൧. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ‘‘തത്ര ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ന തഥാ ബ്യഞ്ജനാനം സിലിട്ഠതാ, യഥാ ‘‘തത്ര ഖോ ഭഗവാ’’തി വുത്തേതി ആഹ ‘‘ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേനാ’’തി. പരിസജേട്ഠകേതി പരിസായ ജേട്ഠകേ, യേ തസ്സാ ദേസനായ വിസേസതോ ഭാജനഭൂതാ. പരിസജേട്ഠകേ ഭിക്ഖൂതി ചതുപരിസജേട്ഠകേ ഭിക്ഖൂ. ചതുന്നം ഹി പരിസാനം ജേട്ഠാ ഭിക്ഖുപരിസാ പഠമുപ്പന്നത്താ. ആമന്തേസീതി സമ്ബോധേസി, സമ്ബോധനഞ്ച ജാനാപനന്തി ആഹ ‘‘ജാനാപേസീ’’തി. ഭദന്തേതി ഗരുഗാരവസപ്പതിസ്സവവചനമേതം, അത്ഥതോ പന ഭദന്തേതി ഭദ്ദം തവ ഹോതു അത്തനോ നിട്ഠാനപരിയോസാനത്താ പരേസഞ്ച സന്തതാവഹത്താ. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഏത്ഥ ഭഗവതോതി സാമിവചനം ആമന്തനമേവ സമ്ബന്ധിഅത്ഥപദം അപേക്ഖതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ വചനം പതിഅസ്സോസു’’ന്തി. ഭഗവതോതി പന ഇദം പതിസ്സവനസമ്ബന്ധേന സമ്പദാനവചനം യഥാ ‘‘ദേവദത്തസ്സ പടിസ്സുണാതീ’’തി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം നിദാനവഗ്ഗസ്സ ആദിസുത്തവണ്ണനായം ആഗമിസ്സതി.

താവതിംസകായോതി താവതിംസസഞ്ഞിതോ ദേവനികായോ. ദുതിയദേവലോകോതി ഛസു കാമലോകേസു ദുതിയോ ദേവലോകോ. തേത്തിംസ ജനാ സഹപുഞ്ഞകാരിനോ തത്ഥ ഉപ്പന്നാ, തംസഹചരിതട്ഠാനം താവതിംസം, തന്നിവാസിനോപി താവതിംസനാമകാ സഹചരണഞായേനാതി ആഹ ‘‘മഘേന മാണവേനാ’’തിആദി. അയം പന കേചിവാദോ ബ്യാപന്നോ ഹോതീതി തം അരോചേന്തേന ‘‘വദന്തീ’’തി വുത്തം. ബ്യാപന്നതം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഏവം ഹി നിദ്ദോസം പദം ഹോതീ’’തി. നാമപണ്ണത്തിയേവാതി അത്ഥനിരപേക്ഖത്താ നിരുള്ഹസമഞ്ഞാ ഏവ.

തം വനന്തി തം ഉപവനം. പവിട്ഠേ പവിട്ഠേ ദുക്ഖപ്പത്തേപി അത്തനോ സമ്പത്തിയാ നന്ദയതി, പഗേവ അദുക്ഖപ്പത്തേതി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പവേസിതാനന്തി പകോട്ഠവാരേന പവേസിതാനമ്പീതി അധിപ്പായോ. ചവനകാലേയേവ ഥോകം ദിസ്സമാനവികാരാ ഹുത്വാ ചവന്തി, തേ സന്ധായ ‘‘ഹിമപിണ്ഡോ വിയ വിലീയന്തീ’’തി വുത്തം. യേ പന അദിസ്സമാനവികാരാ സഹസാ അന്തരധായന്തി, തേ സന്ധായ ‘‘ദീപസിഖാ വിയ വിജ്ഝായന്തീ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. നന്ദയതി പകതിയാ സോമനസ്സിതം ദോമനസ്സിതഞ്ച. നന്ദനേതി ഏവംഅന്വത്ഥനാമകേ ഉയ്യാനേ. പരിവുതാതി ‘‘ദേവതാ’’തി വചനം ഉപാദായ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തം. ദേവപുത്തോ ഹി സോ.

ദിവി ഭവത്താ ദിബ്ബാതി ആഹ ‘‘ദേവലോകേ നിബ്ബത്തേഹീ’’തി. കാമേതബ്ബതായ കാമബന്ധനേഹി, തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണസഭാവതായ കാമകോട്ഠാസേഹി. ഉപേതാതി ഉപഗതാ സമന്നാഗതാ. പരിചാരയമാനാതി പരിരമമാനാ. ഇദഞ്ഹി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘കാമഗുണേഹീ’’തി കത്തരി കരണവചനം, പുരിമാനി അപേക്ഖിത്വാ സഹയോഗേ. രമമാനാ ചരന്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘രമമാനാ’’തി. പരിചാരയമാനാതി വാ പരിതോ സമന്തതോ ചാരയമാനാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയാനി സഞ്ചാരയമാനാ’’തി. പഠമനയേ ഹി അനുഭവനത്ഥോ പരിചരണസദ്ദോ, ദുതിയനയേ പരിവത്തനത്ഥോ. സോ പനാതി ‘‘തായം വേലായ’’ന്തി വുത്തകാലോ. അധുനാതി സമ്പതി. സോ വിചരീതി സമ്ബന്ധോ. കാമഗുണേഹീതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. ഓവുതോതി യഥാ തം ന ഞായതി, ഏവം പിഹിതചിത്തോ. നിവുതോ പരിയോനദ്ധോതി തസ്സേവ വേവചനം. തേനാഹ ‘‘ലോകാഭിഭൂതോ’’തി. ആസഭിന്തി സേട്ഠം ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൧; മ. നി. ൩.൨൦൭) ഭാസന്തോ ബോധിസത്തോ വിയ.

കേവലം ദസ്സനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ – ‘‘യേ…പേ… വസേനാ’’തി, തസ്മിം നന്ദനവനേ അവട്ഠിതകാമഭാഗാനുഭവനവസേനാതി അത്ഥോ. നരദേവാനന്തി പുരിസഭൂതദേവതാനം. തേനാഹ ‘‘ദേവപുരിസാന’’ന്തി. അപ്പകം അധികം ഊനം വാ ഗണനൂപഗം നാമ ന ഹോതീതി ‘‘തിക്ഖത്തും ദസന്ന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘തേത്തിംസാന’’ന്തി ഹി വത്തബ്ബേ അയം രുള്ഹീ. പരിവാരസങ്ഖാതേന, ന കിത്തിസങ്ഖാതേനാതി അധിപ്പായോ. സീലാചാരാദിഗുണനേമിത്തികാ ഹി കിത്തി. ‘‘താവതിംസാ ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ’’തി ഏവമാദിവചനേന യസേ ഇച്ഛിതേ അവിസേസേത്വാവ ‘‘യസേന സമ്പന്നാന’’ന്തി സക്കാ വത്തും.

അരിയസാവികാതി സോതാപന്നാ. ‘‘സകദാഗാമിനീ’’തി കേചി. അധിപ്പായം വിവട്ടേത്വാതി യഥാ ത്വം അന്ധബാലേ മഞ്ഞസി, ധമ്മസഭാവോ ഏവം ന ഹോതീതി തസ്സാ ദേവതായ അധിപ്പായം വിപരിവത്തേത്വാ. ഏകന്തതോ സുഖം നാമ നിബ്ബാനമേവ. കാമാ ഹി ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന തസ്സാ അധിപ്പായം പടിക്ഖിപിത്വാ. കാമം ചതുത്ഥഭൂമകാപി സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ഏവ, തേ പന സമ്മസനൂപഗാ ന ഹോന്തീതി തേഭൂമകഗ്ഗഹണം സമ്മസനയോഗ്ഗേന. ഹുത്വാതി പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനാ പച്ചയസമവായേന ഭവിത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ. ഏതേന നേസം ഭാവഭാഗോ ദസ്സിതോ. അഭാവത്ഥേനാതി സരസനിരോധഭൂതേന വിദ്ധംസനഭാവേന.

അനിച്ചാ അദ്ധുവാ, തതോ ഏവ ‘‘മയ്ഹം ഇമേ സുഖാ’’തി വാ ന ഇച്ചാതി അനിച്ചാ. ഉപ്പാദവയസഭാവാതി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനസഭാവാ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പ…പേ… വേവചന’’ന്തി. പുരിമസ്സ വാ പച്ഛിമം കാരണവേവചനന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി. തദനന്തരാതി തേസം ഉപ്പാദവയാനം അന്തരേ. വേമജ്ഝട്ഠാനന്തി ഠിതിക്ഖണം വദതി. യേ പന ‘‘സങ്ഖാരാനം ഠിതി നത്ഥീ’’തി വദന്തി, തേസം തം മിച്ഛാ. യഥാ ഹി തസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഭിന്നാ ഭങ്ഗാവത്ഥാ ഇച്ഛിതാ, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീതി ആപജ്ജതി, ഏവം ഉപ്പന്നസ്സ ഭങ്ഗാഭിമുഖാവത്ഥാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, സാവ ഠിതിക്ഖണോ. ന ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഭിജ്ജതീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. വൂപസമസങ്ഖാതന്തി അച്ചന്തം വൂപസമസങ്ഖാതം നിബ്ബാനമേവ സുഖം, ന തയാ അധിപ്പേതാ കാമാതി അധിപ്പായോ.

നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.