൪. ഭോജനവഗ്ഗോ

൧. ആവസഥപിണ്ഡസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൨൦൩. ഭോജനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആവസഥേ പഞ്ഞത്തോ പിണ്ഡോ ആവസഥപിണ്ഡോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമന്താ’’തിആദി. പരിക്ഖിത്തന്തി പരിവുതം ആവസഥന്തി സമ്ബന്ധോ. അദ്ധം പഥം ഗച്ഛന്തീതി അദ്ധികാ. ഗിലായന്തി രുജന്തീതി ഗിലാനാ. ഗബ്ഭോ കുച്ഛിട്ഠസത്തോ ഏതാസന്തി ഗബ്ഭിനിയോ. മലം പബ്ബാജേന്തീതി പബ്ബജിതാ, തേസം യഥാനുരൂപന്തി സമ്ബന്ധോ. പഞ്ഞത്താനി മഞ്ചപീഠാനി ഏത്ഥാതി പഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠോ, തം. അനേകഗബ്ഭപരിച്ഛേദം അനേകപമുഖപരിച്ഛേദം ആവസഥം കത്വാതി യോജനാ. തത്ഥാതി ആവസഥേ. തേസം തേസന്തി അദ്ധികാദീനം. ഹിയ്യോസദ്ദസ്സ അതീതാനന്തരാഹസ്സ ച അനാഗതാനന്തരാഹസ്സ ച വാചകത്താ ഇധ അനാഗതാനന്തരാഹവാചകോതി ആഹ ‘‘സ്വേപീ’’തി. കുഹിം ഗതാ ഇതി വുത്തേതി യോജനാ. ‘‘കുക്കുച്ചായന്തോ’’തിപദസ്സ നാമധാതും ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കുക്കുച്ചം കരോന്തോ’’തി.

൨൦൬. ‘‘അദ്ധയോജനം വാ യോജനം വാ’’തിഇമിനാ ‘‘പക്കമിതു’’ന്തിപദസ്സ കമ്മം ദസ്സേതി. ‘‘ഗന്തു’’ന്തിഇമിനാ കമുസദ്ദസ്സ പദവിക്ഖേപത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘അനോദിസ്സാ’’തിപദസ്സ ത്വാപച്ചയന്തഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അനുദ്ദിസിത്വാ’’തി വുത്തം. പാസം ഡേതീതി പാസണ്ഡോ, സത്താനം ചിത്തേസു ദിട്ഠിപാസം ഖിപതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തണ്ഹാപാസം, ദിട്ഠിപാസഞ്ച ഡേതി ഉഡ്ഡേതീതി പാസണ്ഡോ, തം പാസണ്ഡം. യാവതത്ഥോ പഞ്ഞത്തോ ഹോതീതി യാവതാ അത്ഥോ ഹോതി, താവതാ പഞ്ഞത്തോ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘യാവദത്ഥോ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ദകാരോ പദസന്ധികരോ. സകിം ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഏകദിവസം സകിം ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ഏകകുലേന വാ പഞ്ഞത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി ഏകതോ ഹുത്വാ പഞ്ഞത്തത്താതി അധിപ്പായോ. നാനാകുലേഹി പഞ്ഞത്തം പിണ്ഡന്തി യോജനാ. ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി നാനാകുലാനി ഏകതോ അഹുത്വാ വിസും വിസും പഞ്ഞത്തത്താതി അധിപ്പായോ. യോപി പിണ്ഡോ ഛിജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപച്ഛിന്ദിത്വാതി അസദ്ധിയാദിപാപചിത്തത്താ ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ.

൨൦൮. അനുവസിത്വാതി പുനപ്പുനം വസിത്വാ. അന്തരാമഗ്ഗേ ഗച്ഛന്തത്താ ‘‘ഗച്ഛന്തോ ഭുഞ്ജതീ’’തി ഇദം താവ യുത്തം ഹോതു, ഗതട്ഠാനേ പന ഗമിതത്താ കഥം? പച്ചുപ്പന്നസമീപോപി അതീതോ തേന സങ്ഗഹിതത്താ യുത്തം. ‘‘കുതോ നു ത്വം ഭിക്ഖു ആഗച്ഛസീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൩൦) വിയ. തംസമീപോപി ഹി താദിസോ. നാനാട്ഠാനേസു നാനാകുലാനം സന്തകേ പകതിയാ അനാപത്തിഭാവതോ നാനാട്ഠാനേസു ഏകകുലസ്സേവ സന്തകം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അനാപത്തീ’’തി. ആരദ്ധസ്സ വിച്ഛേദത്താ ‘‘പുന ഏകദിവസം ഭുഞ്ജിതും ലഭതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഓദിസ്സാ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ഭിക്ഖൂയേവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖൂനംയേവാ’’തി. പഠമം.

൨. ഗണഭോജനസിക്ഖാപദം

൨൦൯. ദുതിയേ പഹീനലാഭസക്കാരസ്സ ഹേതും ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോ കിരാ’’തിആദി. സോതി ദേവദത്തോ. ‘‘അഹോസീ’’തി ച ‘‘പാകടോ ജാതോ’’തി ച യോജേതബ്ബോ. അജാതസത്തുനാതി അജാതസ്സേയേവ പിതുരാജസ്സ സത്തുഭാവതോ അജാതസത്തുനാ, ‘‘മാരാപേത്വാ’’തിപദേ കാരിതകമ്മം. രാജാനന്തി ബിമ്ബിസാരരാജം, ‘‘മാരാപേത്വാ’’തിപദേ ധാതുകമ്മം. അഭിമാരേതി അഭിനിലീയിത്വാ ഭഗവതോ മാരണത്ഥായ പേസിതേ ധനുധരേ. ഗൂള്ഹപടിച്ഛന്നോതി ഗുഹിതോ ഹുത്വാ പടിച്ഛന്നോ. പരികഥായാതി പരിഗുഹനായ കഥായ. ‘‘രാജാനമ്പീ’’തിപദം ‘‘മാരാപേസീ’’തിപദേ ധാതുകമ്മം. പവിജ്ഝീതി പവട്ടേസി. തതോതി തതോ വുത്തതോ പരം ഉട്ഠഹിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. നഗരേ നിവസന്തീതി നാഗരാ. രാജാതി അജാതസത്തുരാജാ. സാസനകണ്ടകന്തിസാസനസ്സ കണ്ടകസദിസത്താ സാസനകണ്ടകം. തതോതി നീഹരതോ. ഉപട്ഠാനമ്പീതി ഉപട്ഠാനമ്പി, ഉപട്ഠാനത്ഥായപി വാ. അഞ്ഞേപീതി രാജതോ അഞ്ഞേപി. അസ്സാതി ദേവദത്തസ്സ. കിഞ്ചി ഖാദനീയഭോജനീയം ‘‘ദാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. കിഞ്ചി വാ അഭിവാദനാദി ‘‘കാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജനസ്സ ഹേതും ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മാ മേ’’തിആദി. പോസേന്തോ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ.

൨൧൧. ഭത്തം അനധിവാസേന്താനം കസ്മാ ചീവരം പരിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ഭത്തം അഗണ്ഹന്താന’’ന്തിആദി.

൨൧൨. ചീവരകാരകേ ഭിക്ഖൂ ഭത്തേന കസ്മാ നിമന്തേന്തീതി ആഹ ‘‘ഗാമേ’’തിആദി.

൨൧൫. നാനാവേരജ്ജകേതി ഏത്ഥ രഞ്ഞോ ഇദം രജ്ജം, വിസദിസം രജ്ജം വിരജ്ജം, നാനപ്പകാരം വിരജ്ജം നാനാവിരജ്ജം. നാനാവിരജ്ജേഹി ആഗതാ നാനാവേരജ്ജകാ. മജ്ഝേ വുദ്ധി ഹോതീതി ആഹ ‘‘നാനാവിധേഹി അഞ്ഞരജ്ജേഹി ആഗതേ’’തി. അഞ്ഞരജ്ജേഹീതി രാജഗഹതോ അഞ്ഞേഹി രജ്ജേഹി. രഞ്ജിതബ്ബന്തി രഞ്ജന്തി വുത്തേ നിഗ്ഗഹിതസ്സ അനാസനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘നാനാവേരഞ്ജകേഇതിപി പാഠോ’’തി.

൨൧൮. ഗണഭോജനേതി ഗണസ്സ ഭോജനം ഗണഭോജനം, ഗണഭോജനസ്സ ഭോജനം ഗണഭോജനം, തസ്മിം ഗണഭോജനേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. ‘‘രത്തൂപരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൦; മ. നി. ൧.൨൯൩) വിയ ഏകസ്സ ഭോജനസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. നനു ഉപോസഥേ വിയ ദ്വേ തയോ ഗണോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഇധ ഗണോ നാമ ചത്താരോ’’തിആദി. തേന ദ്വേ തയോ ഗണോ നാമ ന ഹോന്തി, ചത്താരോ പന ആദിം കത്വാ തദുത്തരി ഗണോ നാമാതി ദസ്സേതി. തം പനേതന്തി ഏത്ഥ ഏതസദ്ദോ വചനാലങ്കാരോ ദ്വീസു സബ്ബനാമേസു പുബ്ബസ്സേവ യേഭുയ്യേന പധാനത്താ. പസവതീതി വഡ്ഢതി, ജായതീതി അത്ഥോ. വേവചനേന വാതി ‘‘ഭത്തേന നിമന്തേമി, ഭോജനേന നിമന്തേമീ’’തി പരിയായേന വാ. ഭാസന്തരേന വാതി മൂലഭാസാതോ അഞ്ഞായ ഭാസായ വാ. ഏകതോ നിമന്തിതാ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. പമാണന്തി കാരണം. ‘‘ചത്താരോ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസം കത്വാ ‘‘വിഹാരേ’’തിപദേന യോജേതബ്ബം. ഠിതേസുയേവാതി പദം നിദ്ധാരണസമുദായോ. ഏകോ നിമന്തിതോതി സമ്ബന്ധോ.

ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ വിഞ്ഞാപേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധോ. പാടേക്കന്തി പതിഏകസ്സ ഭാവോ പാടേക്കം, വിസുന്തി അത്ഥോ. ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ വിഞ്ഞാപേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഛവിസങ്ഖാതതോ ബാഹിരചമ്മതോ അബ്ഭന്തരചമ്മസ്സ ഥൂലത്താ ‘‘മഹാചമ്മസ്സാ’’തി വുത്തം. ഫാലം ഏതേസം പാദാനം സഞ്ജാതന്തി ഫാലിതാ, ഉപ്പാദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പഹടമത്തേ സതീതി യോജനാ. ലേസേന കപ്പന്തി പവത്തം ചിത്തം ലേസകപ്പിയം.

സുത്തഞ്ചാതി സൂചിപാസപവേസനസുത്തഞ്ച. നനു വിസും ചീവരദാനസമയോ വിയ ചീവരകാരസമയോപി അത്ഥി, കസ്മാ ‘‘യദാ തദാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിസും ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. വിസും ചീവരദാനസമയോ വിയ ചീവരകാരസമയോ നാമ യസ്മാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘യദാ തദാ’’തി മയാ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു കരോതി, തേന ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യോജനാ. സൂചിവേഠനകോതി സിബ്ബനത്ഥായ ദ്വേ പിലോതികഖണ്ഡേ സമ്ബന്ധിത്വാ സൂചിയാ വിജ്ഝനകോ. വിചാരേതീതി പഞ്ചഖണ്ഡസത്തഖണ്ഡാദിവസേന സംവിദഹതി. ഛിന്ദതീതി സത്ഥകേന വാ ഹത്ഥേന വാ ഛിന്ദതി. മോഘസുത്തന്തി മുയ്ഹനം മോഘോ, അത്ഥതോ ഗഹേതബ്ബഛട്ടേതബ്ബട്ഠാനേ മുയ്ഹനചിത്തം, തസ്സ ഛിന്ദനം സുത്തന്തി മോഘസുത്തം. ആഗന്തുകപട്ടന്തി ദുപട്ടചീവരേ മൂലപട്ടസ്സ ഉപരി ഠപിതപട്ടം. പച്ചാഗതന്തി പട്ടചീവരാദീസു ലബ്ഭതി. ബന്ധതീതി മൂലപട്ടേന ആഗന്തുകപട്ടം. ബന്ധതി. അനുവാതന്തി ചീവരം അനുപരിയായിത്വാ വീയതി ബന്ധീയതീതി അനുവാതം, തം ഛിന്ദതി. ഘട്ടേതീതി ദ്വേ അനുവാതന്തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബജ്ഝതി. ആരോപേതീതി ചീവരസ്സ ഉപരി ആരോപേതി. തത്ഥാതി ചീവരേ. സുത്തം കരോതീതി സൂചിപാസപവേസനസുത്തം വട്ടേതി. വലേതീതി വട്ടിത്വാ സുത്തവേഠനദണ്ഡകേ ആവട്ടേതി. പിപ്ഫലികന്തി സത്ഥകം. തഞ്ഹി പിയമ്പി ഫാലേതീതി പിപ്ഫലി, സായേവ പിപ്ഫലികന്തി കത്വാ പിപ്ഫലികന്തി വുച്ചതി, തം നിസേതി നിസാനം കരോതീതി അത്ഥോ. യോ പന കഥേതി, ഏതം ഠപേത്വാതി യോജനാ.

അദ്ധാനമഗ്ഗസ്സ ദ്വിഗാവുതത്താ ‘‘അദ്ധയോജനബ്ഭന്തരേ ഗാവുതേ’’തി വുത്തം. അഭിരൂള്ഹേന ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥാതി യസ്മിം കാലേ. ‘‘സന്നിപതന്തീ’’തി ബഹുകത്തുവസേന വുത്തം. അകുസലം പരിവജ്ജേതീതി പരിബ്ബാജകോ, പബ്ബജ്ജവേസം വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വജതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി പരിബ്ബാജകോ. വിനാ ഭാവപച്ചയേന ഭാവത്ഥസ്സ ഞാതബ്ബതോ പരിബ്ബാജകഭാവോ പരിബ്ബാജകോ, തം സമാപന്നോതി പരിബ്ബാജകസമാപന്നോ. അഥ വാ പരിബ്ബാജകേസു സമാപന്നോ പരിയാപന്നോതി പരിബ്ബാജകസമാപന്നോ. ‘‘ഏതേസ’’ന്തിപദം ‘‘യേന കേനചീ’’തിപദേ നിദ്ധാരണസമുദായോ.

൨൨൦. യേപി ഭിക്ഖൂ ഭുഞ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ‘‘ദ്വേ തയോ ഏകതോ’’തിവചനേ. അനിമന്തിതോ ചതുത്ഥോ യസ്സ ചതുക്കസ്സാതി അനിമന്തിതചതുത്ഥം, അനിമന്തിതേന വാ ചതുത്ഥം അനിമന്തിതചതുത്ഥം. ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേസുപി ചതുത്ഥേസു. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. നിമന്തേതീതി അകപ്പിയനിമന്തനേന നിമന്തേതി. തേസൂതി ചതൂസു ഭിക്ഖൂസു. സോതി ഉപാസകോ. അഞ്ഞന്തി നാഗതഭിക്ഖുതോ അഞ്ഞം, നിമന്തിതഭിക്ഖുതോ വാ. തങ്ഖണപ്പത്തന്തി തസ്മിം പുച്ഛനകഥനക്ഖണേ പത്തം. ഹീതി വിത്ഥാരോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ, ഗേഹേ വാ. തേഹീതി കരണഭൂതേഹി ഭിക്ഖൂഹി.

സോതി പിണ്ഡപാതികോ. അനാഗച്ഛന്തമ്പീതി സയം ന ആഗച്ഛന്തമ്പി. ലച്ഛഥാതി ലഭിസ്സഥ.

സോപീതി സാമണേരോപി, ന പിണ്ഡപാതികോയേവാതി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി ഗിലാനചതുത്ഥേ, തേസു ചതൂസു വാ. ഗിലാനോ ഇതരേസം പന ഗണപൂരകോ ഹോതീതി യോജനാ.

ഗണപൂരകത്താതി സമയലദ്ധസ്സ ഗണപൂരകത്താ. ചതുക്കാനീതി ചീവരദാനചതുത്ഥം ചീവരകാരചതുത്ഥം അദ്ധാനഗമനചതുത്ഥം നാവാഭിരുഹനചതുത്ഥം മഹാസമയചതുത്ഥം, സമണഭത്തചതുത്ഥന്തി ഛ ചതുക്കാനി. പുരിമേഹി മിസ്സേത്വാ ഏകാദസ ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി. ഏകോ പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തേസൂതി തീസു ഭിക്ഖൂസു, ഗതേസു ഗച്ഛതീതി യോജനാ. ഭുത്വാ ആഗന്ത്വാ ഠിതേസുപി അനാപത്തിയേവ. കസ്മാ സബ്ബേസം അനാപത്തി, നനു ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തീതി ആഹ ‘‘പഞ്ചന്നം ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഭോജനാനംയേവാതി ന യാഗുഖജ്ജകഫലാഫലാദീനം. താനി ചാതി യേഹി ഭോജനേഹി വിസങ്കേതം നത്ഥി, താനി ച ഭോജനാനി. തേഹീതി ചതൂഹി ഭിക്ഖൂഹി. താനീതി യാഗുആദീനി. ഇതീതി തസ്മാ അനാപത്തിന്തി യോജനാ.

കോചി പേസിതോ അപണ്ഡിതമനുസ്സോ വദതീതി യോജനാ. കത്തുകാമേന പേസിതോതി സമ്ബന്ധോ. ഭത്തം ഗണ്ഹഥാതി വാതി വാസദ്ദോ ‘‘ഓദനം ഗണ്ഹഥ, ഭോജനം ഗണ്ഹഥ, അന്നം ഗണ്ഹഥ, കുരം ഗണ്ഹഥാ’’തി വചനാനിപി സങ്ഗണ്ഹാതി. നിമന്തനം സാദിയന്തീതി നേമന്തനികാ. പിണ്ഡപാതേ ധുതങ്ഗേ നിയുത്താതി പിണ്ഡപാതികാ. പുനദിവസേ ഭന്തേതി വുത്തേതി യോജനാ. ഹരിത്വാതി അപനേത്വാ. തതോതി തതോ വദനതോ പരന്തി സമ്ബന്ധോ. വിക്ഖേപന്തി വിവിധം ഖേപം. തേതി അസുകാ ച അസുകാ ച ഗാമികാ. ഭന്തേതി വുത്തേതി യോജനാ. സോപീതി അപണ്ഡിതമനുസ്സോപി, ന ഗാമികായേവാതി അത്ഥോ. കസ്മാ ന ലഭാമി ഭന്തേതി വുത്തേതി യോജനാ. ഏവം ‘‘കഥം നിമന്തേസും ഭന്തേ’’തി ഏത്ഥാപി. തതോതി തസ്മാ കാരണാ. ഏസാതി ഏസോ ഗാമോ. തന്തി ഭൂമത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, തസ്മിം ഗാമേ ചരഥാതി ഹി അത്ഥോ. കിം ഏതേനാതി ഏതേന പുച്ഛനേന കിം പയോജനം. ഏത്ഥാതി പുച്ഛനേ. മാ പമജ്ജിത്ഥാതി വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ദുതിയദിവസേതി നിമന്തനദിവസതോ ദുതിയദിവസേ. ധുരഗാമേതി പധാനഗാമേ, അന്തികഗാമേ വാ. ഭാവോ നാമ കിരിയത്താ ഏകോയേവ ഹോതി, തസ്മാ കത്താരം വാ കമ്മം വാ സമ്ബന്ധം വാ അപേക്ഖിത്വാ ബഹുവചനേന ന ഭവിതബ്ബം, തേന വുത്തം ‘‘ന ദുബ്ബചേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. തേസൂതി ഗാമികേസു ഭോജേന്തേസൂതി സമ്ബന്ധോ. അസനസാലായന്തി ഭോജനസാലായം. സാ ഹി അസതി ഭുഞ്ജതി ഏത്ഥാതി അസനാ, സലന്തി പവിസന്തി അസ്സന്തി സാലാ, അസനാ ച സാ സാലാചേതി അസനസാലാതി അത്ഥേന ‘‘അസനസാലാ’’തി വുച്ചതി.

അഥ പനാതി തതോ അഞ്ഞഥാ പന. അപാദാനത്ഥോ ഹി അഥസദ്ദോ. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ അന്തരവീഥിആദീസൂതി അത്ഥോ. പടികച്ചേവാതി പഠമം കത്വാ ഏവ. ഭിക്ഖൂസു ഗാമതോ അനിക്ഖന്തേസു പഗേവാതി വുത്തം ഹോതി. ന വട്ടതീതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി പഹിണത്താ ന വട്ടതി. യേ പന മനുസ്സാ ഭോജേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. നിവത്തഥാതി വുത്തപദേതി ‘‘നിവത്തഥാ’’തി വുത്തേ കിരിയാപദേ. യസ്സകസ്സചി ഹോതീതി യസ്സ കസ്സചി അത്ഥായ ഹോതീതി യോജനാ. നിവത്തിതും വട്ടതീതി ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി അവുത്തത്താ നിവത്തിതും വട്ടതി. സമ്ബന്ധം കത്വാതി ‘‘നിവത്തഥ ഭന്തേ’’തി ഭന്തേസദ്ദേന അബ്യവഹിതം കത്വാ. നിസീദഥ ഭന്തേ, ഭത്തം ഗണ്ഹഥാതി ഭന്തേസദ്ദേന ബ്യവഹിതം കത്വാ വുത്തേ ‘‘നിസീദഥാ’’തിപദേ നിസീദിതും വട്ടതി. അഥ ഭന്തേസദ്ദേന ബ്യവഹിതം അകത്വാ ‘‘നിസീദഥ, ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി സമ്ബന്ധം കത്വാ വുത്തേ നിസീദിതും വട്ടതി. ഇച്ചേതം നയം അതിദിസതി ‘‘ഏസേവ നയോ’’തിഇമിനാതി. ദുതിയം.

൩. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദം

൨൨൧. തതിയേ ‘‘ന ഖോ…പേ… കരോന്തീ’’തിപാഠസ്സ അത്ഥസമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേന നിയാമേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘യേന നിയാമേനാ’’തിഇമിനാ ‘‘യഥയിമേ മനുസ്സാ’’തി ഏത്ഥ യഥാസദ്ദസ്സ യംസദ്ദത്ഥഭാവം ദസ്സേതി. തേനാതി തേന നിയാമേന. ഇമിനാ യഥാസദ്ദസ്സ നിയമനിദ്ദിട്ഠഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ഞായതീ’’തിഇമിനാ കിരിയാപാഠസേസം ദസ്സേതി. ‘‘സാസനം വാ ദാനം വാ’’തിപദേഹി ഇദംസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ബുദ്ധപ്പമുഖേ സങ്ഘേതി സമ്പദാനത്ഥേ ചേതാനി ഭുമ്മവചനാനി, ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദാനം വാതി അത്ഥോ. ‘‘പരിത്ത’’ന്തിഇമിനാ ഓരകസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ലാമക’’ന്തിഇമിനാ പരിത്തസദ്ദസ്സ പരിവാരത്ഥം നിവത്തേതി. കിരോ ഏവ പതിഭാവേ നിയുത്തോ കിരപതികോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിരപതികോതി ഏത്ഥാ’’തി ആദി. സോതി കിരപതികോ. കമ്മം കാരേതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപചാരവസേനാതി വോഹാരവസേന, ഉപലക്ഖണവസേന, പധാനവസേന വാതി അത്ഥോ. ന കേവലം ബദരായേവ, അഞ്ഞേപി പന ബഹൂ ഖാദനീയഭോജനീയാ പടിയത്താതി അധിപ്പായോ. ബദരേന മിസ്സോ ബദരമിസ്സോ, ബദരസാളവോതി ആഹ ‘‘ബദരസാളവേനാ’’തി. ബദരചുണ്ണേന മിസ്സോ മധുസക്ഖരാദി ‘‘ബദരസാളവോ’’തി വുച്ചതി.

൨൨൨. ഉദ്ധം സൂരോ ഉഗ്ഗതോ അസ്മിം കാലേതി ഉസ്സൂരോതി വുത്തേ അതിദിവാകാലോതി ആഹ ‘‘അതിദിവാ’’തി.

൨൨൬. അയം ഭത്തവികപ്പനാ നാമ വട്ടതീതി യോജനാ. പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസൂതി നിദ്ധാരണസമുദായോ, ഇത്ഥന്നാമസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. യദി പന സമ്മുഖാപി വികപ്പിതും വട്ടതി, തദാ അത്തനാ സഹ ഠിതസ്സ ഭഗവതോ കസ്മാ ന വികപ്പേതീതി ആഹ ‘‘സാ ചായ’’ന്തിആദി. സാ അയം വികപ്പനാ സങ്ഗഹിതാതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ ഭഗവതോ വികപ്പേതും ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഭഗവതി ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സങ്ഘേന കതന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൨൯. ‘‘ദ്വേ തയോ നിമന്തനേ’’തിപദാനി ലിങ്ഗവിപല്ലാസാനീതി ആഹ ‘‘ദ്വേ തീണി നിമന്തനാനീ’’തി. നിമന്തിതബ്ബോ ഏതേഹീതി നിമന്തനാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേ തീണി കുലാനി ആകിരന്തീതി യോജനാ. സൂപബ്യഞ്ജനന്തി സൂപോ ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച സൂപബ്യഞ്ജനം. അനാപത്തി ഏകതോ മിസ്സിതത്താതി അധിപ്പായോ. മൂലനിമന്തനന്തി പഠമനിമന്തനം ഭോജനം. അന്തോതി ഹേട്ഠാ. ഏകമ്പി കബളന്തി ഏകമ്പി ആലോപം. യഥാ തഥാ വാതി യേന വാ തേന വാ ആകാരേന. തത്ഥാതി തസ്മിം ഭോജനേ. രസം വാതി ഖീരതോ അഞ്ഞം രസം വാ. യേന ഖീരരസേന അജ്ഝോത്ഥതം ഭത്തം ഏകരസം ഹോതി, തം ഖീരം വാ തം രസം വാ ആകിരന്തീതി യോജനാ. യംസദ്ദോ ഹി ഉത്തരവാക്യേ ഠിതോ പുബ്ബവാക്യേ തംസദ്ദം അവഗമയതി. ഖീരേന സംസട്ഠം ഭത്തം ഖീരഭത്തം. ഏവം രസഭത്തം. അഞ്ഞേപീതി ഖീരഭത്തരസഭത്തദായകതോ അഞ്ഞേപി. അനാപത്തി ഭത്തേന അമിസ്സിതത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഭുഞ്ജന്തേനാ’’തിപദം ‘‘ഭുഞ്ജിതു’’ന്തിപദേ ഭാവകത്താ. സപ്പിപായാസേപീതി സപ്പിനാ ച പായാസേന ച കതേ ഭത്തേപി.

തസ്സാതി മഹാഉപാസകസ്സ. ആപത്തീതി ച വട്ടതീതി ച ദ്വിന്നം അട്ഠകഥാവാദാനം യുത്തഭാവം മഹാപച്ചരിവാദേന ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘മഹാപച്ചരിയ’’ന്തിആദി. ദ്വേ അട്ഠകഥാവാദാ ഹി സന്ധായഭാസിതമത്തമേവ വിസേസാ, അത്ഥതോ പന ഏകാ. മഹാപച്ചരിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകോവാതി കുമ്ഭിയാ ഏകോവ. പരമ്പരഭോജനന്തി പരസ്സ പരസ്സ ഭോജനം. നിമന്തിതമ്ഹാതി അഹം നിമന്തിതോ അമ്ഹി നനൂതി അത്ഥോ. ആപുച്ഛിത്വാപീതി മഹാഉപാസകം ആപുച്ഛിത്വാപി.

സോതി അനുമോദകോ ഭിക്ഖു. തന്തി ഭിക്ഖും. അഞ്ഞോതി അഞ്ഞതരോ. കിന്തി കസ്മാ. നിമന്തിതത്താതി നിമന്തിതഭാവതോ.

സകലേന ഗാമേന നിമന്തിതോപി ഏകതോ ഹുത്വാവ നിമന്തിതസ്സ കപ്പതി, ന വിസും വിസുന്തി ആഹ ‘‘ഏകതോ ഹുത്വാ’’തി. പൂഗേപീതി സമാദപേത്വാ പുഞ്ഞം കരോന്താനം സമൂഹേപി. ‘‘നിമന്തിയമാനോ’’തിപദസ്സ നിമന്തനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭത്തം ഗണ്ഹാ’’തി. യദഗ്ഗേനാതി യം അഗ്ഗേന യേന കോട്ഠാസേനാതി അത്ഥോ. ദ്വീസു ഥേരവാദേസു മഹാസുമത്ഥേരവാദോവ യുത്തോതി സോ പച്ഛാ വുത്തോതി. തതിയം.

൪. കാണമാതാസിക്ഖാപദം

൨൩൦. ചതുത്ഥേ ‘‘നകുലമാതാതി’’ആദീസു (അ. നി. ൧.൨൬൬; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൬) നകുലസ്സ ഭഗവതോ മാതാ നകുലമാതാതി ച നകുലഞ്ച ഭഗവതോ തം മാതാ ചാതി നകുലമാതാതി ച അത്ഥോ സമ്ഭവതി, ‘‘ഉത്തരമാതാതി’’ആദീസു ഉത്തരായ മാതാ ഉത്തരമാതാതി അത്ഥോയേവ സമ്ഭവതി. തേസു ‘‘ഉത്തരമാതാ’’തിപദസ്സേവ ‘‘കാണമാതാ’’തിപദസ്സ കാണായ മാതാ കാണമാതാതി അത്ഥോയേവ സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘കാണായ മാതാ’’തി. തസ്സാ ധീതുയാ ‘‘കാണാ’’തിനാമേന വിസ്സുതഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാ കിരാ’’തിആദി. സാതി ദാരികാ വിസ്സുതാ അഹോസീതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി മഹാഉപാസികായ. യേ യേതി പുരിസാ. ‘‘രാഗേന കാണാ ഹോന്തീ’’തിഇമിനാ കണന്തി നിമിലന്തി രാഗേന പുരിസാ ഏതായാതി കാണാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. തസ്സാതി കാണായ. ആഗതന്തി ഏത്ഥ ഭാവത്ഥേ തോതി ആഹ ‘‘ആഗമന’’ന്തി. അധിപ്പായോതി ‘‘കിസ്മിം വിയാ’’തിപദസ്സ, കാണമാതായ വാ അധിപ്പായോ. രിത്താതി തുച്ഛാ, സുഞ്ഞാതി അത്ഥോ. ‘‘അസ്മിം ഗമനേ’’തിഇമിനാ ബാഹിരത്ഥസമാസം ദസ്സേതി. ‘‘അരിയസാവികാ’’തിആദിനാ അരിയാനം ഭിക്ഖൂഹി അപടിവിഭത്തഭോഗം ദസ്സേതി. ന കേവലം കിഞ്ചി പരിക്ഖയം അഗമാസി, അഥ ഖോ സബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബം പരിക്ഖയം അഗമാസീ’’തി. കാണാപീതി പിസദ്ദോ ന കേവലം മാതായേവ മഗ്ഗഫലഭാഗിനീ അഹോസി, അഥ ഖോ കാണാപി സോതാപന്നാ അഹോസീതി ദസ്സേതി. സോപി പുരിസോതി കാണായ പതിഭൂതോ സോപി പുരിസോ. പകതിട്ഠാനേയേവാതി ജേട്ഠകപജാപതിട്ഠാനേയേവ.

൨൩൧. ഇമസ്മിം പന വത്ഥുസ്മിന്തി ഇമസ്മിം പൂവവത്ഥുസ്മിം. ഏതന്തി പാഥേയ്യവത്ഥും. അരിയസാവകത്താതി അരിയഭൂതസ്സ സാവകസ്സ ഭാവതോ, അരിയസ്സ വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാവകഭാവതോ.

൨൩൩. പഹേണകപണ്ണാകാരസദ്ദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനത്താ വുത്തം ‘‘പഹേണകത്ഥായാതി പണ്ണാകാരത്ഥായാ’’തി. ഇധാതി ‘‘പൂവേഹി വാ’’തിപദേ, സിക്ഖാപദേ വാ. ബദ്ധസത്തൂതി മധുസക്ഖരാദീഹി മിസ്സേത്വാ ബദ്ധസത്തു. ഥൂപീകതന്തി ഥൂപീകതം കത്വാ.

‘‘ദ്വത്തിപത്തപൂരേ’’തിപദസ്സ വിസേസനുത്തരഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പൂരേ പത്തേ’’തി. ദ്വേ വാ തയോ വാ പത്താതി ദ്വത്തിപത്താ, വാസദ്ദത്ഥേ സങ്ഖ്യോഭയബാഹിരത്ഥസമാസോ, തിസദ്ദപരത്താ ദ്വിസ്സ ച അകാരോ ഹോതി, ദ്വത്തിപത്താ ച തേ പൂരാ ചാതി ദ്വത്തിപത്തപൂരാ, തേ ദ്വത്തിപത്തപൂരേ ഗഹേത്വാതി യോജനാ. ‘‘ആചിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തവചനസ്സ ആചിക്ഖനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്ര മയാ’’തിആദി. തേനാപീതി ദുതിയേനാപി. പഠമഭിക്ഖു ഏകം ഗഹേത്വാ ദുതിയഭിക്ഖുസ്സ ആരോചനഞ്ച ദുതിയഭിക്ഖു ഏകം ഗഹേത്വാ തതിയഭിക്ഖുസ്സ ആരോചനഞ്ച അതിദിസന്തോ ആഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. തത്ഥ യേനാതി പഠമഭിക്ഖുനാ. പടിക്കമന്തി ഭുഞ്ജീത്വാ ഏത്ഥാതി പടിക്കമനന്തി വുത്തേ അസനസാലാവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘അസനസാല’’ന്തി. യത്ഥാതി യസ്സം അസനസാലായം. മുഖോലോകനം ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ’’തിആദി. അഞ്ഞത്ഥാതി പടിക്കമനതോ അഞ്ഞത്ഥ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ.

‘‘സംവിഭജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തവചനസ്സ സംവിഭജനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സചേ തയോ’’തിആദി. യഥാമിത്തന്തി യസ്സ യസ്സ മിത്തസ്സ. അകാമാതി ന കാമേന. കാരണത്ഥേ ചേതം നിസ്സക്കവചനം.

൨൩൫. അന്തരാമഗ്ഗേതി മഗ്ഗസ്സ അന്തരോ അന്തരാമഗ്ഗോ, സുഖുച്ചാരണത്ഥം മജ്ഝേ ദീഘോ, തസ്മിം. ബഹുമ്പി ദേന്താനം ഏതേസം ഞാതകപവാരിതാനം ബഹുമ്പി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാതി യോജനാ. അട്ഠകഥാസു പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അട്ഠകഥാനം വചനം പാളിയാ ന സമേതീതി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമപവാരണസിക്ഖാപദം

൨൩൬. പഞ്ചമേ പവാരിതാതി ഏത്ഥ വസ്സംവുത്ഥപവാരണാ, പച്ചയപവാരണാ, പടിക്ഖേപപവാരണാ, യാവദത്ഥപവാരണാ ചാതി ചതുബ്ബിധാസു പവാരണാസു യാവദത്ഥപവാരണാ ച പടിക്ഖേപപവാരണാ ചാതി ദ്വേ പവാരണാ അധിപ്പേതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണേനാ’’തിആദി. ബ്രാഹ്മണേന പവാരിതാതി സമ്ബന്ധോ. സയന്തി തതിയന്തനിപാതോ ‘‘പവാരിതാ’’തിപദേന സമ്ബന്ധോ. ചസദ്ദോ അഞ്ഞത്ഥ യോജേതബ്ബോ യാവദത്ഥപവാരണായ ച പടിക്ഖേപപവാരണായ ചാതി. പടിമുഖം അത്തനോ ഗേഹം വിസന്തി പവിസന്തീതി പടിവിസ്സകാതി വുത്തേ ആസന്നഗേഹവാസികാ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘സാമന്തഘരവാസികേ’’തി.

൨൩൭. ഉദ്ധങ്ഗമോ രവോ ഓരവോ, സോയേവ സദ്ദോ ഓരവസദ്ദോ, കാകാനം ഓരവസദ്ദോ കകോരവസദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കാകാന’’ന്തിആദി.

൨൩൯. തവന്തുപച്ചയസ്സ അതീതത്ഥഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദി. തത്ഥാതി ‘‘ഭുത്തവാ’’തിപദേ. യസ്മാ യേന ഭിക്ഖുനാ അജ്ഝോഹരിതം ഹോതി, തസ്മാ സോ ‘‘ഭുത്താവീ’’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി യോജനാ. സങ്ഖാദിത്വാതി ദന്തേഹി ചുണ്ണം കത്വാ. തേനാതി തേന ഹേതുനാ. അസ്സാതി ‘‘ഭുത്താവീ’’തിപദസ്സ. പവാരേതി പടിക്ഖിപതീതി പവാരിതോ ഭിക്ഖൂതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കതപവാരണോ’’തി. സോപി ചാതി സോ പടിക്ഖേപോ ച ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി ‘‘പവാരിതോ’’തിപദസ്സ. തത്ഥാതി ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തിആദിവചനേ. യസ്മാ ഭുത്താവീതിപി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ന പസ്സാമാതി യോജനാ. ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തി പദഭാജനിയാ ‘‘ഭുത്താവീ’’തി മാതികാപദസ്സ അസംസന്ദനഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീതി ഇമിനാ’’തിആദി. യഞ്ചാതി യഞ്ച ഭോജനം. ദിരത്താദീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന പഞ്ചാദിവചനം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏതന്തി ‘‘ഭുത്താവീ’’തിപദം.

‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തിആദീസു വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പഞ്ഞായതീ’’തി ഏത്ഥ ഞാധാതുയാ ഖായനത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ദിസ്സതീ’’തി. ‘‘ഹത്ഥപാസേ’’തിപദസ്സ ദ്വാദസഹത്ഥപ്പമാണോ ഹത്ഥപാസോ നാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണേ’’തി. വാചായ അഭിഹരണം നാധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘കായേനാ’’തി. അഭിഹരതീതി അഭിമുഖം ഹരതി. തന്തി ഭോജനം. ഏതന്തി പഞ്ചങ്ഗഭാവം, ‘‘പഞ്ചഹി…പേ… പഞ്ഞായതീ’’തി വചനം വാ.

തത്രാതി ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തിആദിവചനേ. അസ്നാതീതി കീയാദിഗണത്താ, തസ്സ ച ഏകക്ഖരധാതുത്താ സകാരനകാരാനം സംയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. തന്തി ഭോജനം. ഉന്ദതി പസവതി ഭുഞ്ജന്താനം ആയുബലം ജനേതീതി ഓദനോ. യവാദയോ പൂതിം കത്വാ കതത്താ കുച്ഛിതേന മസീയതി ആമസീയതീതി കുമാസോ. സചതി സമവായോ ഹുത്വാ ഭവതീതി സത്തു. ബ്യഞ്ജനത്ഥായ മാരേതബ്ബോതി മച്ഛോ. മാനീയതി ഭുഞ്ജന്തേഹീതി മംസം. തത്ഥാതി ഓദനാദീസു പഞ്ചസു ഭോജനേസു. സാരോ അസ്സത്ഥി അഞ്ഞേസം ധഞ്ഞാനന്തി സാലീ. വഹതി ഭുഞ്ജന്താനം ജീവിതന്തി വീഹി. യവതി അമിസ്സിതോപി മിസ്സിതോ വിയ ഭവതീതി യവോ. ഗുധതി പരിവേഠതി മിലക്ഖഭോജനത്താതി ഗോധുമോ. സോഭനസീസത്താ കമനീയഭാവം ഗച്ഛതീതി കങ്ഗു. മഹന്തസീസത്താ, മധുരരസനാളത്താ ച വരീയതി പത്ഥീയതി ജനേഹീതി വരകോ. കോരം രുധിരം ദൂസതി ഭുഞ്ജന്താനന്തി കുദ്രൂസകോ. നിബ്ബത്തോ ഓദനോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി സത്തസു ധഞ്ഞേസു. സാലീതീതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ നാമപരിയായോ. സാലീ നാമാതി അത്ഥോ. ഏസേവ നയോ ‘‘വീഹീതീ’’തിആദീസുപി.

ഏത്ഥാതി തിണധഞ്ഞജാതീസു. നീവാരോ സാലിയാ അനുലോമോ, വരകചോരകോ വരകസ്സ അനുലോമോ. അമ്ബിലപായാസാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ഖീരഭത്താദയോ സങ്ഗണ്ഹന്തി. ഓധീതി അവധി, മരിയാദോതി അത്ഥോ. സോ ഹി അവഹീയതി ചജീയതി അസ്മാതി ഓധീതി വുച്ചതി.

യോപി പായാസോ വാ യാപി അമ്ബിലയാഗു വാ ഓധിം ന ദസ്സേതി, സോ പവാരണം ന ജനേതീതി യോജനാ. പയേന ഖീരേന കതത്താ പായാസോ. പാതബ്ബസ്സ, അസിതബ്ബസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം ബ്യുപ്പത്തിനിമിത്താനം സമ്ഭവതോ വാ പായാസോതി വുച്ചതി. ഉദ്ധനതോതി ചുല്ലിതോ. സാ ഹി ഉപരി ധീയന്തി ഠപിയന്തി ഥാല്യാദയോ ഏത്ഥാതി ഉദ്ധനന്തി വുച്ചതി. ആവജ്ജിത്വാതി പരിണാമേത്വാ. ഘനഭാവന്തി കഥിനഭാവം. ഏത്ഥാപി വാക്യേ ‘‘യോ സോ’’തി പദാനി യോജേതബ്ബാനി. പുബ്ബേതി അബ്ഭുണ്ഹകാലേ. നിമന്തനേതി നിമന്തനട്ഠാനേ. ഭത്തേ ആകിരിത്വാ ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യാപനം ഗച്ഛതി ഇമായാതി യാഗു. കിഞ്ചാപി തനുകാ ഹോതി, തഥാപീതി യോജനാ. ഉദകാദീസൂതിആദിസദ്ദേന കിഞ്ജികഖീരാദയോ സങ്ഗയ്ഹന്തി. യാഗുസങ്ഗഹമേവ ഗച്ഛതി, കസ്മാ? ഉദകാദീനം പക്കുഥിതത്താതി അധിപ്പായോ. തസ്മിം വാതി സഭത്തേ, പക്കുഥിതഉദകാദികേ വാ. അഞ്ഞസ്മിം വാതി പക്കുഥിതഉദകാദിതോ അഞ്ഞസ്മിം ഉദകാദികേ വാ. യത്ഥ യസ്മിം ഉദകാദികേ പക്ഖിപന്തി, തം പവാരണം ജനേതീതി യോജനാ.

സുദ്ധരസകോതി മച്ഛമംസഖണ്ഡന്ഹാരൂഹി അമിസ്സോ സുദ്ധോ മച്ഛാദിരസകോ. രസകയാഗൂതി രസകഭൂതാ ദ്രവഭൂതാ യാഗു. ഘനയാഗൂതി കഥിനയാഗു. ഏത്ഥാതി ഘനയാഗുയം. പുപ്ഫിഅത്ഥായാതി പുപ്ഫം ഫുല്ലം ഇമസ്സ ഖജ്ജകസ്സാതി പുപ്ഫീ, പുപ്ഫിനോ അത്ഥോ പയോജനം പുപ്ഫിഅത്ഥോ, തദത്ഥായ കതന്തി സമ്ബന്ധോ. തേ തണ്ഡുലേതി തേ സേദിതതണ്ഡുലേ. അചുണ്ണത്താ നേവ സത്തുസങ്ഖ്യം, അപക്കത്താ ന ഭത്തസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. തേഹീതി സേദിതതണ്ഡുലേഹി. തേ തണ്ഡുലേ പചന്തി, കരോന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘യവേഹീ’’തി ബഹുവചനേന സത്ത ധഞ്ഞാനിപി ഗഹിതാനി. ഏസ നയോ സാലിവീഹിയവേഹീതി ഏത്ഥാപി. ഥുസേതി ധഞ്ഞതചേ. പലാപേത്വാതി പടിക്കമാപേത്വാ. തന്തി ചുണ്ണം ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. ഖരപാകഭജ്ജിതാനന്തി ഖരോ പാകോ ഖരപാകോ, ഖരപാകേന ഭജ്ജിതാ ഖരപാകഭജ്ജിതാ, തേസം. ന പവാരേന്തി അസത്തുസങ്ഗഹത്താതി അധിപ്പായോ. കുണ്ഡകമ്പീതി കണമ്പി. പവാരേതി സത്തുസങ്ഗഹത്താതി അധിപ്പായോ. തേഹീതി ലാജേഹി. സുദ്ധഖജ്ജകന്തി പിട്ഠേഹി അമിസ്സിതം സുദ്ധം ഫലാഫലാദിഖജ്ജകം. യാഗും പിവന്തസ്സ ദേന്തീതി യോജനാ. താനീതി ദ്വേ മച്ഛമംസഖണ്ഡാനി. ന പവാരേതി ദ്വിന്നം മച്ഛമംസഖണ്ഡാനം അഖാദിതത്താതി അധിപ്പായോ. തതോതി ദ്വേമച്ഛമംസഖണ്ഡതോ നീഹരിത്വാ ഏകന്തി സമ്ബന്ധോ, തേസു വാ. സോതി ഖാദകോ ഭിക്ഖു. അഞ്ഞന്തി ദ്വീഹി മച്ഛമംസഖണ്ഡേഹി അഞ്ഞം പവാരണപഹോനകം ഭോജനം.

അവത്ഥുതായാതി പവാരണായ അവത്ഥുഭാവതോ. തം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘യം ഹീ’’തി. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. യന്തി മംസം. ഇദം പനാതി ഇദം മംസം പന. പടിക്ഖിത്തമംസം കപ്പിയഭാവതോ അപടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠാനേ ഠിതത്താ പടിക്ഖിത്തമ്പി മംസഭാവം ന ജഹാതി. നനു ഖാദിതമംസം പന അകപ്പിയഭാവതോ പടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠാനേ ഠിതത്താ ഖാദിയമാനമ്പി മംസഭാവം ജഹാതീതി ആഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. കുലദൂസകകമ്മഞ്ച വേജ്ജകമ്മഞ്ച ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനഞ്ച സാദിതരൂപിയഞ്ച കുല…പേ… രൂപിയാനി, താനി ആദീനി യേസം കുഹനാദീനന്തി കുല…പേ… രൂപിയാദയോ, തേഹി. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു വാരേസു.

ഏവന്തിആദി നിഗമനനിദസ്സനം. തന്തി ഭോജനം. യഥാതി യേനാകാരേന. യേന അജ്ഝോഹടം ഹോതി, സോ പടിക്ഖിപതി പവാരേതീതി യോജനാ. കത്ഥചീതി കിസ്മിഞ്ചി പത്താദികേ. തസ്മിം ചേ അന്തരേതി തസ്മിം ഖണേ ചേ. അഞ്ഞത്രാതി അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ. പത്തേ വിജ്ജമാനഭോജനം അനജ്ഝോഹരിതുകാമോ ഹോതി യഥാ, ഏവന്തി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു പദേസു. തത്ഥാതി കുരുന്ദീയം. ആനിസദസ്സാതി ആഗമ്മ നിസീദതി ഏതേനാതി ആനിസദോ, തസ്സ പച്ഛിമന്തതോതി സമ്ബന്ധോ. പണ്ഹിഅന്തതോതി പസതി ഠിതകാലേ വാ ഗമനകാലേ വാ ഭൂമിം ഫുസതീതി പണ്ഹീ, തസ്സ അന്തതോ. ‘‘ദായകസ്സാ’’തിപദം ‘‘പസാരിതഹത്ഥ’’ന്തി പദേന ച ‘‘അങ്ഗ’’ന്തി പദേന ച അവയവീസമ്ബന്ധോ. ഹത്ഥപാസോതി ഹത്ഥസ്സ പാസോ സമീപോ ഹത്ഥപാസോ, ഹത്ഥോ പസതി ഫുസതി അസ്മിം ഠാനേതി വാ ഹത്ഥപാസോ, അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ പദേസോ. തസ്മിന്തി ഹത്ഥപാസേ.

ഉപനാമേതീതി സമീപം നാമേതി. അനന്തരനിസിന്നോപീതി ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ അനന്തരേ ഠാനേ നിസിന്നോപി ഭിക്ഖു വദതീതി യോജനാ. ഭത്തപച്ഛിന്തി ഭത്തേന പക്ഖിത്തം പച്ഛിം. ഈസകന്തി ഭാവനപുംസകം. ഉദ്ധരിത്വാ വാ അപനാമേത്വാ വാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ദൂരേതി നവാസനേ. ഇതോതി പത്തതോ. ഗതോ ദൂതോതി സമ്ബന്ധോ.

പരിവേസനായാതി പരിവേസനത്ഥായ, ഭത്തഗ്ഗേ വാ. തത്രാതി അസ്മിം പരിവേസനേ. തന്തി ഭത്തപച്ഛിം. ഫുട്ഠമത്താവാതി ഫുസിയമത്താവ. കടച്ഛുനാ ഉദ്ധടഭത്തേ പന പവാരണാ ഹോതീതി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തസ്സാതി പരിവേസകസ്സ. അഭിഹടേ പടിക്ഖിത്തത്താതി അഭിഹടസ്സ ഭത്തസ്സ പടിക്ഖിത്തഭാവതോ.

‘‘കായേന വാചായ വാ പടിക്ഖിപന്തസ്സ പവാരണാ ഹോതീ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥാതി തേസു കായവാചാപടിക്ഖേപേസു. മച്ഛികബീജനിന്തി മക്ഖികാനം ഉത്താസനിം ബീജനിം. ഖകാരസ്സ ഹി ഛകാരം കത്വാ ‘‘മച്ഛികാ’’തി വുച്ചതി ‘‘സച്ഛികത്വാ’’തിആദീസു വിയ (അ. നി. ൩.൧൦൩). ഏത്ഥ ഹി ‘‘സക്ഖികത്വാ’’തി വത്തബ്ബേ ഖകാരസ്സ ഛകാരോ ഹോതി.

ഏകോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. അപനേത്വാതി പത്തതോ അപനേത്വാ. ഏത്ഥാതി വചനേ. കഥന്തി കേനാകാരേന ഹോതീതി യോജനാ. വദന്തസ്സ നാമാതി ഏത്ഥ നാമസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ ‘‘അത്ഥീ’’തിപദേന യോജേതബ്ബോ. അത്ഥി നാമാതി അത്ഥോ. ഇതോപീതി പത്തതോപി. തത്രാപീതി തസ്മിം വചനേപി.

സമംസകന്തി മംസേന സഹ പവത്തം. രസന്തി ദ്രവം. തന്തി വചനം. പടിക്ഖിപതോ ഹോതി. കസ്മാ? മച്ഛോ ച രസോ ച മച്ഛേന മിസ്സോ രസോ ചാതി അത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ. ഇദന്തി വത്ഥും. മംസം വിസും കത്വാതി ‘‘മംസസ്സ രസം മംസരസ’’ന്തി മംസപദത്ഥസ്സ പധാനഭാവം അകത്വാ, രസപദത്ഥസ്സേവ പധാനഭാവം കത്വാതി അത്ഥോ.

ആപുച്ഛന്തന്തി ‘‘മംസരസം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആപുച്ഛന്തം. തന്തി മംസം. കരമ്ബകോതി മിസ്സകാധിവചനമേതം. യഞ്ഹി അഞ്ഞേന അഞ്ഞേന മിസ്സേത്വാ കരോന്തി, സോ ‘‘കരമ്ബകോ’’തി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – കരോതി സമൂഹം അവയവിന്തി കരോ, കരീയതി വാ സമൂഹേന അവയവിനാതി കരോ, അവയവോ, തം വകതി ആദദാതീതി കരമ്ബകോ, സമൂഹോ. ‘‘കദമ്ബകോ’’തിപി പാഠോ, സോപി യുത്തോയേവ അനുമതത്താ പണ്ഡിതേഹി. അഭിധാനേപി ഏവമേവ അത്ഥീ. അത്ഥോ പന അഞ്ഞഥാ ചിന്തേതബ്ബോ. ഇമസ്മിം വാ അത്ഥേ രകാരസ്സ ദകാരോ കാതബ്ബോ. മംസേന മിസ്സോ, ലക്ഖിതോ വാ കരമ്ബകോ മംസകരമ്ബകോ. ന പവാരേതീതി യേസം കേസഞ്ചി മിസ്സകത്താ ന പവാരേതി. പവാരേതീതി മംസേന മിസ്സിതത്താ പവാരേതി.

യോ പന പടിക്ഖിപതി, സോ പവാരിതോവ ഹോതീതി യോജനാ. നിമന്തനേതി നിമന്തനട്ഠാനേ. ഹീതി സച്ചം. തത്ഥാതി കുരുന്ദിയം. യേനാതി യേന ഭത്തേന. ഏത്ഥാതി ‘‘യാഗും ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിവചനേ. അധിപ്പായോതി അട്ഠകഥാചരിയാനം അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ‘‘യാഗുമിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിവചനേ. ദുദ്ദസന്തി ദുക്കരം ദസ്സനം. ഇദഞ്ചാതി ‘‘മിസ്സകം ഗണ്ഹഥാ’’തിവചനഞ്ച. ന സമാനേതബ്ബന്തി സമം ന ആനേതബ്ബം, സമാനം വാ ന കാതബ്ബം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഇദം പനാതി മിസ്സകം പന. ഏത്ഥാതി മിസ്സകേ. വിസും കത്വാതി രസഖീരസപ്പീനി ആവേണിം കത്വാ. തന്തി രസാദിം.

കദ്ദീയതി മദ്ദീയതീതി കദ്ദമോ. ഉന്ദതി പസവതി വഡ്ഢതീതി ഉദകം. ഉന്ദതി വാ ക്ലേദനം കരോതീതി ഉദകം, നിലീനേ സത്തേ ഗുപതി രക്ഖതീതി ഗുമ്ബോ, ഗുഹതി സംവരതീതി വാ ഗുമ്ബോ. അനുപരിയായന്തേനാതി അനുക്കമേന പരിവത്തിത്വാ ആയന്തേന. തന്തി നാവം വാ സേതും വാ. മജ്ഝന്ഹികന്തി അഹസ്സ മജ്ഝം മജ്ഝന്ഹം, അഹസദ്ദസ്സ ന്ഹാദേസോ, മജ്ഝന്ഹം ഏവ മജ്ഝന്ഹികം. പോത്ഥകേസു പന മജ്ഝന്തികന്തി പാഠോ അത്ഥി, സോ അപാഠോയേവ. യോ ഠിതോ പവാരേതി, തേന ഠിതേനേവ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യോജനാ. ആനിസദന്തി പീഠേ ഫുട്ഠആനിസദമംസം. അചാലേത്വാതി അചാവേത്വാ. അയമേവ വാ പാഠോ. ഉപരി ച പസ്സേസു ച അമോചേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അദിന്നാദാനേ വിയ ഠാനാചാവനം ന വേദിതബ്ബം. സംസരിതുന്തി സംസബ്ബിതും. നന്തി ഭിക്ഖും.

അതിരേകം രിചതി ഗച്ഛതീതി അതിരിത്തം, ന അതിരിത്തം അനതിരിത്തന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന അതിരിത്ത’’ന്തി. ‘‘അധിക’’ന്തിഇമിനാ അതിരിത്തസദ്ദസ്സ അതിസുഞ്ഞത്ഥം നിവത്തേതി. അധി ഹുത്വാ ഏതി പവത്തതീതി അധികം. തം പനാതി അനതിരിത്തം പന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ‘‘അകപ്പിയകത’’ന്തിആദിവചനേ. വിത്ഥാരോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തത്ഥാതി അതിരിത്തം കാതബ്ബേസു വത്ഥൂസു. യം ഫലം വാ യം കന്ദമൂലാദി വാ അകതന്തി യോജനാ. അകപ്പിയഭോജനം വാതി കുലദൂസകകമ്മാദീഹി നിബ്ബത്തം അകപ്പിയഭോജനം വാ അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. യോതി വിനയധരോ ഭിക്ഖു. തേന കതന്തി യോജനാ. ‘‘ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന ആസനാ വുട്ഠിതേന കത’’ന്തിവചനതോ ഭുത്താവിനാ അപവാരിതേന ആസനാ വുട്ഠിതേന കത്തബ്ബന്തി സിദ്ധം. തസ്മാ പാതോ അദ്ധാനം ഗച്ഛന്തേസു ദ്വീസു ഏകോ പവാരിതോ, തസ്സ ഇതരോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ഭിക്ഖം അത്തനാ അഭുത്വാപി ‘‘അലമേതം സബ്ബ’’ന്തി കാതും ലഭതി ഏവ. യന്തി ഖാദനീയഭോജനീയം. ‘‘തദുഭയമ്പീ’’തിഇമിനാ അതിരിത്തഞ്ച അതിരിത്തഞ്ച അതിരിത്തം, ന അതിരിത്തം അനതിരിത്തന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി.

തസ്സേവാതി അനതിരിത്തസ്സേവ. ഏത്ഥാതി അനതിരിത്തേ, ‘‘കപ്പിയകത’’ന്തി ആദീസു സത്തസു വിനയകമ്മാകാരേസു വാ. അനന്തരേതി വിനയധരസ്സ അനന്തരേ ആസനേ. പത്തതോ നീഹരിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥേവാതി ഭുഞ്ജനട്ഠാനേയേവ. തസ്സാതി നിസിന്നസ്സ. തേനാതി ഭത്തം ആനേന്തേന ഭിക്ഖുനാ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘നിസിന്നേന ഭിക്ഖുനാ’’തി കാരിതകമ്മം ആനേതബ്ബം. കസ്മാ ‘‘ഹത്ഥം ധോവിത്വാ’’തി വുത്തന്തി പുച്ഛന്തോ ആഹ ‘‘കസ്മാ’’തി. ഹീതി കാരണം. യസ്മാ അകപ്പിയം ഹോതി, തസ്മാ ഹത്ഥം ധോവിത്വാതി മയാ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തസ്സാതി ഭത്തം ആനേന്തസ്സ. യേനാതി വിനയധരേന. പുന യേനാതി ഏവമേവ. യഞ്ചാതി ഖാദനീയഭോജനീയഞ്ച. യേന വിനയധരേന പഠമം അകതം, തേനേവ കത്തബ്ബം. യഞ്ച ഖാദനീയഭോജനീയം പഠമം അകതം, തഞ്ഞേവ കത്തബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥാതി പഠമഭാജനേ. ഹീതി സച്ചം. പഠമഭാജനം സുദ്ധം ധോവിത്വാ കതമ്പി നിദ്ദോസമേവ. തേന ഭിക്ഖുനാതി പവാരിതേന ഭിക്ഖുനാ.

കുണ്ഡേപീതി ഉക്ഖലിയമ്പി. സാ ഹി കുഡതി ഓദനാദിം ദാഹം കരോതീതി കുണ്ഡോതി വുച്ചതി. തന്തി അതിരിത്തകതം ഖാദനീയഭോജനീയം. യേന പനാതി വിനയധരേന പന. ഭിക്ഖും നിസീദാപേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. മങ്ഗലനിമന്തനേതി മങ്ഗലത്ഥായ നിമന്തനട്ഠാനേ. തത്ഥാതി മങ്ഗലനിമന്തനേ. കരോന്തേനാതി കരോന്തേന വിനയധരേന.

ഗിലാനേന ഭുഞ്ജിതാവസേസമേവ ന കേവലം ഗിലാനാതിരിത്തം നാമ, ഗിലാനം പന ഉദ്ദിസ്സ ആഭതം ഗിലാനാതിരിത്തമേവ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി. യംകിഞ്ചി ഗിലാനന്തി ഉപസമ്പന്നം വാ അനുപസമ്പന്നം വാ യംകിഞ്ചി ഗിലാനം. യം ദുക്കടം വുത്തം, തം അസംസട്ഠവസേന വുത്തന്തി യോജനാ. അനാഹാരത്ഥായാതി പിപാസച്ഛേദനആബാധവൂപസമത്ഥായ.

൨൪൧. സതി പച്ചയേതി ഏത്ഥ പച്ചയസ്സ സരൂപം ദസ്സേതും ‘‘പിപാസായ സതീ’’തി ച ‘‘ആബാധേ സതീ’’തി ച വുത്തം. തേന തേനാതി സത്താഹകാലികേന ച യാവജീവികേന ച. തസ്സാതി ആബാധസ്സ. ഇദം പദം ‘‘ഉപസമനത്ഥ’’ന്തി ഏത്ഥ സമുധാതുയാ സമ്ബന്ധേ സമ്ബന്ധോ, യുപച്ചയേന സമ്ബന്ധേ കമ്മന്തി ദട്ഠബ്ബന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയപവാരണസിക്ഖാപദം

൨൪൨. ഛട്ഠേ ന ആചരിതബ്ബോതി അനാചാരോതി വുത്തേ പണ്ണത്തിവീതിക്കമോതി ആഹ ‘‘പണ്ണത്തിവീതിക്കമ’’ന്തി. ‘‘കരോതീ’’തിഇമിനാ ‘‘അത്താനമാചരതീ’’തിആദീസു വിയ ചരസദ്ദോ കരസദ്ദത്ഥോതി ദസ്സേതി. ഉപനന്ധീതി ഏത്ഥ ഉപസദ്ദോ ഉപനാഹത്ഥോ, നഹധാതു ബന്ധനത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപനാഹ’’ന്തിആദി. ജനിതോ ഉപനാഹോ യേനാതി ജനിതഉപനാഹോ. ഇമിനാ ‘‘ഉപനന്ധോ’’തി പദസ്സ ഉപനഹതീതി ഉപനന്ധോതി കത്ഥുത്ഥം ദസ്സേതി.

൨൪൩. അഭിഹട്ഠുന്തി ഏത്ഥ തുംപച്ചയോ ത്വാപച്ചയത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഭിഹരിത്വാ’’തി. പദഭാജനേ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സാധാരണമേവ അത്ഥന്തി യോജനാ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. തീഹാകാരേഹീതി സാമം ജാനനേന ച അഞ്ഞേസമാരോചനേന ച തസ്സാരോചനേന ചാതി തീഹി കാരണേഹി. ആസാദീയതേ മങ്കും കരീയതേ ആസാദനം, തം അപേക്ഖോ ആസാദനാപേക്ഖോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആസാദന’’ന്തിആദി.

യസ്സ അത്ഥായ അഭിഹടന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇതരസ്സാതി അഭിഹാരകതോ അഞ്ഞസ്സ ഭുത്തസ്സാതി. ഛട്ഠം.

൭. വികാലഭോജനസിക്ഖാപദം

൨൪൭. സത്തമേ ഗിരിമ്ഹീതി പബ്ബതമ്ഹി. സോ ഹി ഹിമവമനാദിവസേന ജലം, സാരഭൂതാനി ച ഭേസജ്ജാദിവത്ഥൂനി ഗിരതി നിഗ്ഗിരതീതി ഗിരീതി വുച്ചതി. അഗ്ഗസമജ്ജോതി ഉത്തമസമജ്ജോ. ഇമേഹി പദേഹി അഗ്ഗോ സമജ്ജോ അഗ്ഗസമജ്ജോ, ഗിരിമ്ഹി പവത്തോ അഗ്ഗസമജ്ജോ ഗിരഗ്ഗസമജ്ജോതി അത്ഥം ദസ്സേതി. സമജ്ജോതി ച സഭാ. സാ ഹി സമാഗമം അജന്തി ഗച്ഛന്തി ജനാ ഏത്ഥാതി സമജ്ജോതി വുച്ചതി. ‘‘ഗിരിസ്സ വാ’’തിആദിനാ ഗിരിസ്സ അഗ്ഗോ കോടി ഗിരഗ്ഗോ, തസ്മിം പവത്തോ സമജ്ജോ ഗിരഗ്ഗസമജ്ജോതി അത്ഥോ ദസ്സിതോ. സോതി ഗിരഗ്ഗസമജ്ജോ. ഭവിസ്സതി കിരാതി യോജനാ. ഭൂമിഭാഗേതി അവയവിആധാരോ, സന്നിപതതീതി സമ്ബന്ധോ. നടഞ്ച നാടകഞ്ച നടനാടകാനി. ‘‘നച്ചം ഗീതം വാദിതഞ്ചാ’’തി ഇദം തയം ‘‘നാടക’’ന്തി വുച്ചതി. തേസന്തി നടനാടകാനം. ദസ്സനത്ഥന്തി ദസ്സനായ ച സവനായ ച. സവനമ്പി ഹി ദസ്സനേനേവ സങ്ഗഹിതം. അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദസ്സ താവ അപഞ്ഞത്തത്താ. തേതി സത്തരസവഗ്ഗിയാ. തത്ഥാതി ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം. അഥാതി തസ്മിം കാലേ. നേസന്തി സത്തരസവഗ്ഗിയാനം അദംസൂതി സമ്ബന്ധോ. വിലിമ്പേത്വാതി വിലേപനേഹി വിവിധാകാരേന ലിമ്പേത്വാ.

൨൪൯. ‘‘വികാലേ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി വിസേസകാലോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘കാലോ’’തിആദി. സോ ചാതി ഭോജനകാലോ ച. മജ്ഝന്ഹികോ ഹോതീതി യോജനാ. തേനേവാതി ഭോജനകാലസ്സ അധിപ്പേതത്താ ഏവ. അസ്സാതി ‘‘വികാലേ’’തിപദസ്സ. ‘‘വികാലോ നാമ…പേ… അരുണുഗ്ഗമനാ’’തി പദഭാജനേന അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ മജ്ഝന്ഹികാ കാലോ നാമാതി അത്ഥോ നയേന ദസ്സിതോ ഹോതി. തതോതി ഠിതമജ്ഝന്ഹികതോ. സൂരിയസ്സ അതിസീഘത്താ വേഗേന ഠിതമജ്ഝന്ഹികം വീതിവത്തേയ്യാതി ആഹ ‘‘കുക്കുച്ചകേന പന ന കത്തബ്ബ’’ന്തി. കാലത്ഥമ്ഭോതി കാലസ്സ ജാനനത്ഥായ ഥൂണോ. കാലന്തരേതി കാലസ്സ അബ്ഭന്തരേ.

അവസേസം ഖാദനീയം നാമാതി ഏത്ഥ വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. യന്തി ഖാദനീയം അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. വനമൂലാദിപഭേദം യമ്പി ഖാദനീയം അത്ഥി, തമ്പി ആമിസഗതികം ഹോതീതി യോജനാ. സേയ്യഥിദന്തി പുച്ഛാവാചകനിപാതസമുദായോ. ഇദം ഖാദനീയം സേയ്യഥാ കതമന്തി അത്ഥോ. ഇദമ്പീതി ഇദം ദ്വാദസവിധമ്പി. പിസദ്ദേന ന പൂവാദിയേവാതി ദസ്സേതി.

തത്ഥാതി ദ്വാദസസു ഖാദനീയേസു, ആധാരേ ഭുമ്മം. മൂലതി പതിട്ഠാതി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ മൂലം. ഖാദിതബ്ബന്തി ഖാദനീയം. മൂലമേവ ഖാദനീയം മൂലഖാദനീയം, തസ്മിം വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. മൂലകമൂലാദീനി ലോകസങ്കേതോ പദേസതോയേവ വേദിതബ്ബാനി. തം തഞ്ഹി നാമം അജാനന്താനം അതിസമ്മൂള്ഹകാരണത്താ സഹ പരിയായന്തരേന വചനത്ഥം വക്ഖാമ. സൂപസ്സ ഹിതം സൂപേയ്യം, സൂപേയ്യം പണ്ണം ഏതേസന്തി സൂപേയ്യപണ്ണാ, തേസം മൂലാനി സൂപേയ്യപണ്ണമൂലാനി. ആമീയതി അന്തോ പവേസീയതീതി ആമിസോ, ആകാരോ അന്തോകരണത്ഥോ, ആമിസസ്സ ഗതി വിയ ഗതി ഏതേസന്തി ആമിസഗതികാനി . ഏത്ഥാതി മൂലേസു. ജരഡ്ഢന്തി ജരഭൂതം ഉപഡ്ഢം. അഞ്ഞമ്പീതി വജകലിമൂലതോ അഞ്ഞമ്പി.

യാനി പന മൂലാനി വുത്താനി, താനി യാവജീവികാനീതി യോജനാ. പാളിയം വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. ഖാദനീയത്ഥന്തി ഖാദനീയസ്സ, ഖാദനീയേ വാ വിജ്ജമാനം, ഖാദനീയേന വാ കാതബ്ബം കിച്ചം, പയോജനം വാതി ഖാദനീയത്ഥം. ‘‘ഖാദനീയേ’’തിഇമിനാ ‘‘തത്ഥ വുത്താഭിധമ്മത്ഥാ’’തിആദീസു വിയ ഖാദനീയത്ഥപദസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപധാനഭാവം ദസ്സേതി. തത്ഥ ഖാദനീയസ്സ, ഖാദനീയേ വാ വിജ്ജമാനം, ഖാദനീയേന വാ കാതബ്ബം കിച്ചം നാമ ജിഘച്ഛാഹരണമേവ. യഞ്ഹി പൂവാദിഖാദനീയം ഖാദിത്വാ ജിഘച്ഛാഹരണം ഹോതി, തസ്സ കിച്ചം കിച്ചം നാമാതി വുത്തം ഹോതി. തം കിച്ചം, പയോജനം വാ നേവ ഫരന്തി, നേവ നിപ്ഫാദേന്തി. ഏസേവ നയോ ‘‘ന ഭോജനീയേ ഭോജനീയത്ഥം ഫരന്തീ’’തിഏത്ഥാപി.

തേസന്തി മൂലാനം അന്തോ, ലക്ഖണന്തി വാ സമ്ബന്ധോ. ഏകസ്മിം ജനപദേ ഖാദനീയത്ഥഭോജനീയത്ഥേസു ഫരമാനേസു അഞ്ഞേസുപി ജനപദേസു ഫരന്തിയേവാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തേസു തേസു ജനപദേസൂ’’തി വിച്ഛാപദം വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഹി ബഹൂസു ജനപദേസു പഥവീരസആപോരസസമ്പത്തിവസേന ഖാദനീയത്ഥഭോജനീയത്ഥം ഫരമാനമ്പി ഏകസ്മിം ജനപദേ പഥവീരസആപോരസവിപത്തിവസേന അഫരമാനം ഭവേയ്യ, വികാരവസേന പന തത്ഥ പവത്തത്താ തം ജനപദം പമാണം ന കാതബ്ബം, ഗഹേതബ്ബമേവാതി വുത്തം ഹോതി. പകതിആഹാരവസേനാതി അഞ്ഞേഹി യാവകാലിക, സത്താഹകാലികേഹി അമിസ്സിതം അത്തനോ പകതിയാവ ആഹാരകിച്ചകരണവസേന. ‘‘മനുസ്സാന’’ന്തിഇമിനാ അഞ്ഞേസം തിരച്ഛാനാദീനം ഖാദനീയത്ഥഭോജനീയത്ഥം ഫരമാനമ്പി ന പമാണന്തി ദസ്സേതി. തന്തി മൂലം. ഹീതി സച്ചം. നാമസഞ്ഞാസൂതി നാമസങ്ഖാതാസു സഞ്ഞാസു.

യഥാ മൂലേ ലക്ഖണം ദസ്സിതം, ഏവം കന്ദാദീസുപി യം ലക്ഖണം ദസ്സിതന്തി യോജനാ. ന കേവലം പാളിയം ആഗതാനം ഹലിദ്ദാദീനം മൂലംയേവ യാവജീവികം ഹോതി, അഥ ഖോ തചാദയോപീതി ആഹ ‘‘യഞ്ചേത’’ന്തിആദി. യം ഏതം അട്ഠവിധന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഏവം മൂലഖാദനീയേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കന്ദഖാദനീയേ തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കന്ദഖാദനീയേ’’തിആദി. തത്ഥ കന്ദഖാദനീയേതി കം സുഖം ദദാതീതി കന്ദോ, പദുമാദികന്ദോ, സുഖസ്സ അദായകാ പന കന്ദാ രുള്ഹീവസേന കന്ദാതി വുച്ചന്തി, കന്ദോ ഏവ ഖാദനീയം കന്ദഖാദനീയം, തസ്മിം വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ ഉപരിപി. യന്തി കന്ദം. ഇമിനാ തംസദ്ദാനപേക്ഖോ യംസദ്ദോപി അത്ഥീതി ഞാപേതി. തത്ഥാതി കന്ദഖാദനീയേ. തരുണോ, സുഖഖാദനീയോതി വിസേസനപദാനി യഥാവചനം ഉപരിപി യോജേതബ്ബാനി. ഏവമാദയോ ഫരണകകന്ദാ യാവകാലികാതി സമ്ബന്ധോ.

അധോതോതി വിസരസോ ഉദകേന അധൂനിതോ. തേതി കന്ദാ സങ്ഗഹിതാതി സമ്ബന്ധോ.

മൂലേ അലതി പവത്തതീതി മുളാലോ, ഉദകതോ വാ ഉദ്ധടമത്തേ മിലതി നിമിലതീതി മുളാലം. ഏവമാദി ഫരണകമുളാലം യാവകാലികന്തി യോജനാ. തം സബ്ബമ്പീതി സബ്ബമ്പി തം മുളാലം സങ്ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ.

മസതി വിജ്ഝതീതി മത്ഥകോ. ഏവമാദി മത്ഥകോ യാവകാലികോതി യോജനാ. ജരഡ്ഢബുന്ദോതി ജരഭൂതഅഡ്ഢസങ്ഖാതോ പാദോ.

ഖനീയതി അവദാരീയതീതി ഖന്ധോ, ഖായതീതി വാ ഖന്ധോ. ‘‘അന്തോപഥവീഗതോ’’തിപദം ‘‘സാലകല്യാണിഖന്ധോ’’തിപദേനേവ യോജേതബ്ബം, ന അഞ്ഞേഹി. ഏവമാദി ഖന്ധോ യാവകാലികോതി യോജനാ. അവസേസാതി തീഹി ദണ്ഡകാദീഹി അവസേസാ.

തചതി സംവരതി പടിച്ഛാദേതീതി തചോ. സരസോതി ഏത്ഥ ഏവകാരോ യോജേതബ്ബോ, സരസോ ഏവാതി അത്ഥോ. തേസം സങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. ഏതന്തി കസാവഭേസജ്ജം, ‘‘അനുജാനാമി …പേ… ഭോജനീയത്ഥ’’ന്തി വചനം വാ. ഏത്ഥാതി കസാവഭേസജ്ജേ. ഏതേസമ്പീതി മത്ഥകഖന്ധത്തചാനമ്പി.

പതതീതി പത്തം. ഏതേസന്തി മൂലകാദീനം. ഏവരൂപാനി പത്താനി ച ഏകംസേന യാവകാലികാനീതി യോജനാ. യാ ലോണീ ആരോഹതി, തസ്സാ ലോണിയാ പത്തം യാവജീവികന്തി യോജനാ. ദീപവാസിനോതി തമ്ബപണ്ണിദീപവാസിനോ, ജമ്ബുദീപവാസിനോ വാ. യാനി വാ ഫരന്തീതി വുത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി നിമ്ബാദീനം. ഇദം പദം പുബ്ബപരാപേക്ഖകം, തസ്മാ ദ്വിന്നം മജ്ഝേ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. പണ്ണാനം അന്തോ നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ.

പുപ്ഫതി വികസതീതി പുപ്ഫം. ഏവമാദി പുപ്ഫം യാവകാലികന്തി യോജനാ. തസ്സാതി പുപ്ഫസ്സ. അസ്സാതി ഏവമേവ.

ഫലതീതി ഫലം. യാനീതി ഫലാനി. ഫരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. നേസന്തി ഫലാനം പരിയന്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യാനി വുത്താനി, താനി യാവജീവികാനീതി യോജനാ. തേസമ്പീതി ഫലാനമ്പി പരിയന്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

അസീയതി ഖിപീയതി, ഛഡ്ഡീയതീതി വാ അട്ഠി. ഏവമാദീനി ഫരണകാനി അട്ഠീനി യാവകാലികാനീതി യോജനാ. തേസന്തി അട്ഠീനം.

പിസീയതി ചുണ്ണം കരീയതീതി പിട്ഠം. ഏവമാദീനി ഫരണകാനി പിട്ഠാനി യാവകാലികാനീതി യോജനാ. അധോതകന്തി ഉദകേന അധൂനിതം. തേസന്തി പിട്ഠാനം.

നിരന്തരം അസതി സമ്ബജ്ഝതീതി നിയ്യാസോ. സേസാതി ഉച്ഛുനിയ്യാസതോ സേസാ. പാളിയം വുത്തനിയ്യാസാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി നിയ്യാസഖാദനീയേ. സങ്ഗഹിതാനം നിയ്യാസാനം പരിയന്തന്തി യോജനാ. ഏവന്തിആദി നിഗമനം.

വുത്തമേവാതി ഹേട്ഠാ പഠമപവാരണസിക്ഖാപദേ വുത്തമേവാതി. സത്തമം.

൮. സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദം

൨൫൨. അട്ഠമേ അബ്ഭന്തരേ ജാതോ അബ്ഭന്തരോ. മഹാഥേരോതി മഹന്തേഹി ഥിരഗുണേഹി യുത്തോ. ഇമിനാ ‘‘ബേലട്ഠോ’’തി സഞ്ഞാനാമസ്സ സഞ്ഞിനാമിം ദസ്സേതി. പധാനഘരേതി സമഥവിപസ്സനാനം പദഹനട്ഠാനഘരസങ്ഖാതേ ഏകസ്മിം ആവാസേ. സുക്ഖകുരന്തി ഏത്ഥ സോസനകുരത്താ ന സുക്ഖകുരം ഹോതി, കേവലം പന അസൂപബ്യഞ്ജനത്താതി ആഹ ‘‘അസൂപബ്യഞ്ജനം ഓദന’’ന്തി. സോസനകുരമ്പി യുത്തമേവ. വക്ഖതി ഹി ‘‘തം പിണ്ഡപാതം ഉദകേന തേമേത്വാ’’തി. ‘‘ഓദന’’ന്തിഇമിനാ കുരസദ്ദസ്സ ഓദനപരിയായതം ദസ്സേതി. ഓദനഞ്ഹി കരോതി ആയുവണ്ണാദയോതി ‘‘കുര’’ന്തി വുച്ചതി. സോതി ബേലട്ഠസീസോ. തഞ്ച ഖോതി തഞ്ച സുക്ഖകുരം ആഹരതീതി സമ്ബന്ധോ. പച്ചയഗിദ്ധതായാതി പിണ്ഡപാതപച്ചയേ ലുദ്ധതായ. ഥേരോ ഭുഞ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. മനുസ്സാനം ഏകാഹാരസ്സ സത്താഹമത്തട്ഠിതത്താ ‘‘സത്താഹ’’ന്തി വുത്തം. തതോതി ഭുഞ്ജനതോ പരന്തി സമ്ബന്ധോ. ചത്താരിപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദേന അധികാനിപി സത്താഹാനി ഗഹേതബ്ബാനി.

൨൫൩. ഇതീതി ഇദം തയം. ‘‘സന്നിധി കാരോ അസ്സാ’’തി സമാസോ വിസേസനപരനിപാതവസേന ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘സന്നിധികിരിയന്തി അത്ഥോ’’തി ഇമിനാ കരീയതീതി കാരോതി കമ്മത്ഥം ദസ്സേതി. ഏകരത്തന്തി അന്തിമപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം തദധികാനമ്പി അധിപ്പേതത്താ. അസ്സാതി ‘‘സന്നിധികാരക’’ന്തി പദസ്സ.

സന്നിധികാരകസ്സ സത്താഹകാലികസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയാപത്തിയാ പച്ചയത്താ സന്നിധികാരകം യാമകാലികം ഖാദനീയഭോജനീയം അസമാനമ്പി സുദ്ധപാചിത്തിയാപത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യാമകാലികം വാ’’തി. പടിഗ്ഗഹണേതി പടിഗ്ഗഹണേ ച ഗഹണേ ച. അജ്ഝോഹരിതുകാമതായ ഹി പടിഗ്ഗഹണേ ച പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഗഹണേ ചാതി വുത്തം ഹോതി. യം പത്തം അങ്ഗുലിയാ ഘംസന്തസ്സ ലേഖാ പഞ്ഞായതി, സോ പത്തോ ദുദ്ധോതോ ഹോതി സചേതി യോജനാ ഉത്തരവാക്യേ യംസദ്ദം ദിസ്വാ പുബ്ബവാക്യേ തംസദ്ദസ്സ ഗമനീയത്താ. ഗണ്ഠികപത്തസ്സാതി ബന്ധനപത്തസ്സ. സോതി സ്നേഹോ. പഗ്ഘരതി സന്ദിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. താദിസേതി ദുദ്ധോതേ, ഗണ്ഠികേ വാ. തത്ഥാതി ധോവിതപത്തേ ആസിഞ്ചിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. അബ്ബോഹാരികാതി ന വോഹരിതബ്ബാ, വോഹരിതും ന യുത്താതി അത്ഥോ. യന്തി ഖാദനീയഭോജനീയം പരിച്ചജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തതോതി അപരിച്ചത്തഖാദനീയഭോജനീയതോ നീഹരിത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

അകപ്പിയമംസേസൂതി നിദ്ധാരണസമുദായോ. സതി പച്ചയേതി പിപാസസങ്ഖാതേ പച്ചയേ സതി. അനതിരിത്തകതന്തി അതിരിത്തേന അകതം സന്നിധികാരകം ഖാദനീയഭോജനീയന്തി യോജനാ. ഏകമേവ പാചിത്തിയന്തി സമ്ബന്ധോ. വികപ്പദ്വയേതി സാമിസനിരാമിസസങ്ഖാതേ വികപ്പദ്വയേ. സബ്ബവികപ്പേസൂതി വികാലസന്നിധിഅകപ്പിയമംസയാമകാലികപച്ചയസങ്ഖാതേസു സബ്ബേസു വികപ്പേസു.

൨൫൫. ആമിസസംസട്ഠന്തി ആമിസേന സംസട്ഠം സത്താഹകാലികം യാവജീവികം.

൨൫൬. ചതുബ്ബിധകാലികസ്സ സരൂപഞ്ച വചനത്ഥഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വികാലഭോജനസിക്ഖാപദേ’’തിആദി. തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠം ഖാദനീയഭോജനീയ’’ന്തിഇമിനാ യാവകാലികസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘യാവ…പേ… കാലിക’’ന്തിഇമിനാ വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സദ്ധിം…പേ… പാന’’ന്തിഇമിനാ യാമകാലികസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘യാവ…പേ… കാലിക’’ന്തിഇമിനാ വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സബ്ബിആദി പഞ്ചവിധം ഭേസജ്ജ’’ന്തിഇമിനാ സത്താഹകാലികസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘സത്താഹം…പേ… കാലിക’’ന്തിഇമിനാ വചനത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘ഠപേത്വാ…പേ… സബ്ബമ്പീ’’തിഇമിനാ യാവജീവികസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘യാവ…പേ… ജീവിക’’ന്തിഇമിനാ വചനത്ഥം ദസ്സേതി. സബ്ബവചനത്ഥോ ലഹുകമത്തമേവ, ഗരുകോ പനേവം വേദിതബ്ബോ – യാവ യത്തകോ മജ്ഝന്ഹികോ കാലോ യാവകാലോ, സോ അസ്സത്ഥീ, തം വാ കാലം ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യാവകാലികം. യാമോ കാലോ യാമകാലോ, സോ അസ്സത്ഥി, തം വാ കാലം പരിഭുഞ്ജീതബ്ബന്തി യാമകാലികം. സത്താഹോ കാലോ സത്താഹകാലോ, സോ അസ്സത്ഥി, തം വാ കാലം നിദഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി സത്താഹകാലികം. യാവ യത്തകോ ജീവോ യാവജീവോ, സോ അസ്സത്ഥി, യാവജീവം വാ പരിഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യാവജീവികന്തി.

തത്ഥാതി ചതുബ്ബിധേസു കാലികേസു. സതക്ഖത്തുന്തി അനേകവാരം. യാവ കാലോ നാതിക്കമതി, താവ ഭുഞ്ജന്തസ്സാതി യോജനാ. അഹോരത്തം ഭുഞ്ജന്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോതി. അട്ഠമം.

൯. പണീതഭോജനസിക്ഖാപദം

൨൫൭. നവമേ പകട്ഠഭാവം നീതന്തി പണീതന്തി വുത്തേ പണീതസദ്ദോ ഉത്തമത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഉത്തമഭോജനാനീ’’തി. സമ്പന്നോ നാമ ന മധുരഗുണോ, അഥ ഖോ മധുരഗുണയുത്തം ഭോജനമേവാതി ആഹ ‘‘സമ്പത്തിയുത്ത’’ന്തി. കസ്സാതി കരണത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം, കേനാതി ഹി അത്ഥോ. ‘‘സുരസ’’ന്തിഇമിനാ സാദീയതി അസ്സാദീയതീതി സാദൂതി വചനത്ഥസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി.

൨൫൯. ‘‘യോ പന…പേ… ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സുദ്ധാനീതി ഓദനേന അസംസട്ഠാനി. ഓദനസംസട്ഠാനി സബ്ബിആദീനീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ഹീതി സച്ചം. ‘‘പണീതസംസട്ഠാനീ’’തിഇമിനാ പണീതേഹി സബ്ബിആദീഹി സംസട്ഠാനി ഭോജനാനി പണീതഭോജനാനീതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ‘‘സത്തധഞ്ഞനിബ്ബത്താനീ’’തി ഇമിനാ ഭോജനാനം സരൂപം ദസ്സേതി.

‘‘സബ്ബിനാ ഭത്ത’’ന്തിആദീനം പഞ്ചന്നം വികപ്പാനം മജ്ഝേ തീസുപി വികപ്പേസു ‘‘ഭത്ത’’ന്തി യോജേതബ്ബം. ഏവം വാക്യം കത്വാ വിഞ്ഞാപനേ ആപത്തിം ദസ്സേത്വാ സമാസം കത്വാ വിഞ്ഞാപനേ തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബിഭത്തം ദേഹീ’’തിആദി.

ഇതോതി ഗാവിതോ ലദ്ധേനാതി സമ്ബന്ധോ. വിസങ്കേതന്തി സങ്കേതതോ ഞാപിതതോ വിഗതം വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം. ഇമിനാ വിസങ്കേതസ്സ ഗുണദോസം ദസ്സേതി.

കപ്പിയസബ്ബിനാ ദേഹീതി കപ്പിയസബ്ബിനാ സംസട്ഠം ഭത്തം ദേഹീതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. യേന യേനാതി യേന യേന സബ്ബിആദിനാ. തസ്മിം തസ്സാതി ഏത്ഥാപി വിച്ഛാവസേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പാളിയം ആഗതസബ്ബി നാമ ഗോസബ്ബി, അജികാസബ്ബി, മഹിംസസബ്ബി, യേസം മംസം കപ്പതി, തേസം സബ്ബി ച. നവനീതം നാമ ഏവമേവ. തേലം നാമ തിലതേലം, സാസപതേലം, മധുകതേലം, ഏരണ്ഡതേലം, വസാതേലഞ്ച. മധു നാമ മക്ഖികാമധു. ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തം. മച്ഛോ നാമ ഉദകചരോ. പാളിഅനാഗതോ മച്ഛോ നാമ നത്ഥി. മംസം നാമ യേസം മംസം കപ്പതി, തേസം മംസം. ഖീരദധീനി സബ്ബിസദിസാനേവ. വുത്തം യഥാ ഏവം ‘‘നവനീതഭത്തം ദേഹീ’’തിആദീസുപി സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിദുക്കടമേവ ഹോതീതി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം. സോ ചാതി സോ ചത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം അത്ഥേ. കിം പയോജനം. നത്ഥേവ പയോജനന്തി അധിപ്പായോ.

പടിലദ്ധം ഭോജനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകരസന്തി ഏകകിച്ചം. തതോതി നവപണീതഭോജനതോ നീഹരിത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

സബ്ബാനീതി നവ പാചിത്തിയാനി സന്ധായ വുത്തം.

൨൬൧. ഉഭയേസമ്പീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനമ്പി. സബ്ബീതി ചേത്ഥ യോ നം പരിഭുഞ്ജതി, തസ്സ ബലായുവഡ്ഢനത്ഥം സബ്ബതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി സബ്ബി, ഘതം. തതിയക്ഖരേനേവ സജ്ഝായിതബ്ബം ലിഖിതബ്ബഞ്ച. കസ്മാ? തതിയക്ഖരട്ഠാനേയേവ സബ്ബ ഗതിയന്തി ഗതിഅത്ഥസ്സ സബ്ബധാതുസ്സ ധാതുപാഠേസു ആഗതത്താതി. നവമം.

൧൦. ദന്തപോനസിക്ഖാപദം

൨൬൩. ദസമേ ദന്തകട്ഠന്തി ദന്തപോനം. തഞ്ഹി ദന്തോ കസീയതി വിലേഖീയതി അനേനാതി ‘‘ദന്തകട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘സബ്ബ’’ന്തി ആദിനാ സബ്ബമേവ പംസുകൂലം സബ്ബപംസുകൂലം, തമസ്സത്ഥീതി ‘‘സബ്ബപംസുകൂലികോ’’തി അത്ഥം ദസ്സേതി. സോതി ഭിക്ഖു പരിഭുഞ്ജതി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. സുസാനേതി ആളഹനേ. തഞ്ഹി ഛവാനം സയനട്ഠാനത്താ ‘‘സുസാന’’ന്തി വുച്ചതി നിരുത്തിനയേന. തത്ഥാതി സുസാനേ. പുന തത്ഥാതി ഏവമേവ. അയ്യസരൂപഞ്ച വോസാടിതകസരൂപഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അയ്യവോസാടിതകാനീതി ഏത്ഥാ’’തി. തത്ഥ ‘‘അയ്യാ…പേ… പിതാമഹാ’’തിഇമിനാ അയ്യസരൂപം ദസ്സേതി. ‘‘വോ…പേ… ഭോജനീയാനീ’’തിഇമിനാ വോസാടിതകസരൂപം. അയ്യസങ്ഖാതാനം പിതിപിതാമഹാനം അത്ഥായ, തേ വാ ഉദ്ദിസ്സ ഛഡ്ഡിതാനി വോസാടിതകസങ്ഖതാനി ഖാദനീയഭോജനീയാനി അയ്യവോസാടിതകാനീതി വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. മനുസ്സാ ഠപേന്തി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. യന്തി ഖാദനീയഭോജനീയം. തേസന്തി ഞാതകാനം. പിണ്ഡം പിണ്ഡം കത്വാതി സങ്ഘാടം സങ്ഘാടം കത്വാ. അഞ്ഞന്തി വുത്തഖാദനീയഭോജനീയതോ അഞ്ഞം. ഉമ്മാരേപീതി സുസാനസ്സ ഇന്ദഖീലേപി. സോ ഹി ഉദ്ധടോ കിലേസമാരോ ഏത്ഥാതി ‘‘ഉമ്മാരോ’’തി വുച്ചതി. ബോധിസത്തോ ഹി അഭിനിക്ഖമനകാലേ പുത്തം ചുമ്ബിസ്സാമീതി ഓവരകസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠത്വാ പസ്സന്തോ മാതരം പുത്തസ്സ നലാടേ ഹത്ഥം ഠപേത്വാ സയന്തിം ദിസ്വാ ‘‘സചേ മേ പുത്തം ഗണ്ഹേയ്യം, മാതാ തസ്സ പബുജ്ഝേയ്യ, പബുജ്ഝമാനായ അന്തരായോ ഭവേയ്യാ’’തി അഭിനിക്ഖമനന്തരായഭയേന പുത്തദാരേ പരിച്ചജിത്വാ ഇന്ദഖീലതോ നിവത്തിത്വാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമി. തസ്മാ ബോധിസത്തസ്സ ഠത്വാ പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാസങ്ഖാതസ്സ മാരസ്സ ഉദ്ധടട്ഠാനത്താ സോ ഇന്ദഖീലോ നിപ്പരിയായേന ‘‘ഉമ്മാരോ’’തി വുച്ചതി, അഞ്ഞേ പന രൂള്ഹീവസേന. ഥിരോതി ഥദ്ധോ. ഘനബദ്ധോതി ഘനേന ബദ്ധോ. കഥിനേന മംസേന ആബദ്ധോതി അത്ഥോ. വഠതി ഥൂലോ ഭവതീതി വഠോ, മുദ്ധജദുതിയോയം, സോ അസ്സത്ഥീതി വഠരോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വഠരോതി ഥൂലോ’’തി. ‘‘സല്ലക്ഖേമാ’’തിഇമിനാ ‘‘മഞ്ഞേ’’തി ഏത്ഥ മനധാതു സല്ലക്ഖണത്ഥോ, മകാരസ്സേകാരോതി ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. തേസന്തി മനുസ്സാനം.

൨൬൪. സമ്മാതി അവിപരീതം. അസല്ലക്ഖേത്വാതി ആഹാരസദ്ദസ്സ ഖാദനീയഭോജനീയാദീസു നിരൂള്ഹഭാവം അമഞ്ഞിത്വാ. ഭഗവാ പന ഠപേസീതി സമ്ബന്ധോ. യഥാഉപ്പന്നസ്സാതി യേനാകാരേന ഉപ്പന്നസ്സ. പിതാ പുത്തസങ്ഖാതേ ദാരകേ സഞ്ഞാപേന്തോ വിയ ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേന്തോതി യോജനാ.

൨൬൫. ഏതദേവാതി തിണ്ണമാകാരാനമഞ്ഞതരവസേന അദിന്നമേവ സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. മാതികായം ‘‘ദിന്ന’’ന്തി വുത്തട്ഠാനം നത്ഥി, അഥ കസ്മാ പദഭാജനേയേവ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദിന്നന്തി ഇദ’’ന്തിആദി. ‘‘ദിന്ന’’ന്തി ഇദം ഉദ്ധടന്തി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി ‘‘ദിന്ന’’ന്തി പദസ്സ. നിദ്ദേസേ ച ‘‘കായേന…പേ… ദേന്തേ’’തി ഉദ്ധടന്തി യോജനാ. ഏവന്തി ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി ദദമാനേതി സമ്ബന്ധോ. ഏവന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹാകാരേഹി. ആദീയമാനന്തി സമ്ബന്ധോ. രഥരേണുമ്പീതി രഥികവീഥിയം ഉട്ഠിതപംസുമ്പി. പുബ്ബേതി പഠമപവാരണസിക്ഖാപദേ. ഏവം പടിഗ്ഗഹിതം ഏതം ആഹാരം ദിന്നം നാമ വുച്ചതീതി യോജനാ. ‘‘ഏതമേവാ’’തി ഏവസ്സ സമ്ഭവതോ തസ്സ ഫലം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ന ഇദ’’ന്തിആദി. നിസ്സട്ഠം ന വുച്ചതീതി യോജനാ.

തത്ഥാതി ‘‘കായേനാ’’തിആദിവചനേ. ഹീതി സച്ചം. നത്ഥു കരീയതി ഇമായാതി നത്ഥുകരണീ, തായ. നാസാപുടേന പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ. അകല്ലകോതി ഗിലാനോ. ഹീതി സച്ചം. കായേന പടിബദ്ധോ കായപടിബദ്ധോ കടച്ഛുആദീതി ആഹ ‘‘കടച്ഛുആദീസൂ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. പാതിയമാനന്തി പാതാപിയമാനം.

ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ‘‘പഞ്ചഹങ്ഗേഹീ’’തി പദസ്സ വിത്ഥാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഥാമമജ്ഝിമസ്സാ’’തിആദി. തന്തി ദാതബ്ബവത്ഥും.

തത്ഥാതി ‘‘ഹത്ഥപാസോ പഞ്ഞായതീ’’തിവചനേ. ഗച്ഛന്തോപി ഠിതേനേവ സങ്ഗഹിതോ. ഭൂമട്ഠസ്സാതി ഭൂമിയം ഠിതസ്സ. ആകാസട്ഠസ്സാതി ആകാസേ ഠിതസ്സ. ‘‘ഹത്ഥം അങ്ഗ’’ന്തി പദേഹി അവയവിസമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘ഭൂമട്ഠസ്സ ച സീസേനാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ. പക്ഖീതി സകുണോ. സോ ഹി പക്ഖയുത്തത്താ പക്ഖീതി വുച്ചതി. ഹത്ഥീതി കുഞ്ജരോ. സോ ഹി സോണ്ഡസങ്ഖാതഹത്ഥയുത്തത്താ ഹത്ഥീതി വുച്ചതി. അദ്ധേന അട്ഠമം രതനമസ്സാതി അദ്ധട്ഠമരതനോ, ഹത്ഥീ, തസ്സ. തേനാതി ഹത്ഥിനാ.

ഏകോ ദായകോ വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ഓണമതീതി ഹേട്ഠാ നമതി. ഏത്താവതാതി ഏകദേസസമ്പടിച്ഛനമത്തേന. തതോതി സമ്പടിച്ഛനതോ. ഉഗ്ഘാടേത്വാതി വിവരിത്വാ. കാജേനാതി ബ്യാഭങ്ഗിയാ. സാ ഹി കചതി ബന്ധതി വിവിധം ഭാരം അസ്മിന്തി കാചോതി വുച്ചതി, ചകാരസ്സ ജകാരേ കതേ കാജോപി യുത്തോയേവ. തിംസ ഹത്ഥാ രതനാനി ഇമസ്സാതി തിംസഹത്ഥോ, വേണു. ഗുളകുമ്ഭോതി ഫാണിതേന പൂരിതോ ഘടോ. പടിഗ്ഗഹിതമേവാതി കുമ്ഭേസു ഹത്ഥപാസതോ ബഹി ഠിതേസുപി അഭിഹാരകസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതത്താ പടിഗ്ഗഹിതമേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഉച്ഛുയന്തദോണിതോതി ഉച്ഛും പീളനയന്തസ്സ അമ്ബണതോ.

ബഹൂ പത്താ ഠപിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഹത്ഥപാസേതി യോജനാ. ഠത്വാ ഫുസിത്വാ ‘‘നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി പാഠസേസേന യോജേതബ്ബം. ഠിതേന വാ നിസിന്നേന വാ നിപന്നേന വാ ദായകേന ദിയ്യതീതി സമ്ബന്ധോ.

പഥവിയം ഠിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യം യന്തി യം യം പത്തം. യത്ഥ കത്ഥചീതി യേസു കേസുചീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി തം വചനം.

തത്ഥ തസ്മിം ഠാനേ ജാതോ തത്ഥജാതോ, അലുത്തസമാസോയം, സോയേവ തത്ഥജാതകോ, തസ്മിം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തത്ഥജാതകേ ന രുഹതി യഥാ, ഏവം ന രുഹതിയേവാതി യോജനാ. ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന സുട്ഠു ഹരിതബ്ബന്തി സംഹാരിയം, തംയേവ സംഹാരിമം യകാരസ്സ മകാരം കത്വാ, ന സംഹാരിമം അസംഹാരിമം, തസ്മിം. തേപീതി തേ അസംഹാരിമാപി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തത്ഥജാതകസങ്ഖേപൂപഗാതി തത്ഥജാതകേ സമോധാനേത്വാ ഖേപം പക്ഖേപം ഉപഗതാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഇദഞ്ഹി വാക്യന്തരത്താ പുനപ്പുനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. താനീതി തിന്തിണികാദിപണ്ണാനി. സന്ധാരേതുന്തി സമ്മാ ധാരേതും. ഠിതോ ദായകോതി സമ്ബന്ധോ.

ലദ്ധസ്സ ലദ്ധസ്സ വത്ഥുസ്സ സന്നിധിട്ഠാനത്താ, പക്ഖിത്തട്ഠാനത്താ വാ ഥവീയതി പസംസീയതീതി ഥവികാ, തതോ. പുഞ്ഛിത്വാ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി ‘‘പുഞ്ഛിത്വാ വാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ വാ’’തി അനിയമവികപ്പത്ഥോ വാസദ്ദോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ. തേസു തേസു വത്ഥൂസു രഞ്ജതി ലഗ്ഗതീതി രജോ, തം. വിനയേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം വിനയദുക്കടം. തം പനാതി ഭിക്ഖം പന. പടിഗ്ഗഹേത്വാ ദേഥാതി മം പടിഗ്ഗഹാപേത്വാ മമ ദേഥാതി അധിപ്പായോ.

തതോ തതോതി തസ്മാ തസ്മാ ഠാനാ ഉട്ഠാപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ഭിക്ഖം. തസ്സാതി അനുപസമ്പന്നസ്സ.

സോ വത്തബ്ബോതി സോ ദിയ്യമാനോ ഭിക്ഖു ദായകേന ഭിക്ഖുനാ വത്തബ്ബോതി യോജനാ. ഇമന്തി സരജപത്തം. തേനാതി ദിയ്യമാനഭിക്ഖുനാ. തഥാ കാതബ്ബന്തി യഥാ ദായകേന ഭിക്ഖുനാ വുത്തം, തഥാ കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഉപ്ലവതീതി ഉപരി ഗച്ഛതി, പ്ലു ഗതിയന്തി ഹി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൬ ളകാരന്തധാതു) വുത്തം. ഏത്ഥ ഉഇതി ഉപസഗ്ഗസ്സ അത്ഥദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉപരീ’’തി വുത്തം, പകാരലകാരസംയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. പോത്ഥകേസു പന ‘‘ഉപ്പിലവതീ’’തി ലിഖന്തി, സോ അപാഠോ. കഞ്ജികന്തി ബിലങ്ഗം. തഞ്ഹി കേന ജലേന അഞ്ജിയം അഭിബ്യത്തം അസ്സാതി ‘‘കഞ്ജിയ’’ന്തി വുച്ചതി, തമേവ കഞ്ജികം യകാരസ്സ കകാരം കത്വാ. തം പവാഹേത്വാ, അപനേത്വാതി അത്ഥോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. സുക്ഖമേവ ഭത്തം ഭജിതബ്ബട്ഠേന സേവിതബ്ബട്ഠേനാതി സുക്ഖഭത്തം, തസ്മിം. പുരതോതി ഭിക്ഖുസ്സ പുരതോ, പുബ്ബേ വാ. ഫുസിതാനീതി ബിന്ദൂനി. താനി ഹി സമ്ബാധട്ഠാനേസുപി ഫുസന്തീതി ഫുസിതാനീതി വുച്ചന്തി.

ഉളുങ്കോതി കോസിയസകുണനാമോ ദീഘദണ്ഡകോ ഏകോ ഭാജനവിസേസോ, തേന. ഥേവാതി ഫുസിതാനി. താനി ഹി സമ്ബാധട്ഠാനേസുപി ഫുസിതത്താ ഥവീയന്തി പസംസീയന്തീതി ‘‘ഥേവാ’’തി വുച്ചന്തി. ചരുകേനാതി ചരീയതി ഭക്ഖീയതീതി ചരു, ഹബ്യപാകോ, തം കരോതി അനേനാതി ചരുകം, ഥാല്യാദികം ഖുദ്ദകഭാജനം, തേന ആകിരിയമാനേതി സമ്ബന്ധോ. കാളവണ്ണകാമേഹി മാനീയതീതി മസി. ഖാദതീതി ഛാരോ ഖകാരസ്സ ഛകാരം, ദകാരസ്സ ച രകാരം കത്വാ, ഖാരരസോ, സോ ഇമിസ്സത്ഥീതി ഛാരികാ. ഉപ്പതിത്വാതി ഉദ്ധം ഗന്ത്വാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

ഫാലേത്വാതി ഛിന്ദിത്വാ. ദേന്താനം അനുപസമ്പന്നാനന്തി സമ്ബന്ധോ. പായാസസ്സാതി പായാസേന. തഥാപീതി തേന മുഖവട്ടിയാ ഗഹണാകാരേനപി.

ആഭോഗം കത്വാതി ‘‘പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി മനസികാരം കത്വാ. സോതി നിദ്ദം ഓക്കന്തോ ഭിക്ഖു. വട്ടതിയേവാതി ആഭോഗസ്സ കതത്താ വട്ടതിയേവ. അനാദരന്തി അനാദരേന, കരണത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, അനാദരം ഹുത്വാതി വാ യോജേതബ്ബം. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. കായേന പടിബദ്ധോ കായപടിബദ്ധോ, തേന പടിബദ്ധോ കായപടിബദ്ധപടിബദ്ധോ, തേന. വചനമത്തമേവാതി ‘‘പടിബദ്ധപടിബദ്ധ’’ന്തി ഏകം അതിരേകം പടിബദ്ധവചനമത്തമേവ നാനം, അത്ഥതോ പന കായപടിബദ്ധമേവാതി അധിപ്പായോ. യമ്പീതി യമ്പി വത്ഥു. തത്രാതി തസ്മിം വട്ടനേ. തന്തി അനുജാനനം.

നേയ്യോ അധിപ്പായം നേത്വാ ഞാതോ അത്ഥോ ഇമസ്സാതി നേയ്യത്ഥം. ഏത്ഥാതി സുത്തേ, സുത്തസ്സ വാ. യന്തി വത്ഥു പതതീതി സമ്ബന്ധോ. പരിഗളിത്വാതി ഭസ്സിത്വാ. സുദ്ധായാതി നിരജായ. സാമന്തി സയം. പുഞ്ഛിത്വാ വാതിആദീസു തയോ വാസദ്ദാ അനിയമവികപ്പത്ഥാ. പുഞ്ഛിതാദീസു ഹി ഏകസ്മിം കിച്ചേ കതേ ഇതരകിച്ചം കാതബ്ബം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേനാതി തേന ഭിക്ഖുനാ, ‘‘ആഹരാപേതുമ്പീ’’തിപദേ കാരിതകമ്മം. ‘‘കസ്മാ ന വട്ടതീ’’തി പുച്ഛാ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. വദന്തേന ഭഗവതാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സുത്തവചനേസു. ‘‘പരിച്ചത്തം തം ഭിക്ഖവേ ദായകേഹീ’’തി വചനേനാതി യോജനാ. അധിപ്പായോതി നീതത്ഥോ അധിപ്പായോ, നിപ്പരിയായേന ഇതത്ഥോ ഞാതത്ഥോ അധിപ്പായോതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം നീതത്ഥമധിപ്പായം ദസ്സേത്വാ നേയ്യത്ഥ, മധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ ചാ’’തി ആദി. തന്തി പരിഭുഞ്ജനം അനുഞ്ഞാതന്തി സമ്ബന്ധോ. ദുതിയദിവസേപീതി പിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, അപരദിവസേപീതി അത്ഥോ. അധിപ്പായോതി നേയ്യത്ഥോ അധിപ്പായോ നേത്വാ ഇയ്യത്ഥോ ഞാതത്ഥോ അധിപ്പായോതി വുത്തം ഹോതി.

ഭുഞ്ജന്താനം ഭിക്ഖൂനന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. ദന്താതി ദസനാ. തേ ഹി ദംസീയന്തി ഭക്ഖീയന്തി ഏതേഹീതി ‘‘ദന്താ’’തി വുച്ചന്തി. സത്ഥംയേവ സത്ഥകം ഖുദ്ദകട്ഠേന, തേന പടിഗ്ഗഹിതേന സത്ഥകേന. ഏതന്തി മലം. തന്തി ലോഹഗന്ധമത്തം. പരിഹരന്തീതി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഹരന്തി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തം സത്ഥകം പരിഭോഗത്ഥായ യസ്മാ ന പരിഹരന്തി, തസ്മാ ഏസേവ നയോതി അത്ഥോ. ഉഗ്ഗഹിതപച്ചയാ, സന്നിധിപച്ചയാ വാ ദോസോ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥാതി തേസു തക്കഖീരേസു. നീലികാതി നീലവണ്ണാ സ്നേഹാ. ആമകതക്കാദീസൂതി അപക്കേസു തക്കഖീരേസു.

കിലിട്ഠഉദകന്തി സമലം ഉദകം. തസ്സാതി സാമണേരസ്സ. പത്തഗതം ഓദനന്തി സമ്ബന്ധോ. അസ്സാതി സാമണേരസ്സ. ഉഗ്ഗഹിതകോതി അവഗഹിതകോ. ‘‘ഉഞ്ഞാതോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൧൨) വിയ ഉകാരോ ഓകാരവിപരീതോ ഹോതി, അപടിഗ്ഗഹേത്വാ ഗഹിതത്താ ദുഗ്ഗഹിതകോതി വുത്തം ഹോതി.

ഏതേനാതി ഓദനേന. പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി ഹത്ഥതോ അമുത്തത്താതി അധിപ്പായോ.

പുന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം സാപേക്ഖേ സതീതി അധിപ്പായോ. ഏത്തോതി ഇതോ പത്തതോ. സാമണേരോ പക്ഖിപതീതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി പത്തതോ. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. തന്തി ‘‘പുന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വദന്താനം കേസഞ്ചി ആചരിയാനം വചനം വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. യന്തി പൂവഭത്താദി.

അത്തനോ വാതി സാമണേരസ്സ വാ. സാമണേരാതി ആമന്തനം. തസ്സാതി സാമണേരസ്സ. ഭാജനേതി യാഗുപചനകഭാജനേ. യാഗുകുടന്തി യാഗുയാ പൂരിതം കുടം. തന്തി യാഗുകുടം. ‘‘ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗണ്ഹാപേതു’’ന്തി കാരിതകമ്മം ഉപനേതബ്ബം. ഗീവം ഠപേത്വാ ആവജ്ജേതീതി സമ്ബന്ധോ. ആവജ്ജേതീതി പരിണാമേതി.

പടിഗ്ഗഹണൂപഗം ഭാരന്തി ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന സംഹാരിമം ഭാരം. ബലവതാ സാമണേരേനാതി സമ്ബന്ധോ. തേലഘടം വാതി തേലേന പക്ഖിത്തം ഘടം വാ. ലഗ്ഗേന്തീതി ലമ്ബേന്തി. അയമേവ വാ പാഠോ.

നാഗസ്സ ദന്തോ വിയാതി നാഗദന്തകോ, സദിസത്ഥേ കോ. അങ്കീയതേ ലക്ഖീയതേ അനേനാതി അങ്കുസോ, ഗജമത്ഥകമ്ഹി വിജ്ഝനകണ്ഡകോ. അങ്കുസോ വിയാതി അങ്കുസകോ, തസ്മിം അങ്കുസകേ വാ ലഗ്ഗിതാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഗണ്ഹതോതി ഗണ്ഹന്തസ്സ. മഞ്ചസ്സ ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാമഞ്ചോ, തസ്മിം. തന്തി തേലഥാലകം.

ആരോഹന്തേഹി ച ഓരോഹന്തേഹി ച നിച്ചം സേവീയതീതി നിസ്സേണീ, തസ്സാ മജ്ഝം നിസ്സേണിമജ്ഝം, തസ്മിം. കണ്ണേ ഉട്ഠിതം കണ്ണികം, കണ്ണമലം, കണ്ണികം വിയ കണ്ണികം, യഥാ ഹി കണ്ണമലം കണ്ണതോ ഉട്ഠഹിത്വാ സയം പവത്തതി, ഏവം തേലാദിതോ ഉട്ഠഹിത്വാ സയം പവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി. ഘനചുണ്ണന്തി കഥിനചുണ്ണം. തംസമുട്ഠാനമേവ നാമാതി തതോ തേലാദിതോ സമുട്ഠാനമേവ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏതന്തി കണ്ണികാദി. ഇദം പദം പുബ്ബാപരാപേക്ഖം.

യോത്തേനാതി രജ്ജുനാ. അഞ്ഞോ ദേതീതി സമ്ബന്ധോ.

പവിസന്തേ ച നിക്ഖമന്തേ ച വരതി ആവരതി ഇമായാതി വതി, തം. ഉച്ഛൂതി രസാലോ. സോ ഹി ഉസതി വിസം ദാഹേതീതി ഉച്ഛൂതി വുച്ചതി, തം. തിമ്ബരുസകന്തി തിന്ദുകം. തഞ്ഹി തേമേതി ഭുഞ്ജന്തം പുഗ്ഗലം അദ്ദേതി രസേനാതി തിമ്ബോ, രുസതി ഖുദ്ദിതം നാസേതീതി രുസകോ, തിമ്ബോ ച സോ രുസകോ ചാതി ‘‘തിമ്ബരുസകോ’’തി വുച്ചതി, തം. വതിദണ്ഡകേസൂതി വതിയാ അത്ഥായ നിക്ഖണിതേസു ദണ്ഡകേസു. മയം പനാതി സങ്ഗഹകാരാചരിയഭൂതാ ബുദ്ധഘോസനാമകാ മയം പന, അത്താനം സന്ധായ ബഹുവചനവസേന വുത്തം. ന പുഥുലോ പാകാരോതി അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപാസാനതിക്കമം സന്ധായ വുത്തം. ഹത്ഥസതമ്പീതി രതനസതമ്പി.

സോതി സാമണേരോ. ഭിക്ഖുസ്സ ദേതീതി യോജനാ. അപരോതി സാമണേരോ.

ഫലം ഇമിസ്സത്ഥീതി ഫലിനീ, ഇനപച്ചയോ ഇത്ഥിലിങ്ഗജോതകോ ഈ, തം സാഖന്തി യോജനാ. ഫലിനിസാഖന്തി സമാസതോപി പാഠോ അത്ഥി. മച്ഛികവാരണത്ഥന്തി മധുഫാണിതാദീഹി മക്ഖനട്ഠാനേ നിലീയന്തീതി മക്ഖികാ, തായേവ മച്ഛികാ ഖകാരസ്സ ഛകാരം കത്വാ, താസം നിവാരണായ. മൂലപടിഗ്ഗഹമേവാതി മൂലേ പടിഗ്ഗഹണമേവ, പഠമപടിഗ്ഗഹമേവാതി വുത്തം ഹോതി.

ഭിക്ഖു ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. അരിത്തേനാതി കേനിപാതേന. തഞ്ഹി അരതി നാവാ ഗച്ഛതി അനേനാതി അരിത്തം, തേന. തന്തി പടിഗ്ഗഹണാരഹം ഭണ്ഡം. അനുപസമ്പന്നേനാതി കാരിതകമ്മം. തസ്മിമ്പീതി ചാടികുണ്ഡകേപി. തന്തി അനുപസമ്പന്നം.

പാഥേയ്യതണ്ഡുലേതി പഥസ്സ ഹിതേ തണ്ഡുലേ. തേസന്തി സാമണേരാനം. ഇതരേഹീതി ഭിക്ഖൂഹി ഗഹിതതണ്ഡുലേഹി. സബ്ബേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ഭിക്ഖൂഹി ഗഹിതേഹി സാമണേരസ്സ തണ്ഡുലേഹി യാഗുപചനേ ന ദിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. കാരണന്തി പരിവത്തേത്വാ ഭുത്തസ്സ ച അപരിവത്തേത്വാ ഭുത്തസ്സ ച കാരണം.

ഭത്തം പചിതുകാമോ സാമണേരോതി യോജനാ. ഭിക്ഖുനാ ആരോപേതബ്ബം, അഗ്ഗി ന കാതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. പുന പടിഗ്ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി മൂലേ പടിഗ്ഗഹിതത്താതി അധിപ്പായോ.

അസ്സാതി സാമണേരസ്സ. തതോതി അഗ്ഗിജാലനതോ.

തത്തേ ഉദകേതി ഉദകേ താപേ. തതോതി തണ്ഡുലപക്ഖിപനതോ.

പിധാനന്തി ഉക്ഖലിപിധാനം. തസ്സേവാതി ഹത്ഥകുക്കുച്ചകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവ. ദബ്ബിം വാതി കടച്ഛും വാ. സോ ഹി ദരീയതി വിലോളീയതി ഇമായാതി ദബ്ബീതി വുച്ചതി.

തത്രാതി തസ്മിം ഠപനേ. തസ്സേവാതി ലോലഭിക്ഖുസ്സേവ. തതോതി പത്തതോ. പുന തതോതി സാഖാദിതോ. തത്ഥാതി ഫലരുക്ഖേ.

വിതക്കം സോധേതുന്തി ‘‘മയ്ഹമ്പി ദസ്സതീ’’തി വിതക്കം സോധേതും. തതോതി അമ്ബഫലാദിതോ.

പുന തതോതി മാതാപിതൂനമത്ഥായ ഗഹിതതേലാദിതോ. തേതി മാതാപിതരോ. തതോയേവാതി തേഹിയേവ തണ്ഡുലേഹി സമ്പാദേത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്ഥാതി താപിതഉദകേ. അമുഞ്ചന്തേനേവ ഹത്ഥേനാതി യോജനാ. അങ്ഗന്തി വിനാസം ഗച്ഛന്തീതി അങ്ഗാരാ. ദരീയന്തി ഫലീയന്തീതി ദാരൂനി.

വുത്തോ സാമണേരോതി യോജനാ.

ഗവതി പരിഭുഞ്ജന്താനം വിസ്സട്ഠം സദ്ദം കരോതീതി ഗുളോ, ഗുളതി വിസതോ ജീവിതം രക്ഖതീതി വാ ഗുളോ, തം ഭാജേന്തോ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ലോലസാമണേരസ്സ.

ധൂമസ്സത്ഥായ വട്ടീയതി വട്ടിത്വാ കരീയതീതി ധൂമവട്ടി, തം. മുഖീയതി വിപരീയതീതി മുഖം. കം വുച്ചതി സീസം, തം തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി കണ്ഠോ.

ഭത്തുഗ്ഗാരോതി ഉദ്ധം ഗിരതി നിഗ്ഗിരതീതി ഉഗ്ഗാരോ, ഭത്തമേവ ഉഗ്ഗാരോ ഭത്തുഗ്ഗാരോ, ഉഗ്ഗാരഭത്തന്തി അത്ഥോ. ദന്തന്തരേതി ദന്തവിവരേ.