൬. സുരാപാനവഗ്ഗോ

൧. സുരാപാനസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൩൨൬. സുരാപാനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭദ്ദാ വതി ഏത്ഥാതി ഭദ്ദവതികാതി ച, ഭദ്ദാ വതി ഭദ്ദവതി, സാ ഏത്ഥ അത്ഥീതി ഭദ്ദവതികാതി ച അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോ’’തിആദി. സോതി ഗാമോ ലഭീതി സമ്ബന്ധോ. പഥം ഗച്ഛന്തീതി പഥാവിനോതി കതേ അദ്ധികായേവാതി ആഹ ‘‘അദ്ധികാ’’തി. അദ്ധം ഗച്ഛന്തീതി അദ്ധികാ. ‘‘പഥികാ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ‘‘തേജസാ തേജ’’ന്തിപദാനി സമ്ബന്ധാപേക്ഖാനി ച ഹോന്തി, പദാനം സമാനത്താ സമ്ബന്ധോ ച സമാനോതി മഞ്ഞിതും സക്കുണേയ്യാ ച ഹോന്തി, തസ്മാ തേസം സമ്ബന്ധഞ്ച തസ്സ അസമാനതഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അത്തനോ തേജസാ നാഗസ്സ തേജ’’ന്തി. ‘‘ആനുഭാവേനാ’’തിഇമിനാ പന തേജസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. കപോതസ്സ പാദോ കപോതോ ഉപചാരേന, തസ്സ ഏസോ കാപോതോ, വണ്ണോ. കാപോതോ വിയ വണ്ണോ അസ്സാതി കാപോതികാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കപോതപാദസമവണ്ണരത്തോഭാസാ’’തി. പസന്നസദ്ദസ്സ പസാദസദ്ധാദയോ നിവത്തേതും ‘‘സുരാമണ്ഡസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. പഞ്ചാഭിഞ്ഞസ്സ സതോതി പഞ്ചാഭിഞ്ഞസ്സ സമാനസ്സ സാഗതസ്സാതി യോജനാ.

൩൨൮. ‘‘മധുകപുപ്ഫാദീനം രസേന കതോ’’തിഇമിനാ പുപ്ഫാനം രസേന കതോ ആസവോ പുപ്ഫാസവോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ഏസ നയോ ‘‘ഫലാസവോ’’തിആദീസുപി. സുരാമേരയാനം വിസേസം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സുരാ നാമാ’’തിആദി. പിട്ഠകിണ്ണപക്ഖിത്താതി പിട്ഠേന ച കിണ്ണേന ച പക്ഖിത്താ കതാ വാരുണീതി സമ്ബന്ധോ. കിണ്ണാതി ച സുരായ ബീജം. തഞ്ഹി കിരന്തി നാനാസമ്ഭാരാനി മിസ്സീഭവന്തി ഏത്ഥാതി കിണ്ണാതി വുച്ചതി. തസ്സായേവ മണ്ഡേതി യോജനാ. സുരനാമകേന ഏകേന വനചരകേന കതാതി സുരാ. മദം ജനേതീതി മേരയം.

൩൨൯. ലോണസോവീരകന്തി ഏവംനാമകം പാനം. സുത്തന്തിപി ഏവമേവ. തസ്മിന്തി സൂപസംപാകേ. തേലം പന പചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. നത്ഥി തിഖിണം മജ്ജം ഏത്ഥാതി അതിഖിണമജ്ജം, അതിഖിണമജ്ജേ തസ്മിംയേവ തേലേതി അത്ഥോ. യം പനാതി തേലം പന. തിഖിണം മജ്ജം ഇമസ്സ തേലസ്സാതി തിഖിണമജ്ജം. യത്ഥാതി തേലേ. അരിട്ഠോതി ഏവംനാമകം ഭേസജ്ജം. തന്തി അരിട്ഠം, ‘‘സന്ധായാ’’തിപദേ അവുത്തകമ്മം. ഏതന്തി ‘‘അമജ്ജം അരിട്ഠ’’ന്തിവചനം, ‘‘വുത്ത’’ന്തിപദേ വുത്തകമ്മന്തി. പഠമം.

൨. അങ്ഗുലിപതോദകസിക്ഖാപദം

൩൩൦. ദുതിയേ അങ്ഗുലീഹി പതുജ്ജനം അങ്ഗുലിപതോദോ, സോയേവ അങ്ഗുലിപതോദകോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അങ്ഗുലീഹീ’’തിആദി. ഉത്തന്തോതി അവതപന്തോ. അവതപന്തോതി ച അത്ഥതോ കിലമന്തോയേവാതി ആഹ ‘‘കിലമന്തോ’’തി. കിലമന്തോ ഹുത്വാതി യോജനാ. അസ്സാസഗഹണേന പസ്സാസോപി ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസസഞ്ചാരോ’’തി. തമ്പീതി ഭിക്ഖുനിമ്പീതി. ദുതിയം.

൩. ഹസധമ്മസിക്ഖാപദം

൩൩൫. തതിയേ പകാരേന കരീയതി ഠപീയതീതി പകതം പഞ്ഞത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം ഭഗവതാ’’തിആദി. യന്തി സിക്ഖാപദം.

൩൩൬. ഹസസങ്ഖാതോ ധമ്മോ സഭാവോ ഹസധമ്മോതി വുത്തേ അത്ഥതോ കീളികായേവാതി ആഹ ‘‘കീളികാ വുച്ചതീ’’തി.

൩൩൭. ഗോപ്ഫകാനന്തി ചരണഗണ്ഠികാനം. തേ ഹി പാദേ പാദം ഠപനകാലേ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപരി ഠപനതോ ഗോപീയന്തീതി ഗോപ്ഫാ, തേ ഏവ ഗോപ്ഫകാതി വുച്ചന്തി. പാദസ്സ ഹി ഉപരി പാദം ഠപനകാലേ ഏകസ്സ ഉപരി ഏകോ ന ഠപേതബ്ബോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പാദേ പാദം അച്ചാധായാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൯൬; മ. നി. ൧.൪൨൩; അ. നി. ൩.൧൬). ഓട്ഠജോ ദുതിയോ. ഓരോഹന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോതി സമ്ബന്ധോ.

൩൩൮. ഫിയാരിത്താദീഹീതി ആദിസദ്ദേന ലങ്കാരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. കേചി വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പതനുപ്പതനവാരേസൂതി പതനവാര ഉപ്പതനവാരേസു. തത്ഥാതി തസ്സം ഖിത്തകഥലായം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഠപേത്വാ കീളന്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ലിഖിതും വട്ടതി കീളാധിപ്പായസ്സ വിരഹിതത്താതി അധിപ്പായോ. കീളാധിപ്പായേന അത്ഥജോതകം അക്ഖരം ലിഖന്തസ്സാപി ആപത്തിയേവാതി വദന്തി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേതി. തതിയം.

൪. അനാദരിയസിക്ഖാപദം

൩൪൨. ചതുത്ഥേ ധമ്മോ നാമ തന്തിയേവാതി ആഹ ‘‘തന്തീ’’തി. പവേണീതി തസ്സേവ വേവചനം. ‘‘തം വാ ന സിക്ഖിതുകാമോ’’തി ഏത്ഥ തംസദ്ദസ്സ അത്ഥമാവികാതും വുത്തം ‘‘യേന പഞ്ഞത്തേനാ’’തി. വിനയേ അപഞ്ഞത്തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അപഞ്ഞത്തേനാ’’തി ആഹ ‘‘സുത്തേ വാ അഭിധമ്മേ വാ ആഗതേനാ’’തി.

൩൪൪. പവേണിയാതി ഉപാലിആദികായ ആചരിയപരമ്പരസങ്ഖാതായ തന്തിയാ. കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. മഹാപച്ചരിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തം സബ്ബന്തി കുരുന്ദിവാദമഹാപച്ചരിവാദസങ്ഖാതം സബ്ബം തം വചനം. പവേണിയാ ആഗതേതി പവേണിയാ ആഗതസങ്ഖാതേ മഹാഅട്ഠകഥാവാദേതി. ചതുത്ഥം.

൩൪൫. പഞ്ചമേ മനുസ്സവിഗ്ഗഹേതി മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികേതി. പഞ്ചമം.

൬. ജോതിസിക്ഖാപദം

൩൫൦. ഛട്ഠേ ജനപദസ്സ നാമത്താ ബഹുവചനവസേന ‘‘ഭഗ്ഗേസൂ’’തി പാളിയം വുത്തം. സുസുമാരസണ്ഠാനോ പബ്ബതസങ്ഖാതോ ഗിരി ഏത്ഥാതി സുസുമാരഗിരി, ഏതസ്സ വാ മാപിതകാലേ സുസുമാരോ ഗിരതി സദ്ദം നിഗ്ഗിരതി ഏത്ഥാതി സുസുമാരഗിരീതി അത്ഥമനപേക്ഖിത്വാ വുത്തം ‘‘നഗരസ്സ നാമ’’ന്തി. തം പനാതി വനം പന. ‘‘മിഗാന’’ന്തിആദിനാ മിഗാനം അഭയോ ദീയതി ഏത്ഥാതി മിഗദായോതി അത്ഥം ദസ്സേതി.

൩൫൨. ‘‘ജോതികേ’’തിപദസ്സ ജോതിസ്സ അഗ്ഗിസ്സ കരണം ജോതികന്തി ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ജോതികരണേ’’തി.

൩൫൪. ‘‘സമാദഹിതുകാമതായാ’’തിപദം ‘‘അരണിസണ്ഠാപനതോ’’തിപദേ ഹേതു. ജാലാതി സിഖാ. സാ ഹി ജലതി ദിബ്ബതീതി ജാലാതി വുച്ചതി.

പതിലാതം ഉക്ഖിപതീതി ഏത്ഥ ‘‘പതിതാലാത’’ന്തി വത്തബ്ബേ തകാരലോപം കത്വാ സന്ധിവസേന പതിലാതന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അലാതം പതിതം ഉക്ഖിപതീ’’തി. അലാതന്തി ഉമ്മുക്കം. തഞ്ഹി ആദിത്തം ഹുത്വാ അതിഉണ്ഹത്താ ന ലാതബ്ബം ന ഗണ്ഹിതബ്ബന്തി അലാതന്തി വുച്ചതി. അവിജ്ഝാതന്തി ഝായനതോ ഡയ്ഹനതോ അവിഗതം അലാതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഝായനം ഡയ്ഹനം ഝാതം, വിഗതം ഝാതം ഇമസ്സാലാതസ്സാതി വിജ്ഝാതം.

൩൫൬. പദീപാദീനീതി പദീപജോതികാദീനി. തത്ഥാതി താസു ദുട്ഠവാളമിഗഅമനുസ്സസങ്ഖാതാസു ആപദാസു നിമിത്തഭൂതാസു. നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനന്തി. ഛട്ഠം.

൭. നഹാനസിക്ഖാപദം

൩൬൬. സത്തമേ പാരം ഗച്ഛന്തോ ന കേവലം സഉദകായ നദിയാ ഏവ ന്ഹായിതും വട്ടതി, സുക്ഖായ നദിയാപി വട്ടതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുക്ഖായാ’’തിആദി. ഉക്കിരിത്വാതി വിയൂഹിത്വാ. ആവാടായേവ ഖുദ്ദകട്ഠേന ആവാടകാ, തേസൂതി. സത്തമം.

൮. ദുബ്ബണ്ണകരണസിക്ഖാപദം

൩൬൮. അട്ഠമേ അലഭീതി ലഭോതി വചനത്ഥേ അപച്ചയം കത്വാ ണപച്ചയസ്സ സ്വത്ഥഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ലഭോയേവ ലാഭോ’’തി. അപച്ചയമകത്വാ പകതിയാ ണപച്ചയോപി യുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സദ്ദന്തരോപി അത്ഥന്തരാഭാവാ സമാസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നവചീവരലാഭേനാതി വത്തബ്ബേ’’തി. അനുനാസികലോപന്തി ‘‘നവ’’ന്തി ഏത്ഥ നിഗ്ഗഹീതസ്സ വിനാസം. നിഗ്ഗഹീതഞ്ഹി നാസം അനുഗതത്താ ‘‘അനുനാസിക’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്സ അദസ്സന, മകത്വാതി അത്ഥോ. മജ്ഝേ ഠിതപദദ്വയേതി ‘‘നവ’’ന്തി ച ‘‘ചീവരലാഭേനാ’’തി ച ദ്വിന്നം പദാനമന്തരേ ‘‘ഠിതേ പനാ’’തി ച ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തി ച പദദ്വയേ. നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. നിപാതോതി നിപാതമത്തം. അലഭീതി ലഭോതി വചനത്ഥസ്സ അഭിധേയ്യത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തിആദി. പദഭാജനേ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യന്തി യം ചീവരം. ‘‘ചീവര’’ന്തി ഏത്ഥ ചീവരസരൂപം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യം നിവാസേതും വാ’’തിആദി. ചമ്മകാരനീലന്തി ചമ്മകാരാനം തിഫലേ പക്ഖിത്തസ്സ അയഗൂഥസ്സ നീലം. മഹാപച്ചരിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ദുബ്ബണ്ണോ കരീയതി അനേനാതി ദുബ്ബണ്ണകരണം, കപ്പബിന്ദുന്തി ആഹ ‘‘കപ്പബിന്ദും സന്ധായാ’’തി. ആദിയന്തേന ഭിക്ഖുനാ ആദാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. കോണേസൂതി അന്തേസു. വാസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോ. അക്ഖിമണ്ഡലമത്തം വാതി അക്ഖിമണ്ഡലസ്സ പമാണം വാ കപ്പബിന്ദൂതി സമ്ബന്ധോ. പട്ടേ വാതി അനുവാതപട്ടേ വാ. ഗണ്ഠിയം വാതി ഗണ്ഠികപട്ടേ വാ. പാളികപ്പോതി ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ തതോ അധികാ വാ ബിന്ദുആവലീ കത്വാ കതോ കപ്പോ. കണ്ണികകപ്പോതി കണ്ണികം വിയ ബിന്ദുഗോച്ഛകം കത്വാ കതോ കപ്പോ. ആദിസദ്ദേന അഗ്ഘിയകപ്പാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബാസു അട്ഠകഥാസു. ഏകോപി ബിന്ദു വട്ടോയേവ വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഏകം വട്ടബിന്ദു’’ന്തി.

൩൭൧. അഗ്ഗളാദീനീതി ആദിസദ്ദേന അനുവാതപരിഭണ്ഡേ സങ്ഗണ്ഹാതീതി. അട്ഠമം.

൯. വികപ്പനസിക്ഖാപദം

൩൭൪. നവമേ തസ്സാതി ഏത്ഥ തസദ്ദസ്സ വിസയോ ചീവരസാമികോയേവാതി ആഹ ‘‘ചീവരസാമികസ്സാ’’തി. ദുതിയസ്സ തസദ്ദസ്സ വിസയോ വിനയധരോയേവാതി ആഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. ‘‘അവിസ്സാസന്തോ’’തിപദസ്സ കിരിയാവിസേസനഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അവിസ്സാസേനാ’’തി. തേനാതി വിനയധരേനാതി. നവമം.

൧൦. ചീവരാപനിധാനസിക്ഖാപദം

൩൭൭. ദസമേ ‘‘അപനേത്വാ’’തിഇമിനാ അപഇത്യൂപസഗ്ഗസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. നിധേന്തീതി നിഗൂഹിത്വാ ഠപേന്തി. ഹസാധിപ്പായോതി ഹസം, ഹസനത്ഥായ വാ അധിപ്പായോ. പരിക്ഖാരസ്സ സരൂപം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പത്തത്ഥവികാദി’’ന്തി. പത്തസ്സ പാളിയമാഗതത്താ പത്തസ്സ ഥവികാതി അത്ഥോയേവ ഗഹേതബ്ബോ, ന പത്തോ ച ഥവികാ ചാതി. ‘‘സമണേന നാമാ’’തിപദം ‘‘ഭവിതു’’ന്തിപദേ ഭാവകത്താതി. ദസമം.

സുരാപാനവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.