൧൬. സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാ

൬൭. സമ്മാവത്തനായം വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഉദ്ദേസാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന പരിപുച്ഛാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സങ്ഗഹസദ്ദസ്സ സങ്ഖേപഗഹണേസുപി വുത്തിതോ ‘‘അനുഗ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ സമ്മുഖാ സങ്ഗഹോ ച പരമ്മുഖാ അനുഗ്ഗഹോ ച കാതബ്ബോ. ആമിസേന വാ സങ്ഗഹോ, ധമ്മേന വാ അനുഗ്ഗഹോ. ദിട്ഠധമ്മികത്ഥായ വാ സങ്ഗഹോ, സമ്പരായികത്ഥായ വാ അനുഗ്ഗഹോ. ലോകിയത്ഥായ വാ സങ്ഗഹോ, ലോകുത്തരത്ഥായ വാ അനുഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. തത്ഥാതി യം വുത്തം ‘‘ഉദ്ദേസേന പരിപുച്ഛായ ഓവാദേന അനുസാസനീയാ’’തി. തത്ഥ ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദേസോതി വചനത്ഥേന പാളിവാചനാ ഉദ്ദേസോ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ദേസോതി പാളിവാചനാ’’തി. ‘‘പാളിയാ അത്ഥവണ്ണനാ’’തി ഇമിനാ പുനപ്പുനം, സമന്തതോ വാ പാളിയാ അത്ഥസ്സ പുച്ഛനം പരിപുച്ഛാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. വത്ഥുസ്മിന്തി ചാരിത്തവാരിത്തവത്ഥുസ്മിം. ഇദന്തി ചാരിത്തം. പുന ഇദന്തി വാരിത്തം. ‘‘വചന’’ന്തി ഇമിനാ ഓവദനം ഓവാദോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘ഇദം കരോഹി, ഇദം മാ കരിത്ഥാ’’തി വചനം അനുസാസനീ നാമാതി യോജനാ. ‘‘പുനപ്പുനം വചന’’ന്തി ഇമിനാ അനുസാസനീതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദസ്സ നഉപച്ഛിന്നത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തോ ഹോതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ന പകതിപത്തോ ഹോതി, അഥ ഖോ അതിരിത്തപത്തോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അതിരേകപത്തോ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ‘‘സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം ഹോതീ’’തിആദീസു പദേസു. അഞ്ഞോപീതി പത്തചീവരേഹി അഞ്ഞോപി. സമണപരിക്ഖാരോതി ഛത്തുപാഹനാദി സമണപരിക്ഖാരോ. ഇധാതി സദ്ധിവിഹാരികവത്തേ. നയേനാതി ഞായേന. ഉപ്പജ്ജമാനഉപായപരിയേസനന്തി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ, ഉപ്പജ്ജമാനത്ഥായ വാ ഉപായസ്സ പരിയേസനം. ഇതോതി ‘‘കിന്തി നു ഖോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ പരിക്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജിയേഥാ’’തി പാളിതോ. ചീവരം രജന്തേനാതി ഏത്ഥ രജന്തേന ഉപജ്ഝായേനാതി അത്ഥോ ന ദട്ഠബ്ബോ, സദ്ധിവിഹാരികേനാതി അത്ഥോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപജ്ഝായതോ ഉപായം സുത്വാ രജന്തേനാ’’തി. ഉപജ്ഝായതോ ഉപായന്തി ഉപജ്ഝായതോ ലദ്ധം ഉപായം.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാ

൬൮. ഉപജ്ഝായവത്തന്തി ഉപജ്ഝായമ്ഹി വത്തിതബ്ബം വത്തം. സോതി സദ്ധിവിഹാരികോ. ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി അസ്സ, സോ വാ ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി യോജനാ. പണാമേതബ്ബോതി ഏത്ഥ പപുബ്ബ നമുധാതു അത്ഥപകരണാദിവസേന ഇധ അപസാദനത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപസാദേതബ്ബോ’’തി. അധിമത്തന്തി അധികപ്പമാണം. ഗേഹസിതപേമന്തി മേത്താസിനേഹം. വുത്തപടിപക്ഖനയേനാതി കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തേന പടിപക്ഖേന നയേന. അലം പണാമേതുന്തി ഏത്ഥ അലംസദ്ദസ്സ അരഹത്ഥപടിക്ഖിത്തേസു ദ്വീസു അത്ഥേസു അരഹത്ഥോതി ആഹ ‘‘യുത്തോ പണാമേതു’’ന്തി.

സാതിസാരോ ഹോതീതി ഏത്ഥ പകതിഭാവം അതിക്കമിത്വാ സരണം പവത്തനം അതിസാരോ, ദോസോ. സംവിജ്ജതി സോ ഏതസ്സാതി സാതിസാരോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സദോസോ ഹോതീ’’തി. തസ്സത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി. ആപത്തിന്തി ദുക്കടാപത്തിം. തന്തി വത്തം.

തേസന്തി സദ്ധിവിഹാരികാനം. വത്തന്തി ബഹുകാനം സദ്ധിവിഹാരികാനം വത്തം. സാദിയനം വാ…പേ… ബാലോ ഹോതീതി ഏത്ഥ ബാലസ്സ കാരണം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സാദിയനം വാ അസാദിയനം വാ ന ജാനാതീ’’തി. സാദിയനസ്സ വാ അസാദിയനസ്സ വാ അജാനനത്താ ബാലോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അജാനനസ്സ കാരണം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ബാലോ ഹോതീ’’തി. ബാലത്താ സാദിയനം വാ അസാദിയനം വാ ന ജാനാതീതി വുത്തം ഹോതി. തേസൂതി ബഹുകേസു സദ്ധിവിഹാരികേസു. തസ്സാതി വത്തസമ്പന്നഭിക്ഖുസ്സ. തേസന്തി ഇതരേസം സദ്ധിവിഹാരികാനം.

രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുകഥാ

൬൯. കിഞ്ചാപി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ജാനാതീതി യോജനാ. ഇമിനാ ‘‘കിം നു ഖോ അജാനന്തോ പുച്ഛീ’’തി ആസങ്കം നിവാരേതി. ഭഗവാ അനുഞ്ഞാതുകാമോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പനസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ, തഥാ ജാനന്തോപീതി അത്ഥോ. ലഹുകന്തി ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനം. ലഹുകത്താ പടിക്ഖിപിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അസ്സാതി ഭഗവതോ, അജ്ഝാസയന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ’’തിവചനസ്സ യുത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. അയഞ്ചാതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ ച. അഗ്ഗോതി കോടിഉക്കംസോ. സേട്ഠോതി പവരോ ഉത്തമോ.

‘‘ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേനാ’’തി ഏത്ഥ ബ്യത്തപടിബലാനം വിസേസം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ബ്യത്തോ നാമാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സ സാട്ഠകഥം വിനയപിടകവാചുഗ്ഗതം പവത്തതി, അയം ബ്യത്തോ നാമാതി യോജനാ. തസ്മിന്തി വിനയപിടകം വാചുഗ്ഗതഭിക്ഖുമ്ഹി. യസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. സുഗ്ഗഹിതന്തി സാട്ഠകഥായ സുട്ഠു ഗഹിതം. അയമ്പീതി പിസദ്ദോ പുരിമഭിക്ഖും അപേക്ഖതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ഇമസ്മിം വത്ഥുമ്ഹി, ഇമസ്മിം വിസയേതി അത്ഥോ. ബ്യതിരേകാന്വയവസേന പടിബലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യോ പനാ’’തിആദി. യോ പന ന സക്കോതീതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘കാസസോസസേമ്ഹാദിനാ വാ’’തിആദി. തത്ഥ കാസോ ച സോസോ ച സേമ്ഹോ ച, തേ ആദയോ യസ്സ ഗേലഞ്ഞസ്സാതി കാസസോസസേമ്ഹാദി, ആദിസദ്ദേന ഏളമൂഗാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഓട്ഠോ ച ദന്തോ ച ജിവ്ഹാ ച, താ ആദയോ യേസം താലുആദീനന്തി ഓട്ഠദന്തജിവ്ഹാദയോ, തേസം. പദബ്യഞ്ജനേഹീതി പദഅക്ഖരേഹി. ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ ഹേത്ഥ അക്ഖരവാചകോ. ഹാപേതീതി ഗലത്താ ഹാപേതി. അഞ്ഞഥാ വാ വത്തബ്ബന്തി അഞ്ഞേന സിഥിലാദിനാ ആകാരേന വാ വത്തബ്ബം. അഞ്ഞഥാ വദതീതി അഞ്ഞേന ധനിതാദിആകാരേന വദതി. തബ്ബിപരീതോതി തസ്സ അപടിബലസ്സ വിപരീതോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ജാനാപേതബ്ബതോ. യന്തി യം ആകാരം ധാതുകമ്മമേതം, സങ്ഘോതി കാരിതകമ്മമേതം. ഇധ കാരിതകമ്മം കിതോ വദതി.

൭൧. ഉപസമ്പന്നസമനന്തരാതി ഏത്ഥ ഉപസമ്പന്നസ്സ സമനന്തരാതി അത്ഥം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാവ സമനന്തരാ’’തി. ഏവസദ്ദേന ചിരകാലം നിവത്തേതി. ഉല്ലുമ്പതൂതി ഏത്ഥ ഉപുബ്ബലുപധാതുയാ ഉപസഗ്ഗവസേന വാ അത്ഥാതിസയവസേന വാ ധാതൂനമനേകത്ഥത്താ ഇധ ഉപുബ്ബധരധാതുയാ അത്ഥേ വത്തതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ധരതൂ’’തി. ഉട്ഠാപേത്വാ, ഉക്ഖിപിത്വാ വാ ധരതൂതി അത്ഥോ. തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അകുസലാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ’’തി ഇമിനാ സഹാവധിനാ ഉത്യൂപസഗ്ഗസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘കുസലേ പതിട്ഠാപേതൂ’’തി ഇമിനാ സഹാധാരേന ധരധാതുസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ഉത്യൂപസഗ്ഗസ്സ ഉക്ഖിപനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാമണേരഭാവാ വാ ഉദ്ധരിത്വാ’’തി. ‘‘പടിച്ചാ’’തി ഇമിനാ ഉപാദായാതി ഏത്ഥ സമീപേ ആദിയിത്വാതി സദ്ദത്ഥമഗഹേത്വാ സങ്കേതത്ഥവസേന പാകടത്താ തസ്സ സങ്കേതത്ഥം ദസ്സേതി, അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതീതി അത്ഥോ.

൭൩. അധിട്ഠിതാതി ഏത്ഥ അധി നിച്ചവസേന ഠാതി പവത്തതീതി അധിട്ഠിതാതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിച്ചപ്പവത്തിനീ’’തി. കസ്മാ ചത്താരോ പച്ചയാ നിസ്സയാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. ‘‘ചത്താരോ’’തിആദിനാ ചത്താരോ പച്ചയേ നിസ്സായ അത്തഭാവോ സേതി പവത്തതീതി നിസ്സായാതി അവുത്തകമ്മത്ഥം ദസ്സേതി.