൭. സപ്പാണകവഗ്ഗോ

൧. സഞ്ചിച്ചപാണസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൩൮൨. സപ്പാണകവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഉസും അസതി ഖിപതി അനേനാതി ഇസ്സാസോതി കതേ ധനുയേവ മുഖ്യതോ ഇസ്സാസോ നാമ, ധനുഗ്ഗഹാ- ചരിയോ പന ഉപചാരേന. ഉസും അസതി ഖിപതീതി ഇസ്സാസോതി കതേ ധനുഗ്ഗഹാചരിയോ ഇസ്സാസോ നാമ, ഇധ പന ഉപചാരത്ഥോ വാ കത്തുത്ഥോ വാ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ധനുഗ്ഗഹാചരിയോ ഹോതീ’’തി. പബ്ബജിതകാലേ ഇസ്സാസസ്സ അയുത്തത്താ വുത്തം ‘‘ഗിഹികാലേ’’തി. വോരോപിതാതി ഏത്ഥ വി അവ പുബ്ബസ്സ രുഹധാതുസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘വിയോജിതാ’’തി.

യസ്മാ ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതന്തി ‘‘ജീവിതാ വോരോപിതാ’’തിവചനം. കസ്മാ വോഹാരമത്തമേവ ഹോതി, നനു യതോ കുതോചി യസ്മിം കിസ്മിംചി വിയോജിതേ ദ്വേ വത്ഥൂനി വിയ വിസും തിട്ഠന്തി പാണതോ ജീവിതേ വിയോജിതേ പാണജീവിതാപീതി ആഹ ‘‘ന ഹേത്ഥാ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. ഏത്ഥാതി ‘‘ജീവിതാ വോരോപിതാ’’തിവചനേ ദസ്സേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. കിഞ്ചി ജീവിതം നാമാതി യോജനാ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥസമ്ബന്ധോ – സീസാലങ്കാരേ സീസതോ വിയോജിതേ സീസം അലങ്കാരതോ വിസും തിട്ഠതി യഥാ, ഏവം ജീവിതേ പാണതോ വിയോജിതേ ജീവിതം പാണതോ വിസും ന തിട്ഠതി നാമാതി. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസേന. ‘‘പാണ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തോപി മനുസ്സപാണസ്സ പാരാജികട്ഠാനേ ഗഹിതത്താ ഇധ പാരിസേസഞായേന തിരച്ഛാനപാണോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘തിരച്ഛാനഗതോയേവ പാണോ’’തി. തന്തി പാണം. മഹന്തേ പന പാണേതി സമ്ബന്ധോ.

൩൮൫. സോധേന്തോ അപനേതീതി യോജനാ. മങ്ഗുലോതി മനുസ്സരത്തപോ ഏകോ കിമിവിസേസോ. സോ ഹി രത്തപിവനത്ഥായ മങ്ഗതി ഇതോ ചിതോ ച ഇമം ചിമഞ്ച ഠാനം ഗച്ഛതീതി ‘‘മങ്ഗുലോ’’തി വുച്ചതി. പദക്ഖരാനഞ്ഹി അവിപരിതത്ഥം, സോതൂനഞ്ച സജ്ഝായോപദേസലഭനത്ഥം കത്ഥചി ഠാനേ വചനത്ഥോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സ ബീജമേവ ഖുദ്ദകട്ഠേന മങ്ഗുലബീജകം, തസ്മിം. തന്തി മങ്ഗുലബീജകം. ഭിന്ദന്തോ ഹുത്വാതി യോജനാതി. പഠമം.

൨. സപ്പാണകസിക്ഖാപദം

൩൮൭. ദുതിയേ സഹ പാണേഹീതി സപ്പാണകം ഉദകന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേ പാണകാ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. പത്തപൂരമ്പി ഉദകന്തി സമ്ബന്ധോ. താദിസേനാതി സപ്പാണകേന. ധോവതോപി പാചിത്തിയന്തി യോജനാ. ഉദകസോണ്ഡിന്തി സിലാമയം ഉദകസോണ്ഡിം. പോക്ഖരണിന്തി സിലാമയം പോക്ഖരണിം. ഉട്ഠാപയതോപി പാചിത്തിയന്തി സമ്ബന്ധോ. തതോതി സോണ്ഡിപോക്ഖരണീഹി. ഉദകസ്സാതി ഉദകേന, പൂരേ ഘടേ ആസിഞ്ചിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ഉദകേ. ഉദകേതി ഉദകസണ്ഠാനകപദേസേ ആസിഞ്ചിതഉദകേ. പതിസ്സതീതി സോണ്ഡിപോക്ഖരണീഹി ഗഹിതഉദകം പതിസ്സതീതി. ദുതിയം.

൩. ഉക്കോടനസിക്ഖാപദം

൩൯൨. തതിയേ ‘‘ഉച്ചാലേന്തീ’’തിഇമിനാ ഉക്കോടേന്തീതി ഏത്ഥ ഉപുബ്ബസ്സ കുടധാതുസ്സ ഉച്ചാലനത്ഥം ദസ്സേതി ധാതൂന, മനേകത്ഥത്താ. യം യം പതിട്ഠിതം യഥാപതിട്ഠിതം, തസ്സ ഭാവോ യഥാപതിട്ഠിതഭാവോ, തേന.

൩൯൩. യോ ധമ്മോതി യോ സമഥധമ്മോ. ധമ്മേനാതി ഏത്ഥ ഏനസദ്ദേന ‘‘യഥാധമ്മ’’ന്തി ഏത്ഥ അംഇതികാരിയസ്സ കാരിം ദസ്സേതി. ഇമിനാ ‘‘യഥാധമ്മ’’ന്തി പദസ്സ ‘‘നിഹതാധികരണ’’ന്തി ഏത്ഥ നിഹതസദ്ദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘സത്ഥാരാ’’തിപദം ‘‘വുത്തം’’ ഇതിപദേ കത്താ. നത്ഥി ഹതം ഹനനം ഇമസ്സാതി നിഹതന്തി വുത്തേ അത്ഥതോ വൂപസമനമേവാതി ആഹ ‘‘വൂപസമിത’’ന്തി.

൩൯൫. യം വാ തം വാ കമ്മം ധമ്മകമ്മം നാമ ന ഹോതി, അഥ ഖോ അധികരണവൂപസമകമ്മമേവ ധമ്മകമ്മം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേന കമ്മേനാ’’തിആദി. അയമ്പീതി അയമ്പി ഭിക്ഖു. സേസപദാനിപീതി ‘‘ധമ്മകമ്മേ വേമതികോ’’തിആദീനി സേസപദാനിപി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. വിത്ഥാരോ പന വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥേവാതി പരിവാരേ ഏവ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ, വിഭങ്ഗേ വാതി. തതിയം.

൪. ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദം

൩൯൯. ചതുത്ഥേ അത്ഥുദ്ധാരവസേന ദസ്സിതാനി ദുട്ഠുല്ലസദ്ദത്ഥഭാവേന സദിസത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ധുര’’ന്തി ഏത്ഥ ലക്ഖണവന്തത്താ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘ധുരേ’’തി. ധുരേ നിക്ഖിത്തമത്തേ സതീതി യോജനാ.

ഏവം ധുരം നിക്ഖിപിത്വാതി ‘‘അഞ്ഞസ്സ നാരോചേസ്സാമീ’’തി ഏവം ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ. അഞ്ഞസ്സാതി വത്ഥു, പുഗ്ഗലതോ അഞ്ഞസ്സ ദുതിയസ്സ. സോപീതി ദുതിയോപി. അഞ്ഞസ്സാതി തതിയസ്സ. യാവ കോടി ന ഛിജ്ജതി, താവ ആപജ്ജതിയേവാതി യോജനാ. തസ്സേവാതി ആപത്തിം ആപന്നപുഗ്ഗലസ്സ. വത്ഥുപുഗ്ഗലോയേവാതി ആപത്തിം ആപന്നപുഗ്ഗലോയേവ. അയന്തി പഠമഭിക്ഖു. അഞ്ഞസ്സാതി ദുതിയസ്സ. സോതി ദുതിയോ ആരോചേതീതി സമ്ബന്ധോ. യേനാതി പഠമഭിക്ഖുനാ. അസ്സാതി ദുതിയസ്സ. തസ്സേവാതി പഠമഭിക്ഖുസ്സേവ. വത്ഥുപുഗ്ഗലം ഉപനിധായ ‘‘തതിയേന പുഗ്ഗലേന ദുതിയസ്സാ’’തി വുത്തം.

൪൦൦. പഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധേതി ഥുല്ലച്ചയാദികേ പഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധേ. അജ്ഝാചാരോ നാമാതി അധിഭവിത്വാ വീതിക്കമിത്വാ ആചരിതബ്ബത്താ അജ്ഝാചാരോ നാമാതി. ചതുത്ഥം.

൫. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദം

൪൦൨. പഞ്ചമേ അങ്ഗുലിയോതി കരസാഖായോ. താ ഹി അങ്ഗന്തി ഹത്ഥതോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജിത്വാ ഉഗ്ഗച്ഛന്തീതി അങ്ഗുലിയോതി വുച്ചന്തി. ലിഖന്തസ്സ ഉപാലിസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി ബഹുചിന്തേതബ്ബകാരണേന. അസ്സാതി ഉപാലിസ്സ. ഉരോതി ഹദയം. തഞ്ഹി ഉസതി ചിത്തതാപോ ദഹതി ഏത്ഥാതി ഉരോതി വുച്ചതി. രൂപസുത്തന്തി ഹേരഞ്ഞികാനം രൂപസുത്തം, യഥാ ഹത്ഥാചരിയാനം ഹത്ഥിസുത്തന്തി. അക്ഖീനീതി ചക്ഖൂനി. താനി ഹി അക്ഖന്തി വിസയേസു ബ്യാപീഭവന്തി, രൂപം വാ പസ്സതി ഇമേഹീതി അക്ഖീനീതി വുച്ചന്തി. മകസേന സൂചിമുഖാനം ഗഹിതത്താ ഡംസേന പിങ്ഗലമക്ഖികായോവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികായോ’’തി. പിങ്ഗലമക്ഖികായോ ഹി ഡംസനട്ഠേന ഖാദനട്ഠേന ഡംസാതി വുച്ചന്തി. ദുക്കരോ ഖമോ ഏതാസന്തി ദുക്ഖാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദുക്ഖമാന’’ന്തി. വേദനാനന്തി സമ്ബന്ധോ. അസാതസ്സ കാരണം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അമധുരാന’’ന്തി. ഇമിനാ അമധുരത്താ ന സാദിതബ്ബാതി അസാതാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. പാണസദ്ദജീവിതസദ്ദാനം പരിയായഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ജീവിതഹരാന’’ന്തി. പാണം ഹരന്തി അപനേന്തീതി പാണഹരാ, താസം വേദനാനന്തി സമ്ബന്ധോ.

൪൦൪. വിജായനകാലതോ പട്ഠായ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സോ ന ഗഹേതബ്ബോ, ഗബ്ഭഗഹണകാലതോ പന പട്ഠായാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായാ’’തി. ഗബ്ഭേ സയിതകാലേന സദ്ധിം വീസതിമം വസ്സം പരിപുണ്ണമസ്സാതി ഗബ്ഭവീസോ പുഗ്ഗലോ. ഹീതി സച്ചം. യഥാഹാതി യേനാകാരേന സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തേനാകാരേന ഭഗവാ ആഹാതി യോജനാ. അഥ വാ യഥാ കിം വചനം ഭഗവാ ആഹാതി യോജനാ.

ഗബ്ഭവീസോ ഹുത്വാ ഉപസമ്പന്നോതി സമ്ബന്ധോ. അമ്ഹീതി അസ്മി. നുസദ്ദോ പരിവിതക്കത്ഥേ നിപാതോ. യന്തി യാദിസം പഠമം ചിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ പടിസന്ധിചിത്തം ദസ്സേതി. ‘‘പഠമം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി തസ്സേവ വേവചനം. തന്തി പഠമം ചിത്തം പഠമം വിഞ്ഞാണം. അസ്സാതി സത്തസ്സ. സാവ ജാതീതി സാ ഏവ പടിസന്ധി, ഗബ്ഭോ നാമ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി പാളിയം, വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യോതി പുഗ്ഗലോ. മഹാപവാരണായാതി അസ്സയുജപുണ്ണമിയം. സാ ഹി പൂജിതപവാരണത്താ മഹാപവാരണാതി വുച്ചതി. തതോതി പവാരണായ ജാതകാലതോ. തന്തി മഹാപവാരണം. പാടിപദേ ചാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോ, പവാരണദിവസപാടിപദദിവസേസു അഞ്ഞതരസ്മിം ദിവസേ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഹായനവഡ്ഢനന്തി കുച്ഛിമ്ഹി വസിതമാസേസു അധികേസു ഹായനഞ്ച ഊനേസു വഡ്ഢുനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

പോരാണകത്ഥേരാ പന ഉപസമ്പാദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകൂനവീസതിവസ്സന്തി അനന്തരേ വുത്തം ഏകൂനവീസതിവസ്സം. നിക്ഖമനീയോതി സാവണമാസോ. സോ ഹി അന്തോവീഥിതോ ബാഹിരവീഥിം നിക്ഖമതി സൂരിയോ അസ്മിന്തി ‘‘നിക്ഖമനീയോ’’തി വുച്ചതി. പാടിപദദിവസേതി പച്ഛിമികായ വസ്സൂപഗമനദിവസേ. തം ഉപസമ്പാദനം. കസ്മാതി പുച്ഛാ. ഏത്ഥ ഠത്വാ പരിഹാരോ വുച്ചതേ മയാതി യോജനാ. വീസതിയാ വസ്സേസൂതി ഉപസമ്പന്നപുഗ്ഗലസ്സ വീസതിയാ വസ്സേസു. തിംസരത്തിദിവസ്സ ഏകമാസത്താ ‘‘ചത്താരോ മാസാ പരിഹായന്തീ’’തി വുത്തം. ഉക്കഡ്ഢന്തീതി ഏകസ്സ അധികമാസസ്സ നാസനത്ഥായ വസ്സം ഉപരി കഡ്ഢന്തി. തതോതി ഛമാസതോ അപനേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഏകൂനവീസതിവസ്സ’’ന്തിആദിവചനേ. പന-സദ്ദോ ഹിസദ്ദത്ഥോ, സച്ചന്തി അത്ഥോ. യോതി പുഗ്ഗലോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഗബ്ഭമാസാനമ്പി ഗണനൂപഗത്താ ഗഹേത്വാ ഉപസമ്പാദേന്തി, തസ്മാ ഛ മാസേ വസിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. അട്ഠ മാസേ വസിത്വാ ജാതോപി ന ജീവതീതി സുത്തന്തഅട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൪-൨൫; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൦൫) വുത്തം.

൪൦൬. ദസവസ്സച്ചയേനാതി ഉപസമ്പദതോ ദസവസ്സാതിക്കമേന. ഉപസമ്പാദേതീതി ഉപജ്ഝായോ വാ കമ്മവാചാചരിയോ വാ ഹുത്വാ ഉപസമ്പാദേതി. തന്തി ഉപജ്ഝാചരിയഭൂതം അനുപസമ്പന്നപുഗ്ഗലം. കമ്മവാചാചരിയോ ഹുത്വാ ഉപസമ്പാദേന്തോ തം മുഞ്ചിത്വാ സചേ അഞ്ഞോപി കമ്മവാചാചരിയോ അത്ഥി, സൂപസമ്പന്നോ. സോവ സചേ കമ്മവാചം സാവേതി, നുപസമ്പന്നോ. ഞത്വാ പന പുന അനുപസമ്പാദേന്തേ സഗ്ഗന്തരായോപി മഗ്ഗന്തരായോപി ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദം

൪൦൭. ഛട്ഠേ ‘‘പടിയാലോക’’ന്തി ഏത്ഥ ആലോകസദ്ദേന സൂരിയോ വുത്തോ ഉപചാരേന. സൂരിയോ ഹി പുരത്ഥിമദിസതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ പച്ഛിമദിസം ഗതോ, തസ്മാ സൂരിയസങ്ഖാതസ്സ ആലോകസ്സ പടിമുഖം ‘‘പടിയാലോക’’ന്തി വുത്തേ പച്ഛിമദിസായേവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമം ദിസന്തി അത്ഥോ’’തി. കമ്മികാതി കമ്മേ യുത്താ പയുത്താ.

൪൦൯. രാജാനന്തി ഏത്ഥ രഞ്ഞോ സന്തകം ‘‘രാജാ’’തി വുച്ചതി ഉപചാരേന, അഥ വാ രഞ്ഞോ ഏസോ ‘‘രാജാ’’തി കത്വാ രഞ്ഞോ സന്തകം ‘‘രാജാ’’തി വുച്ചതി. ഥേയ്യന്തി ഥേനേത്വാ ‘‘സക്കച്ച’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൬൦൬) വിയ നിഗ്ഗഹീതാഗമോ ഹോതി. രാജാനം, രഞ്ഞോ സന്തകം വാ ഥേയ്യം ഥേനേത്വാ ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രാജാനം വാ ഥേനേത്വാ’’തിആദി.

൪൧൧. ചതൂസു വിസങ്കേതേസു ദ്വീഹി അനാപത്തി, ദ്വീഹി ആപത്തിയേവാതി. ഛട്ഠം.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദം

൪൧൨. സത്തമേ ‘‘പധൂപേന്തോ’’തി ഏത്ഥ പപുബ്ബ ധൂപധാതു പരിഭാസനത്ഥേ വത്തതീതി ആഹ ‘‘പരിഭാസന്തോ’’തി. ത്വം സമണോപി മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഗച്ഛസി, തുയ്ഹേവേസോ ദോസോ, നേതസ്സ പുരിസസ്സാതി അത്താനംയേവ പരിഭാസന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘നിക്ഖാമേസീ’’തിഇമിനാ ‘‘നിപ്പാതേസീ’’തിഏത്ഥ നിപുബ്ബ പതധാതു ഗത്യത്ഥോതി ദസ്സേതീതി. സത്തമം.

൮. അരിട്ഠസിക്ഖാപദം

൪൧൭. അട്ഠമേ ഗന്ധേതി ഗിജ്ഝേ. തേ ഹി ഗിധന്തി കുണപം അഭികങ്ഖന്തീതി ‘‘ഗന്ധാ’’തി വുച്ചന്തി. ഗദ്ധേതിപി പാഠോ, സോപി യുജ്ജതി യഥാ ‘‘യുഗനന്ധോ, യുഗനദ്ധോ’’തി ച ‘‘പടിബന്ധോ പടിബദ്ധോ’’തി ച. ബാധയിംസൂതി ഹനിംസു. അസ്സാതി അരിട്ഠസ്സ.

തദ്ധിതേന വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തേ’’തിആദി. തേതി അന്തരായികാ. തത്ഥാതി പഞ്ചവിധേസു അന്തരായികേസു. ‘‘തഥാ’’തിപദേന ‘‘കമ്മന്തരായികം നാമാ’’തി പദം അതിദിസതി. തം പനാതി ഭിക്ഖുനിദൂസകകമ്മം പന. മോക്ഖസ്സേവാതി മഗ്ഗനിബ്ബാനസ്സേവ. മഗ്ഗോ ഹി കിലേസേഹി മുച്ചതീതി അത്ഥേന മോക്ഖോ നാമ. ഝാനമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹിതം നീവരണേഹി വിമുച്ചനത്താ. നിബ്ബാനം വിമുച്ചീതി അത്ഥേന മോക്ഖോ നാമ. ഫലമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹിതം വിമുച്ചിതത്താ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാതി നിയതഭാവം പത്താ, നിയതവസേന വാ പവത്താ മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതാ ധമ്മാ. തേ പന നത്ഥികഅഹേതുക അകിരിയവസേന തിവിധാ. പണ്ഡകാദിഗഹണസ്സ നിദസ്സനമത്തത്താ ‘പടിസന്ധിധമ്മാ’’തിപദേന അഹേതുകദ്വിഹേതുകപടിസന്ധിധമ്മാ ഗഹേതബ്ബാ സബ്ബേസമ്പി വിപാകന്തരായികഭാവതോ. തേപി മോക്ഖസ്സേവ അന്തരായം കരോന്തി, ന സഗ്ഗസ്സ. തേ പനാതി അരിയൂപവാദാ പന. താവദേവ ഉപവാദന്തരായികാ നാമാതി യോജനാ. താപീതി സഞ്ചിച്ച ആപന്നാ ആപത്തിയോപി. പാരാജികാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുഭാവം വാ പടിജാനാതീ’’തി. സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ന വുട്ഠാതി വാ’’തി. ലഹുകാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ന ദേസേതി വാ’’തി.

തത്രാതി പഞ്ചവിധേസു അന്തരായികേസു. അയം ഭിക്ഖൂതി അരിട്ഠോ ഗന്ധബാധിപുബ്ബോ ഭിക്ഖു. സേസന്തരായികേതി ആണാവീതിക്കമന്തരായികതോ സേസേ ചതുബ്ബിധേ അന്തരായികേ. ഇമേ ആഗാരികാതി അഗാരേ വസനസീലാ ഇമേ മനുസ്സാ. ഭിക്ഖൂപി പസ്സന്തി ഫുസന്തി പരിഭുഞ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ ന വട്ടന്തി, വട്ടന്തിയേവാതി അധിപ്പായോ. രസേന രസം സംസന്ദിത്വാതി ഉപാദിണ്ണകരസേന അനുപാദിണ്ണകരസം, അനുപാദിണ്ണകരസേന വാ ഉപാദിണ്ണകരസം സമാനേത്വാ. യോനിസോ പച്ചവേക്ഖണസ്സ അഭാവതോ സംവിജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ ഏത്ഥാതി സച്ഛന്ദരാഗോ, സോയേവ പരിഭോഗോ സച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗോ, തം. ഏകം കത്വാതി സമാനം കത്വാ. ഘടേന്തോ വിയ പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പാദേത്വാതി യോജനാ. കിംസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ, കസ്മാ ഭഗവതാ പഠമപാരാജികം പഞ്ഞത്തം, ന പഞ്ഞാപേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. മഹാസമുദ്ദം ബന്ധന്തോ യഥാ അകത്തബ്ബം കരോതി, തഥാ പഠമപാരാജികം പഞ്ഞപേന്തോ ഭഗവാ അപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞപേതീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി പഠമപാരാജികേ. ആസന്തി ഭബ്ബാസം. ആണാചക്കേതി ആണാസങ്ഖാതേ ചക്കേ.

അട്ഠിയേവ അട്ഠികം കുച്ഛിതത്ഥേന, കുച്ഛിതത്ഥേ ഹി കോ. അട്ഠികമേവ ഖലോ നീചട്ഠേന ലാമകട്ഠേനാതി അട്ഠികങ്ഖലോ നിഗ്ഗഹീതാഗമം കത്വാ. തേന ഉപമാ സദിസാതി അട്ഠികങ്ഖലൂപമാ. ‘‘അട്ഠീ’’തി ച ‘‘കങ്ഖല’’ന്തി ച പദം ഗഹേത്വാ വണ്ണേന്തി ആചരിയാ (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൪൧൭; വി. വി. ടീ. പാചിത്തിയ ൨.൪൧൭; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨; മ. നി. ടീ. ൩.൪൨). അങ്ഗാരകാസൂപമാതി അങ്ഗാരരാസിസദിസാ, അങ്ഗാരേഹി വാ പരിപുണ്ണാ ആവാടസദിസാ. അസിസൂനൂപമാതി ഏത്ഥ അസീതി ഖഗ്ഗോ. സോ ഹി അസതേ ഖിപതേ അനേനാതി ‘‘അസീ’’തി വുച്ചതി. സൂനാതി അധികോട്ടനം. തഞ്ഹി സുനതി സഞ്ചുണ്ണഭാവം ഗച്ഛതി ഏത്ഥാതി ‘‘സൂനാ’’തി വുച്ചതി. അസിനാ സൂനാതി അസിസൂനാ, തായ ഉപമാ സദിസാതി അസിസൂനൂപമാ. സത്തിസൂലൂപമാതി സത്തിയാ ച സൂലേന ച സദിസാ. ഏത്ഥാതി ഇമിസ്സം അട്ഠകഥായം. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം അലഗദ്ദൂപമസുത്തേ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൩൪ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബോ. ഏവംസദ്ദഖോസദ്ദാനമന്തരേ വിയസദ്ദസ്സ ബ്യാദേസഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഏവം വിയ ഖോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദം

൪൨൪. നവമേ അനുധമ്മസ്സ സരൂപം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അനുലോമവത്തം ദിസ്വാ കതാ ഓസാരണാ’’തി. ഇമിനാ അനുലോമവത്തം ദിസ്വാ കതോ ഓസാരണസങ്ഖാതോ ധമ്മോ അനുധമ്മോതി ദസ്സേതി. ഓസാരണാതി പവേസനാ. തേനേവാതി ഉക്ഖിത്തകസ്സ അകടാനുധമ്മത്താ ഏവ. അസ്സാതി ‘‘അകടാനുധമ്മേനാ’’തി പദസ്സ.

ദദതോ വാ ഗണ്ഹതോ വാതി വാസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോതി. നവമം.

൧൦. കണ്ടകസിക്ഖാപദം

൪൨൮. ദസമേ അരിട്ഠസ്സ ഉപ്പന്നം വിയ ഏതസ്സാപി ഉപ്പന്നന്തി യോജനാ. ഉമ്മജ്ജന്തസ്സാതി മനസികരോന്തസ്സ. സംവാസസ്സ നാസനാ സംവാസനാസനാ. ലിങ്ഗസ്സ നാസനാ ലിങ്ഗനാസനാ. ദണ്ഡകമ്മേന നാസനാ ദണ്ഡകമ്മനാസനാ. തത്ഥാതി തിവിധാസു നാസനാസു. ദൂസകോ…പേ… നാസേഥാതി ഏത്ഥ അയം നാസനാ ലിങ്ഗനാസനാ നാമാതി യോജനാ. അയന്തി ദണ്ഡകമ്മനാസനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ, ‘‘നാസേതൂ’’തി പദേ വാ. തത്ഥാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം, ‘‘ഏവഞ്ച പന ഭിക്ഖവേ’’തി ആദിവചനേതി അത്ഥോ. പിരേതി ആമന്തനപദം പരസദ്ദേന സമാനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘പരാ’’തി. ‘‘അമ്ഹാകം അനജ്ഝത്തികഭൂത’’ഇതി വാ ‘‘അമ്ഹാകം പച്ചനീകഭൂത’’ ഇതി വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അമാമക’’ഇതിപദേന ‘‘പര’’ഇതിപദസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതി. അമ്ഹേ നമമായക, അമ്ഹേഹി വാ നമമായിതബ്ബ ഇതി അത്ഥോ. ‘‘അമ്ഹാമക’’ഇതിപി ഹകാരയുത്തോ പാഠോ. അമ്ഹേഹി ആമകഇതി അത്ഥോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. തേതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, തന്തി അത്ഥോ. തവ രൂപസദ്ദേ വാതി സമ്ബന്ധോ. ന പസ്സാമാതി ന പസ്സാമ, ന സുണാമ.

൪൨൯. തേനാതി സാമണേരേന. ‘‘കാരാപേയ്യാ’’തി പദേ കാരിതകമ്മന്തി. ദസമം.

സപ്പാണകവഗ്ഗോ സത്തമോ.