. ആദി-സദ്ദേന ആയതനധാതുആദയോ ഗഹിതാ. കാമഗുണഗ്ഗഹണേന ഹേത്ഥ രൂപഭാവസാമഞ്ഞേന പഞ്ച വത്ഥൂനി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി, മനോഗഹണേന ധമ്മായതനം, ഏവം ദ്വാദസായതനാനി ഗഹിതാനി ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന ധാതുആദീനമ്പി ഗഹിതതാ യോജേതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാദിവസേനപേത്ഥ ഭുമ്മം യോജേതബ്ബ’’ന്തി. ഏത്ഥാതി പാളിയം. കാമവത്ഥു ഭുമ്മം.

ഏണിജങ്ഘസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.