൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. സഹധമ്മികസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൪൩൪. സഹധമ്മികവഗ്ഗസ്സ പഠമേ യന്തി യം പഞ്ഞത്തം. ‘‘സിക്ഖമാനേനാ’’തി ഏത്ഥ മാനപച്ചയസ്സ അനാഗതത്ഥഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സിക്ഖിതുകാമേനാ’’തി. ‘‘സിക്ഖമാനേനാ’’തിപദം ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തിപദേ ഏവ ന കേവലം കാരകവിസേസനം ഹോതി, അഥ ഖോ ‘‘അഞ്ഞാതബ്ബ’’ന്തിആദിപദേസുപി കിരിയാവിസേസനം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹുത്വാ’’തി. പദത്ഥതോതി പദതോ ച അത്ഥതോ ച, പദാനം അത്ഥതോ വാതി. പഠമം.

൨. വിലേഖനസിക്ഖാപദം

൪൩൮. ദുതിയേ വിനയേ പടിസംയുത്താ കഥാ വിനയകഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയകഥാ നാമാ’’തിആദി. തന്തി വിനയകഥം. പദഭാജനേന വണ്ണനാ വിനയസ്സ വണ്ണോ നാമാതി യോജനാ. തന്തി വിനയസ്സ വണ്ണം. പരിയാപുണനം പരിയത്തി, വിനയസ്സ പരിയത്തി വിനയപരിയത്തി, വിനയപരിയത്തിസങ്ഖാതം മൂലമസ്സ വണ്ണസ്സാതി വിനയപരിയത്തിമൂലകോ, തം. വിനയധരോ ലഭതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. തേ സബ്ബേ ഭഗവാ ഭാസതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം.

അസ്സാതി വിനയധരസ്സ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. അലജ്ജിതാതിആദീസു കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. അലജ്ജിതായാതി ഹി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘കഥം അലജ്ജിതായാ’’തിആദി. ചാതി സച്ചം. ‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തി പദം തീസു വാക്യേസു യോജേതബ്ബം. സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം പരിഗൂഹതി, സഞ്ചിച്ച അഗതിഗമനഞ്ച ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. മന്ദോതി ബാലോ. മോമൂഹോതി അതിസമ്മൂള്ഹോ. വിരാധേതീതി വിരജ്ഝാപേതി. കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേതി ‘‘കപ്പതി നു ഖോ, നോ’’തി വിനയകുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ. അയം പനാതി അയം പുഗ്ഗലോ പന വീതിക്കമതിയേവാതി സമ്ബന്ധോ. അച്ഛമംസേന സൂകരമംസസ്സ വണ്ണസണ്ഠാനേന സദിസത്താ, ദീപിമംസേന ച മിഗമംസസ്സ സദിസത്താ വുത്തം ‘‘അച്ഛമംസം സൂകരമംസ’’ന്തിആദി.

ആപത്തിംച സതിസമ്മോസായാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ അവുത്തവാക്യസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, കത്തബ്ബഞ്ച ന ഹി കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം.

ഏവം അവിനയധരസ്സ ദോസം ദസ്സേത്വാ വിനയധരസ്സ ഗുണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയധരോ പനാ’’തിആദി. സോതി വിനയധരോ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. പരൂപവാദന്തി പരേസം ഉപവാദം. സുദ്ധന്തേതി സുദ്ധസ്സ കോട്ഠാസേ. തതോതി പതിട്ഠാനതോ പരന്തി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി വിനയധരസ്സ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം. അസ്സാതി വിനയധരസ്സ. കുക്കുച്ചപകതാനന്തി കുക്കുച്ചേന അഭിഭൂതാനം. സോതി വിനയധരോ. തേഹീതി കുക്കുച്ചപകതേഹി. സങ്ഘമജ്ഝേ കഥേന്തസ്സ അവിനയധരസ്സാതി യോജനാ. തന്തി ഭയം സാരജ്ജം.

പടിപക്ഖം, പടിവിരുദ്ധം വാ അത്ഥയന്തി ഇച്ഛന്തീതി പച്ചത്ഥീകാ, ണ്യസദ്ദോ ബഹുലം കത്താഭിധായകോ, അത്തനോ പച്ചത്ഥികാ അത്തപച്ചത്ഥികാ. തത്ഥാതി ദുവിധേസു പച്ചത്ഥികേസു. ഇമേതി മേത്തിയഭുമ്മജകവഡ്ഢലിച്ഛവിനോ. അഞ്ഞേപി യേ വാ പന ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. അരിട്ഠഭിക്ഖു ച കണ്ടകസാമണേരോ ച വേസാലികവജ്ജിപുത്തകാ ച അരിട്ഠ…പേ… വജ്ജീപുത്തകാ. തേ ച സാസനപച്ചത്ഥികാ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. പരൂപഹാരോ ച അഞ്ഞാണോ ച കങ്ഖാപരവിതരണോ ച പരൂ…പേ… വിതരണാ. തേ ആദയോ യേസം വാദാനന്തി പരൂ…പേ… വിതരണാദയോ. തേ ഏവ വാദാ ഏതേസന്തി പരൂ…പേ… വിതരണാദിവാദാ. തേ ച സാസനപച്ചത്ഥികാ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. അബുദ്ധസാസനം ബുദ്ധസാസനന്തി വത്വാ കതപഗ്ഗഹാ മഹാസങ്ഘികാദയോ ച സാസനപച്ചത്ഥികാ നാമാതി യോജനാ. കങ്ഖാപരവിതരണാദീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന കഥാവത്ഥുപകരണേ ആഗതാ വാദാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. മഹാസങ്ഘികാദയോതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ദീപവംസേ ആഗതാ ഗണാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. ആദിമ്ഹി ‘‘വിപരീതദസ്സനാ’’തി പദം സബ്ബപദേഹി യോജേതബ്ബം. ‘‘സഹധമ്മേനാ’’തി പദസ്സത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സഹ കാരണേനാ’’തി. യഥാതി യേനാകാരേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനേതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി തിവിധേസു സദ്ധമ്മേസു. മഹാവത്താനി സന്തി, അയം സബ്ബോതി യോജനാ. ചത്താരി ഫലാനി ചാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ ചകാരേന അഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാ സങ്ഗഹിതാ താസമ്പി അധിഗമസാസനഭാവതോ.

തത്ഥാതി തിവിധേസു സദ്ധമ്മേസു. കേചി ഥേരാതി ധമ്മകഥികാ കേചി ഥേരാ. ‘‘യോ ഖോ’’തി കണ്ഠജദുതിയക്ഖരേന പഠിതബ്ബോ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘യോ വോ’’തി വകാരേന പാഠോ അത്ഥി, സോ അയുത്തോ. കസ്മാ? ‘‘സോ വോ’’തി പരതോ വുത്തത്താ, ഏകസ്മിം വാക്യേ ദ്വിന്നം സമാനസുതിസദ്ദാനം അയുത്തത്താ ച. കേചി ഥേരാതി പംസുകൂലികാ കേചി ഥേരാ ആഹംസൂതി സമ്ബന്ധോ. ഇതരേ പന ഥേരാതി ധമ്മകഥികഥേരേഹി ച പംസുകൂലികഥേരേഹി ച അഞ്ഞേ ഥേരാ. തേതി പഞ്ച ഭിക്ഖൂ കരിസ്സന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ജമ്ബുദീപസ്സ പച്ചന്തേ തിട്ഠതീതി പച്ചന്തിമോ, തസ്മിം. ജമ്ബുദീപസ്സ മജ്ഝേ വേമജ്ഝേ തിട്ഠതീതി മജ്ഝിമോ. അഥ വാ മജ്ഝാനം സുദ്ധാനം ബുദ്ധാദീനം നിവാസോ മജ്ഝിമോ, തസ്മിം. വീസതി വഗ്ഗാ ഇമസ്സാതി വീസതിവഗ്ഗോ, സോയേവ ഗണോ വീസതിവഗ്ഗഗണോ, തം. ഏവന്തിആദി നിഗമനം.

തസ്സാധേയ്യോതി തസ്സായത്തോ, തസ്സ സന്തകോതി വുത്തം ഹോതി. പവാരണാ ആധേയ്യാ, സങ്ഘകമ്മം ആധേയ്യം, പബ്ബജ്ജാ ആധേയ്യാ, ഉപസമ്പദാ ആധേയ്യാതി യോജനാ.

യേപി ഇമേ നവ ഉപോസഥാതി സമ്ബന്ധോ. യാപി ച ഇമാ നവ പവാരണായോതി യോജനാ. തസ്സാതി വിനയധരസ്സ. താസന്തി നവപവാരണാനം.

യാനിപി ഇമാനി ചത്താരി സങ്ഘകമ്മാനീതി യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ ച താനി വിനയധരായത്താനേവാതി പാഠസേസോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ.

യാപി ച അയം പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച കാതബ്ബാതി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം. അഞ്ഞോതി വിനയധരതോ പരോ. സോ ഏവാതി വിനയധരോ ഏവ. ‘‘ഉപജ്ഝ’’ന്തി ധാതുകമ്മം, ‘‘സാമണേരേനാ’’തി കാരിതകമ്മം ഉപനേതബ്ബം. ഏത്ഥ ചാതി ഉപോസഥാദീസു ച. നിസ്സയദാനഞ്ച സാമണേരൂപട്ഠാനഞ്ച വിസും കത്വാ ദ്വാദസാനിസംസേ ലഭതീതിപി സക്കാ വത്തും.

വിസും വിസും കത്വാതി ‘‘പഞ്ചാതി ച…പേ… ഏകാദസാ’’തി ച കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം കത്വാ, സത്ത കോട്ഠാസേ കത്വാ ഭാസതീതി അധിപ്പായോ. ഥോമേതീതി സമ്മുഖാ ഥോമേതി. പസംസതീതി പരമ്മുഖാ പസംസതി. ‘‘ഉഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തിപദസ്സത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പരിയാപുണിതബ്ബ’’ന്തി. അദ്ധനി ദീഘേ സാധൂതി അദ്ധനിയം അദ്ധക്ഖമം അദ്ധയോഗ്യന്തി അത്ഥോ സാധുഅത്ഥേ നിയപച്ചയോ (മോഗ്ഗല്ലാനേ ൪.൩൩.൭൩).

ഥേരാ ച നവാ ച മജ്ഝിമാ ച ബഹൂ തേ ഭിക്ഖൂ പരിയാപുണന്തീതി യോജനാ.

൪൩൯. ‘‘ഉദ്ദിസ്സമാനേ’’തി പദസ്സ കമ്മരൂപത്തം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഉദ്ദിസിയമാനേ’’തി. സോ പനാതി പാതിമോക്ഖോ പന. യസ്മാ ഉദ്ദിസ്സമാനോ നാമ ഹോതി, തസ്മാതി യോജനാ. ഉദ്ദിസന്തേ വാതി ഉദ്ദിസിയമാനേ വാ. ഉദ്ദിസാപേന്തേ വാതി ഉദ്ദിസാപിയമാനേ വാ. അന്തസദ്ദോ ഹി മാനസദ്ദകാരിയോ. യോതി ഭിക്ഖു. നന്തി തം പാതിമോക്ഖം. ചസദ്ദോ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകപദസ്സ ദ്വന്നവാക്യം ദസ്സേതി, പുബ്ബപദേ കകാരലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. തേസന്തി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദാകാനം. ഹീതി സച്ചം. ഏതാനീതി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി. യേതി ഭിക്ഖൂ. ‘‘യാവ ഉപ്പജ്ജതിയേവ, താവ സംവത്തന്തി ഇതി വുത്തം ഹോതീതി യോജനാ ഇമസ്സ നയസ്സ പാഠസേസേഹി യോജേതബ്ബത്താ. ഗരുകഭാവം സല്ലക്ഖേന്തോ ലഹുകഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. അതിവിയാതി അതി ഇ ഏവ. ഇകാരോ ഹി സന്ധിവസേന അദസ്സനം ഗതോ. വിയസദ്ദോ ഏവകാരത്ഥവാചകോ ‘‘വരമ്ഹാകം ഭുസാമിവാ’’തി ഏത്ഥ (ജാ. ൧.൩.൧൦൮) ഇവസദ്ദോ വിയ, അതി ഹുത്വാ ഏവാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഉപസമ്പന്നസ്സാ’’തി ഏത്ഥ സമീപേ സാമിവചനന്തി (രുപസിദ്ധിയം ൩൧൬ സുത്തേ) ആഹ ‘‘ഉപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ’’തി. തസ്സാതി ഉപസമ്പന്നസ്സ. തസ്മിന്തി വിനയേ. വിവണ്ണേതീതി ന കേവലം തസ്സേവ വിവണ്ണമത്തമേവ, അഥ ഖോ നിന്ദതിയേവാതി ആഹ ‘‘നിന്ദതീ’’തി. ഗരഹതീതി തസ്സേവ വേവചനം. അഥ വാ നിന്ദതീതി ഉപസമ്പന്നസ്സ സമ്മുഖാ നിന്ദതി. ഗരഹതീതി പരമ്മുഖാ ഗരഹതീതി. ദുതിയം.

൩. മോഹനസിക്ഖാപദം

൪൪൪. തതിയേ അനുസദ്ദോ പടിപാടിഅത്ഥം അന്തോകത്വാ വിച്ഛത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘അനുപടിപാടിയാ അദ്ധമാസേ അദ്ധമാസേ’’തി. സോതി പാതിമോക്ഖോ. ഉപോസഥേ ഉപോസഥേ ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി അനുപോസഥികം. ഏത്ഥാപി ഹി അനുസദ്ദോ വിച്ഛത്ഥവാചകോ. സോതി പാതിമോക്ഖോ. ഉദ്ദിസിയമാനോ നാമ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘തസ്മിം അനാചാരേ’’തി പദേന ‘‘തത്ഥാ’’തി പദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘യം ആപത്തി’’ന്തി പദേന യംസദ്ദസ്സ വിസയം ദസ്സേതി. യഥാധമ്മോതി ഏത്ഥ ധമ്മസദ്ദേന ധമ്മോ ച വിനയോ ച അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ധമ്മോ ച വിനയോ ചാ’’തി. യഥാതി യേനാകാരേന. സാധുസദ്ദോ സുന്ദരത്ഥോ, കസദ്ദോ പദപൂരണോതി ആഹ ‘‘സുട്ഠൂ’’തി. അട്ഠിന്തി ച ‘‘കത്വാ’’തി ച ദ്വേ പദാനി ദട്ഠബ്ബാനി. ‘‘അട്ഠികത്വാ’’തി വാ ഏകം പദം. തത്ഥ പുബ്ബനയേ അത്ഥോ യസ്സത്ഥീതി അട്ഠി ത്ഥകാരസ്സ ട്ഠകാരം കത്വാ, തം അട്ഠിം. കത്വാതി ത്വാപച്ചയന്തഉത്തരപദേന സമാസോ ന ഹോതി. അട്ഠികഭാവന്തി ഏത്ഥ ഇകസദ്ദേന ‘‘അട്ഠീ’’തി ഏത്ഥ ഈപച്ചയം ദസ്സേതി. ‘‘ഭാവ’’ന്തിപദേന ഭാവപച്ചയേന വിനാ ഭാവത്ഥസ്സ ഞാപേതബ്ബതം ദസ്സേതി. അത്ഥോ പനേവം ദട്ഠബ്ബോ – അട്ഠിഭാവം കത്വാതി. പച്ഛിമനയേ അത്ഥോ യസ്സത്ഥീതി അട്ഠികോ പുരിമനയേനേവ ത്ഥകാരസ്സ ട്ഠകാരം കത്വാ. അത്ഥയിതബ്ബോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി വാ അട്ഠികോ, അട്ഠികഇതി നാമസദ്ദതോ ത്വാപച്ചയോ കാതബ്ബോ. ‘‘അട്ഠികത്വാ’’തി ഇദം പദം കിരിയാവിസേസനം. കിരിയാവിസേസനേ വത്തമാനേ കരധാതു വാ ഭൂധാതു വാ യോജേതബ്ബാതി ദസ്സേഭും വുത്തം ‘‘കത്വാ ഹുത്വാ’’തി. തം സബ്ബം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അട്ഠികത്വാതി അട്ഠികഭാവം കത്വാ, അട്ഠികോ ഹുത്വാ’’തി. തതിയം.

൪. പഹാരസിക്ഖാപദം

൪൪൯. ചതുത്ഥേ കസ്മാ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ സത്തരസവഗ്ഗിയാനം പഹാരം ദേന്തി, നനു അകാരണേന പഹാരം ദേന്തീതി ആഹ ‘‘ആവുസോ’’തിആദി. ഇമിനാ യഥാ വദന്തി, തഥാ അകതത്താ പഹാരം ദേന്തീതി ദസ്സേതി.

൪൫൧. സചേപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദേന സചേ അമരതി, കാ നാമ കഥാ, പാചിത്തിയമേവാതി ദസ്സേതി. പഹാരേനാതി പഹാരഹേതുനാ. യഥാതി യേനാകാരേന. അയന്തി ഭിക്ഖു. ന വിരോചതീതി ന സോഭതി.

൪൫൨. ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സാ’’തി ഏത്ഥ അകാരസ്സ അഞ്ഞത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഗഹട്ഠസ്സ വാ’’തിആദി. പബ്ബജിതസ്സ വാതി പരിബ്ബാജകസ്സ വാ സാമണേരസ്സ വാ.

൪൫൩. ‘‘കേനചീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘മനുസ്സേന വാ’’തിആദി. തതോതി വിഹേഠനതോ, ഇമിനാ മോക്ഖസ്സ അപാദാനം ദസ്സേതി, ‘‘അത്തനോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതി. ‘‘പത്ഥയമാനോ’’തി ഇമിനാ ‘‘അധിപ്പായോ’’തി പദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. മുഗ്ഗരേന വാതി ചതുഹത്ഥദണ്ഡസ്സ അദ്ധേന ദണ്ഡേന വാ. സോതി ചോരാദികോതി. ചതുത്ഥം.

൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദം

൪൫൪. പഞ്ചമേ തലന്തി ഹത്ഥതലം. തഞ്ഹി തലതി യംകിഞ്ചി ഗഹിതവത്ഥു പതിട്ഠാതി ഏത്ഥാതി ‘‘തല’’ന്തി വുച്ചതി. സത്തീതി കുന്തോ. സോ ഹി സകതി വിജ്ഝിതും സമത്ഥേതീതി ‘‘സത്തീ’’തി വുച്ചതി. തലമേവ സത്തിസദിസത്താ തലസത്തികം, സദിസത്ഥേ കോ, തം തലസത്തികം ഉപചാരേന ഗഹേത്വാ ‘‘കായമ്പീ’’തി വുത്തം. കായതോ അഞ്ഞം വത്ഥുമ്പി തലസത്തികസങ്ഖാതേന കായേന ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗിരത്താ വുത്തം ‘‘കായപടിബദ്ധമ്പീ’’തി. ‘‘പഹാരസമുച്ചിതാ’’തി ഏത്ഥ സംപുബ്ബോ ച ഉപുബ്ബോ ച ചിസദ്ദോ പഗുണനസങ്ഖാതേ പരിചിതേ വത്തതീതി ആഹ ‘‘പഹാരപരിചിതാ’’തി. പഹാരേന സം പുനപ്പുനം ഉച്ചിതാ പരിചിതാതി അത്ഥോ. ഇമമേവത്ഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പുബ്ബേപി…പേ… അത്ഥോ’’തി. അഞ്ഞമ്പി സജ്ഝായനനയം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പഹാരസ്സ ഉബ്ബിഗാ’’തി. തസ്സാതി തസ്സ പാഠസ്സ. പഹാരസ്സാതി പഹാരതോ. നിസ്സക്കത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. ‘‘ഭീതാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഉബ്ബിഗാ’’തി ഏത്ഥ ഉപുബ്ബ വിജധാതുസ്സത്ഥം ദസ്സേതി.

൪൫൭-൮. വിരദ്ധോതി പണ്ണകോ ഹുത്വാ. പുബ്ബേതി പുരിമസിക്ഖാപദേ. വുത്തേസു വത്ഥൂസൂതി ‘‘ചോരം വാ പച്ചത്ഥീകം വാ’’തിആദിനാ വുത്തേസു വത്ഥൂസൂതി. പഞ്ചമം.

൬. അമൂലകസിക്ഖാപദം

൪൫൯. ഛട്ഠേ തേതി ഛബ്ബഗ്ഗിയാ. ചോദേന്തി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ആകിണ്ണദോസത്താതി തേസം ആകുലആദീനവത്താ. ഏവന്തി ചോദിയമാനേ. അത്തപരിത്താണന്തി അത്തനോ പരിസമന്തതോ താണം രക്ഖനം കരോന്താ ചോദേന്തീതി യോജനാതി. ഛട്ഠം.

൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദം

൪൬൪. സത്തമേ ഉപപുബ്ബദഹധാതുസ്സ സകമ്മികത്താ കാരിതന്തോഗധഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദേന്തീ’’തി. ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സാ’’തി ഏത്ഥ അകാരസ്സ സദിസത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സാമണേരസ്സാ’’തി. സാമണേരോപി ഹി ഉപസമ്പന്നേന സദിസോ ഹോതി സണ്ഠാനേന ച പുരിസഭാവേന ച. സാമണേരസ്സ കുക്കുച്ചം ഉപദഹതീതി സമ്ബന്ധോ. നിസിന്നം മഞ്ഞേ, നിപന്നം മഞ്ഞേ, ഭുത്തം മഞ്ഞേ, പീതം മഞ്ഞേ, കതം മഞ്ഞേതി യോജനാ. നിസിന്നന്തി നിസീദിതം. നിപന്നന്തി നിപജ്ജിതന്തി. സത്തമം.

൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദം

൪൭൧. അട്ഠമേ ‘‘അധികരണജാതാന’’ന്തി ഏത്ഥ അധികരണസ്സ പകരണതോ വിവാദാധികരണഭാവഞ്ച വിസേസനപരപദഭാവഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപ്പന്നവിവാദാധികരണാന’’ന്തി. തത്ഥ ഉപ്പന്നസദ്ദേന ജാതസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. വിവാദസദ്ദേന അധികരണസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. സുയ്യതീതി സുതി വചനം, സുതിയാ സമീപം ഉപസ്സുതി ഠാനന്തി അത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സുതിസമീപ’’ന്തി. ‘‘സമീപ’’ന്തി ഇമിനാ ഉപസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘യത്ഥാ’’തിആദിനാ ‘‘ഉപസ്സുതീ’’തി ഏത്ഥ ഉപസദ്ദസ്സ പധാനത്താ തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. മന്തേന്തന്തി ഏത്ഥ ഉപയോഗവചനസ്സ ഭുമ്മത്ഥേ അധിപ്പേതത്താ വുത്തം ‘‘മന്തയമാനേ’’തി.

൪൭൩. ‘‘വൂപസമിസ്സാമീ’’തി ഏത്ഥ ഇധാതുയാ ഗത്യത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘വൂപസമം ഗമിസ്സാമീ’’തി. അകാരകഭാവന്തി നിദ്ദോസഭാവം. സോതുകാമതായ ഗമനവസേന സിയാ കിരിയന്തി യോജനാ. പരതോപി ഏസേവ നയോതി. അട്ഠമം.

൯. കമ്മപടിബാഹനസിക്ഖാപദം

൪൭൪. നവമേ മയന്തി ഛബ്ബഗ്ഗിയനാമകാ അമ്ഹേ. കതത്താതി കമ്മാനം കതത്താ. ധമ്മോതി ഭൂതോ സഭാവോ. ഏതേസൂതി ചതൂസു സങ്ഘകമ്മേസൂതി. നവമം.

൧൦. ഛന്ദം അദത്വാഗമനസിക്ഖാപദം

൪൮൧. ദസമേ ചോദേതി പരസ്സ ദോസം ആരോപേതീതി ചോദകോ. തേന ച ചോദകേന ചോദേതബ്ബോ ദോസം ആരോപേതബ്ബോതി ചുദിതോ, സോയേവ ചുദിതകോ, തേന ച. ‘‘അനുവിജ്ജകോതി ച വിനയധരോ. സോ ഹി ചോദകചുദിതകാനം മതം അനുമിനേത്വാ വിദതി ജാനാതീതി അനുവിജ്ജകോ. ഏത്താവതാപീതി ഏത്തകേനപി പമാണേനാതി. ദസമം.

൧൧. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദം

൪൮൪. ഏകാദസമേ ‘‘അലജ്ജീതാ’’തിആദീസു (പരി. ൨൯൫) വിയ യകാരലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘യഥാമിത്തതായാ’’തി. ‘‘യോ യോ’’തി ഇമിനാ യഥാസദ്ദസ്സ വിച്ഛത്ഥം ദസ്സേതി. യഥാവുഡ്ഢന്തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൧൧ ആദയോ) വിയ യോ യോ മിത്തോ ‘‘യഥാമിത്ത’’ന്തി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘യഥാസന്ദിട്ഠതാ’’തിആദീസു സബ്ബേസു പദേസൂതി. ഏകാദസമം.

൧൨. പരിണാമനസിക്ഖാപദം

൪൮൯. ദ്വാദസമേ യന്തി പദത്ഥവിനിച്ഛയത്ഥസങ്ഖാതം യം വചനം. തത്ഥാതി തിംസകകണ്ഡേ. ഇധാതി ദ്വേനവുതികണ്ഡേ, സിക്ഖാപദേ വാ. പുഗ്ഗലസ്സാതി പരപുഗ്ഗലസ്സാതി. ദ്വാദസമം.

സഹധമ്മികവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.