൫. അചേലകവഗ്ഗോ

൧. അചേലകസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൨൬൯. അചേലകവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പരിവിസതി ഏത്ഥാതി പരിവേസനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിവേസനട്ഠാന’’ന്തി. പരിബ്ബാജകപബ്ബജസദ്ദാ സമാനാതി ആഹ ‘‘പരിബ്ബാജകസമാപന്നോതി പബ്ബജ്ജം സമാപന്നോ’’തി. തിത്ഥേന സമം പൂരതീതി സമതിത്ഥീകം, നദീആദീസു ഉദകം, സമതിത്ഥികം വിയാതി സമതിത്ഥികം, പത്തഭാജനേസു യാഗുഭത്തം. തേസന്തി മാതാപിതൂനം ദേന്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദാപേതീ’’തി ഏത്ഥ ദാധാതുയാ സമ്പദാനസ്സ സുവിജാനിതത്താ തം അദസ്സേത്വാ കാരിതകമ്മമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തി.

൨൭൩. ‘‘സന്തികേ’’തിഇമിനാ ‘‘ഉപനിക്ഖിപിത്വാ’’തി ഏത്ഥ ഉപസദ്ദസ്സ സമീപത്ഥം ദസ്സേതി. തേസന്തി തിത്ഥിയാനം. തത്ഥാതി ഭാജനേ. ഇതോതി പത്തതോ. ഇധാതി മയ്ഹം ഭാജനേ. നന്തി ഖാദനീയഭോജനീയം. തസ്സാതി തിത്ഥിയസ്സാതി. പഠമം.

൨. ഉയ്യോജനസിക്ഖാപദം

൨൭൪. ദുതിയേ പടിക്കമനഅസനസാലസദ്ദാനം പരിയായത്താ വുത്തം ‘‘അസനസാലായപീ’’തി. ഭത്തസ്സ വിസ്സജ്ജനം ഭത്തവിസ്സഗ്ഗോതി കതേ ഭത്തകിച്ചന്തി ആഹ ‘‘ഭത്തകിച്ച’’ന്തി. സമ്ഭൂധാതുസ്സ പപുബ്ബഅപധാത്വത്ഥത്താ വുത്തം ‘‘ന പാപുണീ’’തി.

൨൭൬. വുത്താവസേസന്തി വുത്തേഹി മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതുകാമതാദീഹി അവസേസം. തസ്മിന്തി ഉയ്യോജിതഭിക്ഖുമ്ഹി. അത്ഥതോതി വിജഹന്തവിജഹിതഭിക്ഖൂനം അവിനാഭാവസങ്ഖാതഅത്ഥതോ. ഇതരേനാതി ഉയ്യോജകഭിക്ഖുനാ. തത്ഥാതി ‘‘ദസ്സനൂപചാരം വാ സവനൂപചാരം വാ’’തിവചനേ. ഏത്ഥാതി നിദ്ധാരണസമുദായോ, ദസ്സനൂപചാരസവനൂപചാരേസൂതി അത്ഥോ. ‘‘തഥാതിഇമിനാ ദ്വാദസഹത്ഥപമാണം അതിദിസതി. തേഹീതി കുട്ടാദീഹി. തസ്സാതി ദസ്സനൂപചാരാതിക്കമസ്സ. ‘‘വുത്തപകാരമനാചാര’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ന അഞ്ഞോ കോചി പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥ അഞ്ഞസദ്ദസ്സ അപാദാനം ദസ്സേതി, ‘‘കാരണ’’ന്തിഇമിനാ പച്ചയസദ്ദസ്സത്ഥം.

൨൭൭. കലിസദ്ദസ്സ പാപപരാജയസങ്ഖാതേസു ദ്വീസു അത്ഥേസു പാപസങ്ഖാതോ കോധോതി ആഹ ‘‘കലീതി കോധോ’’തി. ‘‘ആണ’’ന്തിഇമിനാ സാസനസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ആണാ ച സാസനം ഞേയ്യ’’ന്തി. കോധവസേന വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ദസ്സേത്വാ വദതീതി യോജനാ. ഇമസ്സ ഠാനം നിസജ്ജം ആലോകിതം വിലോകിതം പസ്സഥ ഭോതി യോജനാ. ഇമിനാപീതി അമനാപവചനം വചനേനാപീതി. ദുതിയം.

൩. സഭോജനസിക്ഖാപദം

൨൭൯. തതിയേ ‘‘സയനിയഘരേ’’തി വത്തബ്ബേ യകാരലോപം കത്വാ ‘‘സയനിഘരേ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സയനിഘരേ’’തി. യതോതി ഏത്ഥ തോസദ്ദോ പഠമാദീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. ‘‘യതോനിദാന’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൨൭൫) പഠമത്ഥേ. ‘‘അന്തരായേ അസേസതോ’’തിആദീസു (ധ. സ. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ ൭) ദുതിയത്ഥേ. ‘‘അനിച്ചതോ’’തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൯) തതിയത്ഥേ. ‘‘മാതിതോ പിതിതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൧൧) പഞ്ചമ്യത്ഥേ. ‘‘യം പരതോ ദാനപച്ചയാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൫൮൫) ഛട്ഠ്യത്ഥേ. ‘‘പുരതോ പച്ഛതോ’’തിആദീസു (പാചി. ൫൭൬) സത്തമ്യത്ഥേ. ‘‘പദമതോ’’തിആദീസു കാരണത്ഥേ ദിസ്സതി. ഇധാപി കാരണത്ഥേയേവാതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തി. യസ്മാ കാരണാ അയ്യസ്സ ഭിക്ഖാ ദിന്നാ, തസ്മാ ഗച്ഛഥ ഭന്തേ തുമ്ഹേതി അത്ഥോ. യന്തി ഭിക്ഖം. വോതി തുമ്ഹേഹി. അധിപ്പായോതി പുരിസസ്സ അജ്ഝാസയോ. ‘‘പരിയുട്ഠിതോ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി അത്ഥപകരണാദിതോ രാഗപരിയുട്ഠിതോവാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘രാഗപരിയുട്ഠിതോ’’തി, രാഗേന പരിഭവിത്വാ ഉട്ഠിതോതി അത്ഥോ.

൨൮൦. സഭോജനന്തി ഏത്ഥ സകാരോ സഹസദ്ദകാരിയോ ച അകാരുകാരാനം അസരൂപത്താ അകാരതോ ഉകാരസ്സ ലോപോ ച തീസു പദേസു പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം പദാനം തുല്യത്ഥനിസ്സിതസമാസോ ച പുബ്ബപദേന സഹ ഭേദനിസ്സിതബാഹിരത്ഥസമാസോ ച ഹോതി, ഇതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സഹ ഉഭോഹി ജനേഹീ’’തി. അഥ വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഭോജനം, സം വിജ്ജതി ഭോജനം അസ്മിം കുലേതി സഭോജനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. തേനേവാതി തേനേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭുഞ്ജിതബ്ബത്താ. അസ്സാതി ‘‘സഭോജനേ’’തിപദസ്സ. ഘരേതി ഏത്ഥ പുബ്ബോ സയനിസദ്ദോ ലോപോതി ആഹ ‘‘സയനിഘരേ’’തി. ഇമിനാ ‘‘ദത്തോ’’തിആദീസു വിയ പുബ്ബപദലോപസമാസം ദസ്സേതി. പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സാതി ഏത്ഥ പിട്ഠസങ്ഘാടോ നാമ ന അഞ്ഞസ്സ യസ്സ കസ്സചി, അഥ ഖോ സയനിഘരഗബ്ഭസ്സേവാതി ആഹ ‘‘തസ്സ സയനിഘരഗബ്ഭസ്സാ’’തി. യഥാ വാ തഥാ വാതി യേന വാ തേ ന വാ ആകാരേന. കതസ്സാതി പിട്ഠിവംസം ആരോപേത്വാ വാ അനാരോപേത്വാ വാ കതസ്സാതി. തതിയം.

൨൮൪. ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു യഥാ ച സഭോജനസിക്ഖാപദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം, ഏവമേവ താനിപീതി യോജനാതി. ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി.

൬. ചാരിത്തസിക്ഖാപദം

൨൯൪. ഛട്ഠേ കസ്മാ തേഹി ‘‘ദേഥാവുസോ ഭത്ത’’ന്തി വുത്തം, നനു ഭിക്ഖൂനം ഏവം വത്തും ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ തം കിരാ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ അഭിഹടം അഹോസി, തസ്മാ.

൨൯൫. ഇദം പന വചനം ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. പസാദഞ്ഞഥത്തന്തി പസാദസ്സ അഞ്ഞേനാകാരേന ഭാവോ. നന്തി ഖാദനീയം. ‘‘ഗഹേത്വാ ആഗമംസൂ’’തിഇമിനാ ‘‘ഉസ്സാരിയിത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ ഉകാരസ്സ ഉഗ്ഗഹത്ഥതഞ്ച സരധാതുസ്സ ഗത്യത്ഥതഞ്ച അജ്ജതനിഞുംവിഭത്തിയാ ത്ഥത്തഞ്ച ദസ്സേതി, ഉഗ്ഗഹേത്വാ സാരിംസു അഗമംസൂതി അത്ഥോ.

൨൯൮. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി യോജനാ. തതോതി ചിത്തുപ്പന്നതോ. യന്തി ഭിക്ഖും. പകതിവചനേനാതി ഉച്ചാസദ്ദമകത്വാ പവത്തേന സഭാവവചനേന. അന്തോവിഹാരേതി വചനസ്സ അതിസമ്ബാധത്താ അയുത്തഭാവം മഞ്ഞമാനോ ആഹ ‘‘അപി ച അന്തോഉപചാരസീമായാ’’തി.

൩൦൨. ഗാമസ്സ അന്തരേ ആരാമോ തിട്ഠതീതി അന്തരാരാമോ വിഹാരോ, തം ഗച്ഛതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്തോഗാമേ’’തിആദീതി. ഛട്ഠം.

൭. മഹാനാമസിക്ഖാപദം

൩൦൩. സത്തമേ ‘‘ഭഗവതോ’’തിപദം ‘‘ചൂളപിതുപുത്തോ’’തിപദേ സമ്ബന്ധോ, ‘‘മഹല്ലകതരോ’’തിപദേ അപാദാനം. ചൂളപിതുപുത്തോതി സുദ്ധോദനോ, സക്കോദനോ, സുക്കോദനോ, ധോതോദനോ, അമിതോദനോതി പഞ്ച ജനാ ഭാതരോ, അമിതാ, പാലിതാതി ദ്വേ ഭഗിനിയോ. തേസു ഭഗവാ ച നന്ദോ ച ജേട്ഠഭാതുഭൂതസ്സ സുദ്ധോദനസ്സ പുത്താ, ആനന്ദോ കനിട്ഠഭാതുഭൂതസ്സ അമിതോദനസ്സ പുത്തോ, മഹാനാമോ ച അനുരുദ്ധോ ച തതിയസ്സ സുക്കോദനസ്സ പുത്താ. സക്കോദനധോതോദനാനം പുത്താ അപാകടാ. തിസ്സത്ഥേരോ അമിതായ നാമ ഭഗിനിയാ പുത്തോ, പാലിതായ പുത്തധീതരാ അപാകടാ. തസ്മാ ചൂളപിതുനോ സുക്കോദനസ്സ പുത്തോ ചൂളപിതുപുത്തോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ദ്വീസു ഫലേസൂതി ഹേട്ഠിമേസു ദ്വീസു ഫലേസു. ഉസ്സന്നസദ്ദോ ബഹുപരിയായോതി ആഹ ‘‘ബഹൂ’’തി. വജതോതി ഗോട്ഠതോ. തഞ്ഹി ഗാവോ ഗോചരട്ഠാനതോ പടിക്കമിത്വാ നിവാസത്ഥായ വജന്തി ഗച്ഛന്തി അസ്മിന്തി വജോതി വുച്ചതി.

൩൦൬. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം പവാരണസമയേ. ‘‘ഏത്തകേഹീ’’തിപദസ്സ നാമവസേന വാ പരിമാണവസേന വാ ദുവിധസ്സ അത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ വുത്തം ‘‘നാമവസേന പരിമാണവസേനാ’’തി. തേസു നാമം സന്ധായ ഏതം നാമം ഏതേസം ഭേസജ്ജാനന്തി ഏത്തകാനീതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ, പരിമാണം സന്ധായ ഏതം പരിമാണം ഏതേസന്തി ഏത്തകാനീതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. ‘‘അഞ്ഞം ഭേസജ്ജ’’ന്തി ഏത്ഥ അഞ്ഞസദ്ദസ്സ അപാദാനം നാമം വാ പരിമാണം വാ ഭവേയ്യാതി ആഹ ‘‘സബ്ബിനാ പവാരിതോ’’തിആദി.

൩൧൦. യേതി ദായകാ, പവാരിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോതി. സത്തമം.

൮. ഉയ്യുത്തസേനാസിക്ഖാപദം

൩൧൧. അട്ഠമേ ‘‘അഭിമുഖ’’ന്തിഇമിനാ അഭിസദ്ദസ്സത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഉയ്യാതോ’’തിപദസ്സ ഉട്ഠഹിത്വാ യാതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നഗരതോ നിഗ്ഗതോ’’തി. ‘‘കതഉയ്യോഗ’’ന്തി ഇമിനാ ഉട്ഠഹിത്വാ യുഞ്ജതി ഗച്ഛതീതി ഉയ്യുത്താതി ദസ്സേതി. ധാതൂന, മനേകത്ഥത്താ വുത്തം ‘‘ഗാമതോ നിക്ഖന്ത’’ന്തി.

൩൧൪. ദ്വാദസ പുരിസാ ഇമസ്സ ഹത്ഥിനോതി ദ്വാദസപുരിസോ, ആവുധോ ഹത്ഥേസു ഏതേസന്തി ആവുധഹത്ഥാ. നിന്നന്തി നിന്നട്ഠാനം, പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോതി സമ്ബന്ധോതി. അട്ഠമം.

൯. സേനാവാസസിക്ഖാപദം

൩൧൯. നവമേ ‘‘തിട്ഠതു വാ’’തിആദിനാ വസനാകാരം ദസ്സേതി. വാസദ്ദോ ‘‘ചങ്കമതു വാ’’തിഅത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. കിഞ്ചി ഇരിയാപഥന്തി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു കിഞ്ചി ഇരിയാപഥം. യഥാ രുദ്ധമാനേ സഞ്ചാരോ ഛിജ്ജതി, ഏവം രുദ്ധാ സംവുതാ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘രുദ്ധോ’’തി ഇമിനാ ‘‘പലിബുദ്ധോ’’തി ഏത്ഥ പരിപുബ്ബസ്സ ബുധിധാതുസ്സ അധിപ്പായത്ഥം ദസ്സേതീതി. നവമം.

൧൦. ഉയ്യോധികസിക്ഖാപദം

൩൨൨. ദസമേ യുജ്ഝന്തീതി സംപഹരന്തി. ‘‘ബലസ്സ അഗ്ഗം ഏത്ഥാ’’തിഇമിനാ ഭിന്നാധികരണബാഹിരത്ഥസമാസം ദസ്സേതി. ‘‘ജാനന്തീ’’തിപദം അത്ഥസമ്പുണ്ണത്ഥായ പക്ഖിത്തം. അഗ്ഗന്തി കോട്ഠാസം. ബലം ഗണീയതി ഏത്ഥാതി ബലഗ്ഗന്തി വചനത്ഥോപി യുജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ബലഗണനട്ഠാന’’ന്തി. ഇദഞ്ഹി വചനം അമ്ബസേചനഗരുസിനനയേന വുത്തം. കഥം? ‘‘ബലഗണനട്ഠാന’’ന്തി വദന്തേന അട്ഠകഥാചരിയേന ‘‘ബലസ്സ അഗ്ഗം ജാനന്തി ഏത്ഥാതി ബലഗ്ഗ’’ന്തി വചനത്ഥസ്സ പിണ്ഡത്ഥോ ച ഞാപീയതി, ‘‘ബലം ഗണീയതി ഏത്ഥാതി ബലഗ്ഗ’’ന്തി വചനത്ഥോ ച ദസ്സീയതി. വിയൂഹീയതേ സമ്പിണ്ഡീയതേ ബ്യൂഹോ, സേനായ ബ്യൂഹോ സേനാബ്യൂഹോതി അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സേനായ വിയൂഹ’’ന്തിആദിനാ. അണതി ഭേരവസദ്ദം കരോതീതി അണീകം, മുദ്ധജണകാരോ, ഹത്ഥീയേവ അണീകം ഹത്ഥാണീകം. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. യോ ഹത്ഥീ പുബ്ബേ വുത്തോ, തേന ഹത്ഥിനാതി യോജനാതി. ദസമം.

അചേലകവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.