൯. രതനവഗ്ഗോ

൧. അന്തേപുരസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൪൯൪. രാജവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പരിത്തകോതി ഗുണേന ഖുദ്ദകോ. പാസാദവരസദ്ദസ്സ ഉപരിസദ്ദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പാസാദവരസ്സ ഉപരി ഗതോ’’തി. ഇമിനാ പാസാദവരസ്സ ഉപരി ഉപരിപാസാദവരം, തം ഗതോ ഉപഗതോതി ഉപരിപാസാദവരഗതോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. അയ്യാനന്തി ഭിക്ഖൂനം. ‘‘കാരണാ’’തി ഇമിനാ ‘‘വാഹസാ’’തി പദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. തേഹീതി അയ്യേഹി.

൪൯൭. അന്തരന്തി ഖണം, ഓകാസം വാ വിവരം വാ. ഘാതേതുന്തി ഹനിതും. ഇച്ഛതീതി ഇമിനാ പത്ഥധാതുയാ യാചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘രാജന്തേപുരം ഹത്ഥിസമ്മദ്ദ’’ന്തിആദീസു വചനത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഹത്ഥിസമ്മദ്ദന്തി ഹത്ഥിസമ്ബാധട്ഠാനം. അസ്സേഹി സമ്മദ്ദോ ഏത്ഥാതി അസ്സസമ്മദ്ദോ. രഥേഹി സമ്മദ്ദോ ഏത്ഥാതി രഥസമ്മദ്ദോതി വചനത്ഥം അതിദിസന്തോ ആഹ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി. ‘‘സമ്മത്ത’’ന്തി പഠമക്ഖരേന പാഠസ്സ സമ്ബാധസ്സ അവാചകത്താ വുത്തം ‘‘തം ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥാതി പാഠേ. ‘‘ഹത്ഥീനം സമ്മദ്ദ’’ന്തി ഇമിനാ ഉത്തരപദസ്സ സമ്മദ്ദനം സമ്മദ്ദന്തി ഭാവത്ഥം ദസ്സേതി, പുരിമപദേന ഛട്ഠീസമാസഞ്ച. പുരിമപാഠേ പന ഉത്തരപദസ്സ അധികരണത്ഥഞ്ച പുബ്ബപദേന തതിയാസമാസഞ്ച ദസ്സേതി. ബാഹിരത്ഥസമാസോതിപി വുച്ചതി. പച്ഛിമപാഠേ ‘‘ഹത്ഥിസമ്മദ്ദ’’ന്തിആദിപദസ്സ ലിങ്ഗവിപല്ലാസഞ്ച ‘‘അത്ഥീ’’തി പാഠസേസേന യോജേതബ്ബതഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഹത്ഥിസമ്മദ്ദോ അത്ഥീ’’തി. രജിതബ്ബാനീതി രജനീയാനി, രജിതും അരഹാനീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ സമ്ബന്ധകാലേ പുരിമപാഠേ രഞ്ഞോ അന്തേപുരേതി വിഭത്തിവിപല്ലാസോ കാതബ്ബോതി. പച്ഛിമപാഠേ പന മുഖ്യതോവ യുജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘തസ്മിം അന്തേപുരേ’’തി.

൪൯൮. അവസിത്തസ്സാതി ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിത്തസ്സ. ഇതോതി സയനിഘരതോ. ഇമിനാ പഞ്ചമീബാഹിരസമാസം ദസ്സേതി. രഞ്ഞോ രതിജനനട്ഠേന രതനം വുച്ചതി മഹേസീ. മഹേസീതി ച സാഭിസേകാ ദേവീ. നിപുബ്ബ ഗമുധാതുസ്സ നിപുബ്ബകമുധാതുയാ പരിയായഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘നിഗ്ഗതന്തി നിക്ഖന്ത’’ന്തി. പഠമം.

൨. രതനസിക്ഖാപദം

൫൦൨. ദുതിയേ പമുസ്സിത്വാതി സതിവിപ്പവാസേന പമുസ്സിത്വാ. പുണ്ണപത്തന്തി തുട്ഠിദായം. തഞ്ഹി മനോരഥപുണ്ണേന പത്തബ്ബഭാഗത്താ ‘‘പുണ്ണപത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സതതോ പഞ്ച കഹാപണാ’’തി. ഇധ പന കഹാപണാനം പഞ്ചസതത്താ പഞ്ചവീസകഹാപണാ അധിപ്പേതാ. ആഭരണസദ്ദസ്സ അലങ്കാരസദ്ദേന പരിയായഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അലങ്കാര’’ന്തി. ‘‘മഹാലതം നാമാ’’തി ഇമിനാ ന യോ വാ സോ വാ അലങ്കാരോ, അഥ ഖോ വിസേസാലങ്കാരോതി ദസ്സേതി. മഹന്താനി മാലാകമ്മലതാകമ്മാനി ഏത്ഥാതി മഹാലതാ. ലതാഗഹണേന ഹി മാലാപി ഗഹിതാ. നവഹി കോടീഹി അഗ്ഘം ഇമസ്സാതി നവകോടിഅഗ്ഘനകം, നവകോടിസങ്ഖാതം അഗ്ഘം അരഹതീതി വാ നവകോടിഅഗ്ഘനകം.

൫൦൪. അന്തേ സമീപേ വസനസീലത്താ പരിചാരികോ ‘‘അന്തേവാസീ’’തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പരിചാരികോ’’തി.

൫൦൬. ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ. സങ്ഘ…പേ… നവകമ്മാനം അത്ഥായ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തസ്സ വാ ദുക്കടന്തി യോജനാ. അവസേസന്തി ജാതരൂപരജതതോ അവസേസം. മാതുകണ്ണപിളന്ധനതാലപണ്ണമ്പീതി മാതുയാ കണ്ണേ പിളന്ധിതതാലപണ്ണമ്പി, പടിസാമേന്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘കപ്പിയഭണ്ഡം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ അകപ്പിയഭണ്ഡം ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഇദന്തി ഭണ്ഡം. പലിബോധോ നാമാതി അത്തനോ പലിബോധോ നാമ. ഛന്ദേനപീതി വഡ്ഢകീആദീനം ഛന്ദഹേതുനാപി. ഭയേനപീതി രാജവല്ലഭാനം ഭയഹേതുനാപി. ബലക്കാരേനാതി കരണം കാരോ, ബലേന കാരോ ബലക്കാരോ, തേന, ബലക്കാരോ ഹുത്വാ പാതേത്വാതി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി മഹാരാമേ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ, സങ്കാ ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. മഹാജനസഞ്ചരണട്ഠാനേസൂതി ബഹൂനം ജനാനം സഞ്ചരണസങ്ഖാതേസു ഠാനേസു. നഗഹേതബ്ബസ്സ ഹേതും ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പലിബോധോ ന ഹോതീ’’തി. യസ്മാ പലിബോധോ ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഏകോതി ഏകോ ഭിക്ഖു പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ഓക്കമ്മാതി ഓക്കമിത്വാ.

രൂപസദ്ദോ ഭണ്ഡപരിയായോതി ആഹ ‘‘ഭണ്ഡ’’ന്തി. ഭണ്ഡം രൂപം നാമാതി യോജനാ. ഭണ്ഡികന്തി ഭണ്ഡേന നിയുത്തം പുടകം. ഗണേത്വാതി ഗണനം കത്വാ. നിമിത്തന്തീതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ നാമപരിയായോ. ലഞ്ഛനാദി നിമിത്തം നാമാതി ഹി യോജനാ. ലഞ്ഛനാദീതി ആദിസദ്ദേന നീലപിലോതികാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ലാഖായാതി ജതുനാ.

പതിരൂപാ നാമ ഇധ ലജ്ജികുക്കുച്ചകാതി ആഹ ‘‘ലജ്ജിനോ കുക്കുച്ചകാ’’തി. ഥാവരന്തി ജങ്ഗമാ അഞ്ഞം ഥാവരം. അദ്ധുനോതി കാലസ്സ. സമാദപേത്വാതി അഞ്ഞേ സമാദപേത്വാ. ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാന യാചനാ’’തി (ജാ. ൧.൭.൫൯) വുത്തനയേന യാചിത്വാതി അത്ഥോ.

൫൦൭. രതനസമ്മതന്തി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗന്തി. ദുതിയം.

൩. വികാലഗാമപ്പവിസനസിക്ഖാപദം

൫൦൮. തതിയേ ‘‘തിരച്ഛാനഭൂതം കഥ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘തിരച്ഛാനകഥ’’ന്തി പദസ്സ തുല്യനിസ്സിതസമാസം ദസ്സേതി. രാജപടിസംയുത്തന്തി രാജൂഹി പടിസംയുത്തം.

൫൧൨. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിം ഗാമേതി തസ്മിം പഠമപവിസനഗാമേ. തം കമ്മന്തി തം ഇച്ഛിതകമ്മം. അന്തരാതി ഗാമവിഹാരാനമന്തരേ. ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം നിസ്സക്കവചനം.

കുലഘരേ വാതി ഞാതികുലഉപട്ഠാകകുലഘരേ വാ. തേലഭിക്ഖായ വാതി തേലയാചനത്ഥായ വാ. പസ്സേതി അത്തനോ പസ്സേ സമീപേതി വുത്തം ഹോതി. തേനാതി ഗാമമജ്ഝമഗ്ഗേന. അനോക്കമ്മാതി അനോക്കമിത്വാ, അപക്കമിത്വാതി അത്ഥോതി. തതിയം.

൪. സൂചിഘരസിക്ഖാപദം

൫൧൭. ചതുത്ഥേ കകാരസ്സ പദപൂരണഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഭേദനമേവ ഭേദനക’’ന്തി. അസ്സത്ഥിഅത്ഥേ അപച്ചയോതി ആഹ ‘‘തം അസ്സ അത്ഥീ’’തി. അസ്സാതി പാചിത്തിയസ്സ. പഠമം സൂചിഘരം ഭിന്ദിത്വാ പച്ഛാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അരണിധനുകേതി അരണിയാ ധനുകേ. വേധകേതി കായബന്ധനവേധകേതി. ചതുത്ഥം.

൫. മഞ്ചസിക്ഖാപദം

൫൨൨. പഞ്ചമേ ഛേദനമേവ ഛേദനകം, തമസ്സത്ഥീതി ഛേദനകന്തി അത്ഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘വുത്തനയമേവാ’’തി.

നിഖണിത്വാതി പമാണാതിരേകം നിഖണിത്വാ. ഉത്താനം വാ കത്വാതി ഹേട്ഠുപരി പരിവത്തനം വാ കത്വാ. ഠപേത്വാതി ലമ്ബണവസേന ഠപേത്വാതി. പഞ്ചമം.

൬. തൂലോനദ്ധസിക്ഖാപദം

൫൨൬. ഛട്ഠേ ഏത്ഥാതി മഞ്ചപീഠേ. അവനഹിതബ്ബന്തി ഓനദ്ധം, തൂലേന ഓനദ്ധം തൂലോനദ്ധന്തി അത്ഥോപി യുജ്ജതി. തൂലം പക്ഖിപിത്വാതി മഞ്ചപീഠേ ചിമിലികം പത്ഥരിത്വാ തസ്സുപരി തൂലം പക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോതി. ഛട്ഠം.

൭. നിസീദനസിക്ഖാപദം

൫൩൧. സത്തമേ കത്ഥാതി കിസ്മിം ഖന്ധകേ, കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം വാ. ഹീതി സച്ചം. തത്ഥാതി ചീവരക്ഖന്ധകേ, പണീതഭോജനവത്ഥുസ്മിം വാ. ‘‘യഥാ നാമാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘പുരാണോ ചമ്മകാരോ’’തി ഇമിനാ ‘‘പുരാണാസികോട്ഠോ’’തി പദസ്സ. ചമ്മകാരോ ഹി അസിനാ ചമ്മം കുടതി ഛിന്ദതീതി ‘‘അസികോട്ഠോ’’തി വുച്ചതി. വത്ഥുപ്പന്നകാലമുപനിധായ വുത്തം ‘‘പുരാണോ’’തി. തമേവൂപമം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തി. ഹീതി തപ്പാകടീകരണം, തം പാകടം കരിസ്സാമീതി ഹി അത്ഥോ. ചമ്മകാരോ കഡ്ഢതീതി സമ്ബന്ധോ. വിത്ഥതന്തി വിസാലം. സോപീതി ഉദായീപി. തം നിസീദനം കഡ്ഢതീതി യോജനാ. തേനാതി കഡ്ഢനഹേതുനാ. തന്തി ഉദായിം. സന്ഥതസദിസന്തി സന്ഥതേന സദിസം. ഏകസ്മിം അന്തേതി ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ, ഫാലേത്വാതി സമ്ബന്ധോതി. സത്തമം.

൮. കണ്ഡുപടിച്ഛാദിസിക്ഖാപദം

൫൩൭. അട്ഠമേ ‘‘കത്ഥാ’’തിആദീനി വുത്തനയാനേവ.

൫൩൯. ‘‘യസ്സാ’’തി പദസ്സ വിസയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുനോ’’തി. ‘‘നാഭിയാ ഹേട്ഠാ’’തി ഇമിനാ നാഭിയാ അധോ അധോനാഭീതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘ജാണുമണ്ഡലാനം ഉപരീ’’തി ഇമിനാ ജാണുമണ്ഡലാനം ഉബ്ഭ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലന്തി. ഉബ്ഭസദ്ദോ ഹി ഉപരിപരിയായോ സത്തമ്യന്തനിപാതോ. കണ്ഡുഖജ്ജുസദ്ദാനം വേവചനത്താ വുത്തം ‘‘കണ്ഡൂതി ഖജ്ജൂ’’തി. കണ്ഡതി ഭേദനം കരോതീതി കണ്ഡു. ഖജ്ജതി ബ്യധനം കരോതീതി ഖജ്ജു. കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘കച്ഛൂ’’തി പാഠോ അത്ഥി, സോ അയുത്തോ.

ലോഹിതം തുണ്ഡം ഏതിസ്സാതി ലോഹിതതുണ്ഡികാ. പിളയതി വിബാധയതീതി പിളകാ. ആ ഭുസോ അസുചിം സവതി പഗ്ഘരാപേതീതി അസ്സാവോതി വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അസുചിപഗ്ഘരണ’’ന്തി. അരിസഞ്ച ഭഗന്ദരാ ച മധുമേഹോ ച. ആദിസദ്ദേന ദുന്നാമകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ അരി വിയ ഈസതി അഭിഭവതീതി അരിസം. ഭഗം വുച്ചതി വച്ചമഗ്ഗം, തം ദരതി ഫാലേതീതി ഭഗന്ദരാ, ഗൂഥസമീപേ ജാതോ വണവിസേസോ. മധു വിയ മുത്താദിം മിഹതി സേചതീതി മധുമേഹോ, സോ ആബാധോ മുത്തമേഹോ സുക്കമേഹോ രത്തമേഹോതി അനേകവിധോ. ഥുല്ലസദ്ദോ മഹന്തപരിയായോതി ആഹ ‘‘മഹാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദം

൫൪൨. നവമേ വസ്സേ വസ്സകാലേ അധിട്ഠാതബ്ബാതി വസ്സികാ, വസ്സികാ ച സാ സാടികാ ചേതി വസ്സികസാടികാതി. നവമം.

൧൦. നന്ദത്ഥേരസിക്ഖാപദം

൫൪൭. ദസമേ ‘‘ചതൂഹി അങ്ഗുലേഹീ’’തി ഇമിനാ ചതുരോ അങ്ഗുലാ ചതുരങ്ഗുലാതി അസമാഹാരദിഗും ദസ്സേതി. ഊനകപ്പമാണോതി ഭഗവതോ ലാമകപമാണോ. ഇമിനാ ഓമകസദ്ദസ്സ ലാമകത്ഥം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബന്തി. ദസമം.

രതനവഗ്ഗോ നവമോ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

ഖുദ്ദകവണ്ണനായ യോജനാ സമത്താ.