൩. ഓവാദവഗ്ഗോ

൧. ഓവാദസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൧൪൪. ഭിക്ഖുനിവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തേസന്തി ഥേരാനം. മഹാകുലേഹി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാതി യോജനാ. കുലധീതരോ വിജ്ജമാനഗുണം കഥയന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഞാതിമനുസ്സാന’’ന്തിപദം ‘‘കഥയന്തീ’’തിപദേ സമ്പദാനം. കുതോതി കസ്സ ഥേരസ്സ സന്തികാതി അത്ഥോ. തേസന്തി ഥേരാനം ഗുണന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കഥേതു’’ന്തിപദമപേക്ഖിത്വാ ‘‘വിജ്ജമാനഗുണേ’’തി വത്തബ്ബേ അവത്വാ ‘‘വട്ടന്തീ’’തിപദമപേക്ഖിയ ‘‘വിജ്ജമാനഗുണാ’’തി വുത്തം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തതോതി കഥനകാരണാ അഭിഹരിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി അഭിഹരണഹേതുനാ.

തേസന്തി ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം. താസൂതി ഭിക്ഖുനീസു. ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ’’തിപദം ‘‘ഉപസങ്കമിത്വാ’’തിപദേ കമ്മം. ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖുനീസു ഉപസങ്കമനം ലാഭതണ്ഹായ ഹോതി, ഭിക്ഖുനീനം ഛബ്ബഗ്ഗീസു ഉപസങ്കമനം ചലചിത്തതായ ഹോതീതി അഞ്ഞമഞ്ഞൂപസങ്കമന്താനം വിസേസോ. തിരച്ഛാനഭൂതാ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാ നിരത്ഥകകഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തിരച്ഛാനകഥന്തീ’’തി. സഗ്ഗമഗ്ഗഗമനേപീതി പിസദ്ദോ മോക്ഖഗമനേ പന കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. രാജാനോ ആരബ്ഭ പവത്താ കഥാ രാജകഥാ. ആദിസദ്ദേന ചോരകഥാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൪൭. തേ ഭിക്ഖൂതി ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭവേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധോ. അദിട്ഠം സച്ചം യേഹീതി അദിട്ഠസച്ചാ, തേസം ഭാവോ അദിട്ഠസച്ചത്തം, തസ്മാ അദിട്ഠസച്ചത്താ ബന്ധിത്വാതി യോജനാ. നേസന്തി ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം. അഞ്ഞേനേവ ഉപായേനാതി അലദ്ധസമ്മുതിതോ അഞ്ഞേനേവ ലദ്ധസമ്മുതിസങ്ഖാതേന കാരണേന കത്തുകാമോതി സമ്ബന്ധോ. പരതോതി പരസ്മിം പച്ഛാ, ഉപരീതി അത്ഥോ. കരോന്തോ വാതി പരിബാഹിരേ കരോന്തോ ഏവ ഹുത്വാ ആഹാതി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. യസ്മാ ന ഭൂതപുബ്ബാനി, ഇതി തസ്മാ പരിബാഹിരം കരോന്തോ വാതി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി ‘‘അനുജാനാമീ’’തിആദിവചനേ. സീലവാതി ഏത്ഥ വന്തുസദ്ദോ പസംസത്ഥേ ച അതിസയത്ഥേ ച നിച്ചയോഗത്ഥേ ച ഹോതി. തസ്സാതി ലദ്ധസമ്മുതികസ്സ. തന്തി സീലം. പാതിമോക്ഖസംവരസദ്ദാനം കമ്മധാരയഭാവം, തേഹി ച സംവുതസദ്ദസ്സ തപ്പുരിസഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘പാതിമോക്ഖോവാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവസദ്ദേന കമ്മധാരയഭാവം, ഏനസദ്ദേന ച തപ്പുരിസഭാവം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

വത്തതീതി അത്തഭാവം പവത്തേതി. കാരിതപച്ചയോ ഹി അദസ്സനം ഗതോ. ഇമിനാ ഇരിയാപഥവിഹാര ദിബ്ബവിഹാര ബ്രഹ്മവിഹാര അരിയവിഹാരേസു ചതൂസു വിഹാരേസു അത്തഭാവവത്തനം ഇരിയാപഥവിഹാരം ദസ്സേതി. ഹീതി സച്ചം. ഏതന്തി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതീ’’തിവചനം. വിഭങ്ഗേതി ഝാനവിഭങ്ഗേ.

‘‘സീല’’ന്തിആദീനി അട്ഠ പദാനി തുല്യാധികരണാനി. അയം പനേത്ഥ സമ്ബന്ധോ – സീലം കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ പതിട്ഠാ ആദി ചരണം സംയമോ സംവരോ മോക്ഖം പമോക്ഖന്തി. സമാപത്തിയാതി സമാപത്തത്ഥായ. ‘‘ഉപേതോ’’തിആദീനി സത്ത പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. തത്ഥ ഉപപന്നോതി യുത്തോ അനുയുത്തോ. സമന്നാഗതോതി സമന്തതോ അനു പുനപ്പുനം ആഗതോതി സമന്നാഗതോ, സമങ്ഗീഭൂതോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഹി സംസദ്ദോ സമന്തത്ഥവാചകോ, അനുസദ്ദോ നഉപച്ഛിന്നത്ഥവാചകോ. തേനാതി തേന കാരണേന. പാലേതീതി അത്തഭാവം ബാധനതോ രക്ഖതി. യപേതീതി അത്തഭാവോ പവത്തതി. യാപേതീതി അത്തഭാവം പവത്താപേതി. യപ യാപനേ. യാപനം പവത്തനന്തി ഹി ധാതുപാഠേസു വുത്തം (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൮ പകാരന്തധാതു). വിഹരതീതി ഏത്ഥ ഏകോ ആകാരത്ഥവാചകോ ഇതിസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, ഇതി വുച്ചതി, ഇതി വുത്തന്തി വാ യോജനാ.

ആചാരഗോചരസദ്ദാനം ദ്വന്ദഭാവം, തേഹി ച സമ്പന്നസദ്ദസ്സ തപ്പുരിസഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തിആദി. തത്ഥ ചസദ്ദേന ദ്വന്ദഭാവം, ഏനസദ്ദേന ച തപ്പുരിസഭാവം ദസ്സേതി. അണുസദ്ദോ അപ്പത്ഥോ, മത്തസദ്ദോ പമാണത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപ്പമത്തകേസൂ’’തി. ‘‘ദസ്സനസീലോ’’തിഇമിനാ ‘‘ദസ്സാവീ’’തിഏത്ഥ ആവീസദ്ദസ്സ തസ്സീലത്ഥഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘സമാദായാ’’തി ഏത്ഥ സംപുബ്ബആപുബ്ബസ്സ ദാസദ്ദസ്സ കമ്മാപേക്ഖത്താ തസ്സ കമ്മം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തം തം സിക്ഖാപദ’’ന്തി. ഇമിനാ ‘‘സിക്ഖാപദേസൂ’’തി ഉപയോഗത്ഥേ ഭുമ്മവചനന്തി ദസ്സേതി. അഥ വാ സിക്ഖാപദേസൂതി നിദ്ധാരണത്ഥേ ഭുമ്മവചനമേതം. ‘‘തം തം സിക്ഖാപദ’’ന്തി കമ്മം പന അജ്ഝാഹരിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ‘‘സമാദായാ’’തി ഏത്ഥ സംസദ്ദസ്സ ച ആപുബ്ബസ്സ ദാസദ്ദസ്സ ച യകാരസ്സ ച അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സാധുകം ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥാതി ഇമിസ്സം അട്ഠകഥായം. വിത്ഥാരോ പന ഗഹേതബ്ബോതി യോജനാ. യോതി കുലപുത്തോ.

അസ്സാതി ലദ്ധസമ്മുതികസ്സ. യം തം ബഹു സുതം നാമ അത്ഥി, തം ന സുതമത്തമേവാതി യോജനാ. മഞ്ജൂസായന്തി പേളായം. സാ ഹി സാമികസ്സ സധനത്തം മഞ്ഞതേ ഇമായാതി ‘‘മഞ്ജൂസാ’’തി വുച്ചതി. മഞ്ജൂസായം രതനം സന്നിചിതം വിയ സുതം സന്നിചിതം അസ്മിം പുഗ്ഗലേതി യോജനാ, ഏതേനാതി ‘‘സന്നിചിത’’ന്തിപദേന, ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ. സോതി ലദ്ധസമ്മുതികോ ഭിക്ഖു. സന്നിചിതരതനസ്സേവാതി സന്നിചിതരതനസ്സ ഇവ. തന്തി ‘‘യേ തേ ധമ്മാ’’തിആദിവചനം. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. അസ്സാതി ലദ്ധസമ്മുതികസ്സ ഭിക്ഖുനോ. തത്ഥാതി ‘‘വചസാ പരിചിതാ’’തിആദിവചനേ. ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. പഗുണാതി ഉജുകാ. ഉജുകോ ഹി അജിമ്ഹത്താ പകട്ഠോ ഉത്തമോ ഗുണോതി അത്ഥേന ‘‘പഗുണോ’’തി വുച്ചതി. അനുപേക്ഖിതാതി പുനപ്പുനം ഉപഗന്ത്വാ ഇക്ഖിതാ, പസ്സിതാ ദസ്സിതാതി അത്ഥോ. അത്ഥതോതി അഭിധേയ്യത്ഥതോ, അട്ഠകഥാതോതി അത്ഥോ. കാരണതോതി ധമ്മതോ, പാളിതോതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിസദ്ദസ്സ പഞ്ഞാസദ്ദവേവചനത്താ ‘‘പഞ്ഞായാ’’തി വുത്തം. സുപച്ചക്ഖകതാതി സുട്ഠു അക്ഖാനം ഇന്ദ്രിയാനം പടിമുഖം കതാ.

‘‘ബഹുസ്സുതോ’’തി ഏത്ഥ ബഹുസ്സുതസ്സ തിവിധഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അയം പനാ’’തിആദി. നിസ്സയതോ മുച്ചതീതി നിസ്സയമുച്ചനകോ. പരിസം ഉപട്ഠാപേതീതി പരിസുപട്ഠാകോ. ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദതീതി ഭിക്ഖുനോവാദകോ. തത്ഥാതി തിവിധേസു ബഹുസ്സുതേസു. നിസ്സയമുച്ചനകേന ഏത്തകം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉപസമ്പദായാതി ഉപസമ്പാദേത്വാ. പഞ്ച വസ്സാനി ഏതസ്സാതി പഞ്ചവസ്സോ. തേന ഉഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ. സബ്ബന്തിമേനാതി സബ്ബേസം പരിച്ഛേദാനം അന്തേ ലാമകേ പവത്തേന. പഗുണാതി അജിമ്ഹാ ഉജുകാ. വാചുഗ്ഗതാതി തസ്സേവ വേവചനം. യസ്സ ഹി പാളിപാഠാ സജ്ഝായനകാലേ പഗുണാ ഹോന്തി, തസ്സ വാചുഗ്ഗതാ. യസ്സ വാ പന വാചുഗ്ഗതാ ഹോന്തി, തസ്സ പഗുണാ. തസ്മാ താനി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞകാരണവേവചനാനി. പക്ഖദിവസേസൂതി ജുണ്ഹപക്ഖകാളപക്ഖപരിയാപന്നേസു ദിവസേസു. ധമ്മസാവനത്ഥായാതി സമ്പത്താനം പരിസാനം ധമ്മസ്സ സാവനത്ഥായ സുണാപനത്ഥായാതി അധിപ്പായോ. സാവനത്ഥായാതി ഏത്ഥ യുപച്ചയപരത്താ കാരിതപച്ചയോ ലോപോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്മാ സാവീയതേ സുണാപീയതേ സാവനന്തി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ. ഭാണവാരാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സമ്പത്താനന്തി അത്തനോ സന്തികം സമ്പത്താനം. പരികഥനത്ഥായാതി പരിസ്സങ്ഗേന ആലിങ്ഗനേന കഥനത്ഥം, അപ്പസദ്ദസങ്ഖാതായ വാചായ കഥനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ‘‘കഥാമഗ്ഗോ’’തി വുത്തത്താ വത്ഥുകഥായേവ അധിപ്പേതാ, ന സുത്തസങ്ഖാതോ പാളിപാഠോ. അനു പച്ഛാ, പുനപ്പുനം വാ ദായകാ മോദന്തി ഏതായാതി അനുമോദനാ. ഝാനം വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ സമണധമ്മോ നാമ. തസ്സ കരണത്ഥം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ചതൂസു ദിസാസു അപടിഹതോതി ചാതുദ്ദിസോ, അപടിഹതത്ഥേ ണപച്ചയോ.

പരിസുപട്ഠാപകേന കാതബ്ബാതി യോജനാ. അഭിവിനയേതി അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നേ വിനയപിടകേ. ദ്വേ വിഭങ്ഗാതി ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗോ ച ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗോ ച. അസക്കോന്തേന പരിസുപട്ഠാപകേന ഭിക്ഖുനാതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം അത്തനോ അത്ഥായ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പരിസായ അത്ഥായ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പരിസായ പനാ’’തിആദി. അഭിധമ്മേതി അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നേ സുത്തന്തപിടകേ ഏവ, ന അഭിധമ്മപിടകേ. തയോ വഗ്ഗാതി സഗാഥാവഗ്ഗോ നിദാനവഗ്ഗോ ഖന്ധവഗ്ഗോതി തയോ വഗ്ഗാ. വാസദ്ദോ അനിയമവികപ്പത്ഥോ. ഏകന്തി ഏകം നിപാതം. തതോ തതോതി നികായതോ. സമുച്ചയം കത്വാതി രാസിം കത്വാ. ന വുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു ന കഥിതം. യസ്സ പന നത്ഥി, സോ ന ലഭതീതി യോജനാ. സുത്തന്തേ ചാതി സുത്തന്തപിടകേ പന. ഉഗ്ഗഹിതോതി സരൂപകഥനേന ഗഹിതോ, ഉച്ചാരിതോതി അത്ഥോ. ദിസാപാമോക്ഖോതി ദിസാസു ഠിതാനം ഭിക്ഖുആദീനം പാമോക്ഖോ. യേന കാമം ഗമോതി യഥാകാമം ഗമോ.

ചതൂസു നികായേസൂതി ഖുദ്ദകനികായതോ അഞ്ഞേസു ദീഘനികായാദീസു. ഏകസ്സാതി അഞ്ഞതരസ്സ ഏകസ്സ. ഏകനികായേനാതി ഏകസ്മിം നികായേ ലദ്ധനയേന. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തത്ഥാതി ചതുപ്പകരണസ്സ അട്ഠകഥായം. നാനത്ഥന്തി നാനാപയോജനം. തന്തി വിനയപിടകം. ഏത്താവതാതി ഏത്തകപമാണേന പഗുണേന. ഹോതീതി ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനത്ഥോ. ഇതി പരിസമാപനം വേദിതബ്ബന്തി യോജനാ.

ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സാതി ആദി പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞസ്മിന്തി വിനയപിടകതോ ഇതരസ്മിം. തത്ഥാതി ‘‘ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സാ’’തിആദിവചനേ. യഥാ യേനാകാരേന ആഗതാനി, തം ആകാരം ദസ്സേതുന്തി യോജനാ. പദപച്ചാഭട്ഠസങ്കരദോസവിരഹിതാനീതി പദാനം പച്ചാഭട്ഠസങ്കരഭൂതേഹി ദോസേഹി വിരഹിതാനി. ഏത്ഥ ച പദപച്ചാഭട്ഠന്തി പദാനം പടിനിവത്തിത്വാ ആഭസ്സനം ഗളനം, ചുതന്തി അത്ഥോ. പദസങ്കരന്തി പദാനം വിപത്തി, വിനാസോതി അത്ഥോ. ‘‘സുത്തസോ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ഖന്ധകപരിവാരസുത്തം ഏവ ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഖന്ധകപരിവാരതോ’’തി. അനുബ്യഞ്ജനസോതി ഏത്ഥ ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ അക്ഖരസ്സ ച പദസ്സ ച വാചകോതി ആഹ ‘‘അക്ഖരപദപാരിപൂരിയാ ചാ’’തി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

‘‘സിഥിലധനിതാദീന’’ന്തിപദം ‘‘വചനേനാ’’തിപദേ കമ്മം, ‘‘വചനേനാ’’തിപദം ‘‘സമ്പന്നാഗതോ’’തിപദേ ഹേതു, ‘‘വിസ്സട്ഠായ അനേലഗളായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ’’തിപദാനി ‘‘വാചായാ’’തിപദേ വിസേസനാനി. സിഥിലധനിതാദീനന്തി ആദിസദ്ദേന നിഗ്ഗഹിതവിമുത്തസമ്ബന്ധവവത്ഥിതദീഘ രസ്സ ഗരു ലഹു സങ്ഖാതാ അട്ഠ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യഥാവിധാനവചനേനാതി അക്ഖരചിന്തകാനം യഥാ സംവിദഹനവചനേന. വാചായേവ കരീയതി കഥീയതി ഉച്ചാരീയതി വാക്കരണം ചകാരസ്സ കകാരം കത്വാ. ഹീതി തദേവ യുത്തം. മാതുഗാമോ യസ്മാ സരസമ്പത്തിരതോ, തസ്മാ ഹീളേതീതി യോജനാ. ‘‘സരസമ്പത്തിരഹിത’’ന്തിപദം ‘‘വചന’’ന്തിപദേ വിസേസനഭാവേന വിസേസം കത്വാ ‘‘ഹീളേതീ’’തിപദേ ഹേതുഭാവേന സമ്പജ്ജനതോ ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനന്തി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബാസന്തി ഭിക്ഖുനീനം. ‘‘സീലാചാരസമ്പത്തിയാ’’തിഇമിനാ ജാതി ഗോത്ത രൂപ ഭോഗാദിനാതിഅത്ഥം നിവത്തേതി. കാരണഞ്ചാതി അട്ഠകഥഞ്ച. തജ്ജേത്വാതി ഉബ്ബേജേത്വാ. താസന്തി ഭിക്ഖുനീനം. ഗിഹികാലേതി ഭിക്ഖുനോവാദകസ്സ ഗിഹികാലേ അനജ്ഝാപന്നപുബ്ബോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹി തദേവ യുത്തം. ‘‘മാതുഗാമോ’’തിപദം ‘‘ന കരോതീ’’തിപദേ സുദ്ധകത്താ, ‘‘ഉപ്പാദേതീ’’തിപദേ ഹേതുകത്താ. ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ധമ്മദേസനായാപീതി യോജനാ. അപിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥോ. വിസഭാഗേഹീതി വിരുദ്ധേഹി വത്ഥാരമ്മണേഹി. അയുത്തട്ഠാനേതി പബ്ബജിതാനം അനനുരൂപട്ഠാനേ. ഛന്ദരാഗന്തി ബലവതണ്ഹം. തേനാതി തേന ഹേതുനാ.

‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമ്ഹി അയം പന സങ്ഗഹോ –

‘‘സീലവാ ബഹുസ്സുതോ ച, സ്വാഗതോ ച സുവാചകോ;

പിയോ പടിബലോ ചാപി, നജ്ഝാപന്നോ ച വീസതീ’’തി.

൧൪൮. വത്ഥുസ്മിന്തി അട്ഠുപ്പത്തിയം. കകാരലോപം കത്വാ ഗരുധമ്മാതി വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘ഗരുകേഹി ധമ്മേഹീ’’തി. തേതി ഗരുധമ്മാ. ഹീതി യസ്മാ. ‘‘ഏകതോ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തവചനസ്സ വിസേസേന ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ’’തി. യഥാവത്ഥുകമേവാതി പാചിത്തിയമേവ. തഞ്ഹി വത്ഥുസ്സ ആപത്തികാരണസ്സ അനുരൂപം പവത്തത്താ ‘‘യഥാവത്ഥുക’’ന്തി വുച്ചതി.

൧൪൯. പാതോതി പഗേവ, പഠമന്തി അത്ഥോ. അസമ്മട്ഠം സമ്മജ്ജീതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അസമ്മജ്ജനേ ദോസം പാകടം കരോന്തോ ആഹ ‘‘അസമ്മട്ഠം ഹീ’’തിആദി. ഹീതി തപ്പാകടീകരണജോതകോ. തന്തി പരിവേണം. ദിസ്വാ ഭവേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി അസോതുകാമാനം വിയ ഭവനഹേതുനാ. പരിവേണസമ്മജ്ജനസ്സ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പാനീയപരിഭോജനീയഉപട്ഠാനസ്സ തമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്തോ ഗാമതോ പനാ’’തി ആദി. തസ്മിന്തി പാനീയപരിഭോജനീയേ.

സാഖാഭങ്ഗമ്പീതി ഭഞ്ജിതബ്ബസാഖമ്പി. ദുതിയോതി വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ദുതിയോ. നിസീദിതബ്ബട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നിസീദിതബ്ബ’’ന്തിആദി. ‘‘വിഹാരമജ്ഝേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വത്വാ വിസേസതോ ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ദ്വാരേ’’തി. ഓസരന്തി അവസരന്തി ഏത്ഥാതി ഓസരണം, തഞ്ച തം ഠാനഞ്ചേതി ഓസരണട്ഠാനം, തസ്മിം. സമഗ്ഗത്ഥാതി ഏത്ഥ സംപുബ്ബോ ച ആപുബ്ബോ ച ഗമുസദ്ദോ ഹോതി, തതോ ഹിയ്യത്തനീസങ്ഖാതം ത്ഥവചനം വാ ഹോതി, പഞ്ചമീസങ്ഖാതസ്സ ഥവചനസ്സ ത്ഥത്തം വാ ഹോതി, സംയോഗപരത്താ ആ ഉപസഗ്ഗോ രസ്സോ ച ഹോതി, ഇതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്മാ ആഗതത്ഥാ’’തി. തത്ഥ ‘‘സമ്മാ’’തിപദേന സംസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘ആ’’ഇതിപദേന ആത്യൂപസഗ്ഗം, ‘‘ഗത’’ഇതിപദേന ഗമുധാതും, ‘‘ത്ഥ’’ഇതിപദേന ഹിയ്യത്തനീസങ്ഖാതം ത്ഥവചനം വാ, പഞ്ചമീസങ്ഖാതസ്സ ഥവചനസ്സ ത്ഥത്തം വാ ദസ്സേതി. അയം പനേത്ഥത്ഥോ – സമം തുമ്ഹേ ആഗതത്ഥാതി. പഞ്ചമീസങ്ഖാതസ്സ ഥവചനസ്സ ത്ഥത്തകാലേ സമം തുമ്ഹേ ആഗാ അത്ഥ ഭവഥാതി. ‘‘ആഗച്ഛന്തീ’’തിപദേന ‘‘വത്തന്തീ’’തി ഏത്ഥ വതുധാതുയാ അത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘പഗുണാ വാചുഗ്ഗതാ’’തിപദേഹി അധിപ്പായം ദസ്സേതി. പാളീതി ഗരുധമ്മപാളി.

തത്ഥാതി തസ്സം പാളിയം, തേസു വാ അഭിവാദനാദീസു ചതൂസു. മഗ്ഗസമ്പദാനന്തി മഗ്ഗം പരിഹരിത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഓകാസദാനം. ബീജനന്തി ബീജനിയാ വിധൂപനം. പാനീയാപുച്ഛനന്തി പാനീയസ്സ ആപുച്ഛനം. ആദിസദ്ദേന പരിഭോജനീയാപുച്ഛനാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ ചാതി ഏതേസു ചതൂസു അഭിവാദനാദീസു. ‘‘അന്തോ ഗാമേ വാ’’തിആദീനി ഛ പദാനി ‘‘കാതബ്ബമേവാ’’തിപദേ ആധാരോ. രാജുസ്സാരണായാതി രഞ്ഞോ ആനുഭാവേന ജനാനം ഉസ്സാരണായ. മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ സന്നിപതതി ഏത്ഥാതി മഹാസന്നിപാതം, തസ്മിം മഹാസന്നിപാതേ ഠാനേ നിസിന്നേ സതീതി യോജനാ. പച്ചുട്ഠാനന്തി പടികച്ചേവ ഉട്ഠാനം. തം തന്തി സാമീചികമ്മം.

സക്കത്വാതി ചിത്തിം കത്വാ, സം ആദരം കത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ കതോ’’തിആദി. തിണ്ണം കിച്ചാനന്തി ‘‘സക്കത്വാ ഗരുംകത്വാ മാനേത്വാ’’തിസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം കിച്ചാനം. അനീയസദ്ദോ കമ്മത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന അതിക്കമിതബ്ബോ’’തി.

നത്ഥി ഭിക്ഖു ഏത്ഥാതി അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ, സോ കിത്തകേ ഠാനേ അഭിക്ഖുകോ, യോ ആവാസോ അഭിക്ഖുകോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സചേ’’തി ആദി. ‘‘ഉപസ്സയതോ’’തിപദം ‘‘അബ്ഭന്തരേ’’തിപദേ അപാദാനം. ഏത്ഥാതി അഭിക്ഖുകേ ആവാസേ. ഹീതി സച്ചം. തതോതി അഡ്ഢയോജനബ്ഭന്തരേ ഠിതആവാസതോ. പരന്തി അഞ്ഞസ്മിം ആവാസേ, ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. പച്ഛാഭത്തന്തി ഭത്തതോ പച്ഛാ. തത്ഥാതി അഭിക്ഖുകേ ആവാസേ. ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ’’തിപദം ‘‘വദന്തീ’’തിപദേ കമ്മം. വുത്തപ്പമാണേതി അഡ്ഢയോജനബ്ഭന്തരസങ്ഖാതേ വുത്തപ്പമാണേ. സാഖാമണ്ഡപേപീതി സാഖായ ഛാദിതമണ്ഡപേപി. പിസദ്ദേന ആവാസേ പന കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. വുത്താതി വസിതാ. ഏത്താവതാതി ഏകരത്തം വസിതമത്തേന. ഏത്ഥാതി സഭിക്ഖുകേ ആവാസേ. ഉപഗച്ഛന്തീഹി ഭിക്ഖുനീഹി യാചിതബ്ബാതി യോജനാ. പക്ഖസ്സാതി ആസള്ഹീമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖസ്സ. ‘‘തേരസിയ’’ന്തിപദേന അവയവിഅവയവഭാവേന യോജേതബ്ബം. മയന്തി അമ്ഹേ. യതോതി യേന ഉജുനാ മഗ്ഗേനാതി സമ്ബന്ധോ. തേനാഹ ‘‘തേന മഗ്ഗേനാ’’തി. അഞ്ഞേന മഗ്ഗേനാതി ഉജുമഗ്ഗതോ അഞ്ഞേന ജിമ്ഹമഗ്ഗേന. അയന്തി അയം ആവാസോ. തതോതി ഭിക്ഖൂനം ആവാസതോ, ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയതോ വാ, ഇദമേവ യുത്തതരം. വക്ഖതി ഹി ‘‘അമ്ഹാകം ഉപസ്സയതോ ഗാവുതമത്തേ’’തി. ഖേമട്ഠാനേതി അഭയട്ഠാനേ. തഞ്ഹി ഖീയന്തി ഭയാ ഏത്ഥാതി ഖേമം, ഖേമഞ്ച തം ഠാനഞ്ചേതി ഖേമട്ഠാനന്തി കത്വാ ‘‘ഖേമട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. താഹി ഭിക്ഖുനീഹീതി അഡ്ഢയോജനമത്തേ ഠാനേ വസന്തീഹി. താ ഭിക്ഖുനിയോതി ഗാവുതമത്തേ ഠാനേ വസന്തിയോ. അന്തരാതി തുമ്ഹാകം, അമ്ഹാകഞ്ച നിവാസനട്ഠാനസ്സ, നിവാസനട്ഠാനതോ വാ അന്തരേ വേമജ്ഝേ. ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം നിസ്സക്കവചനം. ഠിതേ മഗ്ഗേതി സമ്ബന്ധോ ‘‘സന്തികാ’’തിപദം ‘‘ആഗത’’ഇതിപദേ അപാദാനം. തത്ഥാതി അഞ്ഞാസം ഭിക്ഖുനീനം ഉപസ്സയേ. ഇതി യാചിതബ്ബാതി യോജനാ. തതോതി ഭിക്ഖൂനം യാചിതബ്ബതോ, പരന്തി സമ്ബന്ധോ.

ചാതുദ്ദസേതി ആസള്ഹീമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖസ്സ ചതുദ്ദസന്നം ദിവസാനം പൂരണേ ദിവസേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം വിഹാരേ. ‘‘ഓവാദ’’ന്തിപദം ‘‘അനു’’ഇതിപദേ കമ്മം. അനുജീവന്തിയോതി അനുഗന്ത്വാ ജീവനം വുത്തിം കരോന്തിയോ. വുത്താ ഭിക്ഖൂതി സമ്ബന്ധോ. ദുതിയദിവസേതി ആസള്ഹീപുണ്ണമിയം. അഥാതി പക്കമനാനന്തരം. ഏത്ഥാതി ഭിക്ഖൂനം പക്കന്തത്താ അപസ്സനേ. ‘‘ആഭോഗം കത്വാ’’തിഇമിനാ ആഭോഗം അകത്വാ വസിതും ന വട്ടതീതി ദീപേതി. സഭിക്ഖുകാവാസം ഗന്തബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ. സാതി വസ്സച്ഛേദാപത്തി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. കേനചി കാരണേനാതി ഭിക്ഖാചാരസ്സ അസമ്പദാദിനാ കേനചി നിമിത്തേന. ഹീതി സച്ചം. ഭിക്ഖൂനം പക്കന്താദികാരണാ അഭിക്ഖുകാവാസേ വസന്തിയാ കിം അഭിക്ഖുകാവാസേവ പവാരേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പവാരേന്തിയാ പനാ’’തിആദി.

അന്വദ്ധമാസന്തി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ വിച്ഛത്ഥവാചകോ കമ്മപ്പവചനീയോ, തേന പയോഗത്താ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അദ്ധമാസേ അദ്ധമാസേ’’തി. പച്ചാസീസിതബ്ബാതി ഏത്ഥ പതിപുബ്ബോ ച ആപുബ്ബോ ച സിധാതു ഇച്ഛത്ഥേതി ആഹ ‘‘ഇച്ഛിതബ്ബാ’’തി. സിധാതുയാ ദ്വേഭാവോ ഹോതി. ആപുബ്ബോ സിസി ഇച്ഛായന്തിപി ധാതുപാഠേസു വുത്തം. തത്ഥാതി ‘‘ഉപോസഥപുച്ഛക’’ന്തിവചനേ. പക്ഖസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി പക്ഖസ്സ. മഹാപച്ചരിയം പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഓവാദസ്സ യാചനം ഓവാദോ ഉത്തരപദലോപേന, സോയേവ അത്ഥോ പയോജനം ഓവാദത്ഥോ, തദത്ഥായ. പാടിപദദിവസതോതി ദുതിയദിവസതോ. സോ ഹി ചന്ദോ വുദ്ധിഞ്ച ഹാനിഞ്ച പടിമുഖം പജ്ജതി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ പാടിപദോതി വുച്ചതി. ഇതീതി ഏവം വുത്തനയേന. ഭഗവാ പഞ്ഞപേതീതി യോജനാ. അഞ്ഞസ്സാതി ധമ്മസ്സവനകമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ. നിരന്തരന്തി അഭിക്ഖണം, ‘‘പഞ്ഞപേതീ’’തിപദേ ഭാവനപുംസകം. ഹീതി വിത്ഥാരോ. ഏവഞ്ച സതീതി ഏവം ബഹൂപകാരേ സതി ച. യന്തി യം ധമ്മം. സാത്ഥികന്തി സപയോജനം. യഥാനുസിട്ഠന്തി അനുസിട്ഠിയാ അനുരൂപം. സബ്ബായേവ ഭിക്ഖുനിയോപീതി യോജനാ. ഹീതി സച്ചം.

ഓവാദം ഗച്ഛതീതി ഓവാദം യാചിതും ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരാമം ഗച്ഛതി. ന ഓവാദോ ഗന്തബ്ബോതി ഓവാദം യാചിതും ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരാമോ ന ഗന്തബ്ബോ. ഓവാദോതി ച ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരഥാ ഹി സദ്ദപയോഗോ വിരുജ്ഝേയ്യ. ഓവാദം ഗന്തുന്തി ഓവാദം യാചനത്ഥായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരാമം ഗന്തും.

‘‘ദ്വേ തിസ്സോ ഭിക്ഖുനിയോ’’തിപദം ‘‘യാചിത്വാ’’തിപദേ ദുതിയാകമ്മം. ‘‘പേസേതബ്ബാ’’തിപദേ പഠമാകമ്മം. ഓവാദൂപസങ്കമനന്തി ഓവാദസ്സ ഗഹണത്ഥായ ഉപസങ്കമനം. ആരാമന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരാമം. തതോതി ഗമനതോ പരന്തി സമ്ബന്ധോ. തേന ഭിക്ഖുനാതി ഓവാദപടിഗ്ഗാഹകേന ഭിക്ഖുനാ. തന്തി സമ്മതം ഭിക്ഖും.

ഉസ്സഹതീതി സക്കോതി. പാസാദികേനാതി പസാദം ആവഹേന പസാദജനകേന കായവചീമനോകമ്മേനാതി അത്ഥോ. സമ്പാദേതൂതി തിവിധം സിക്ഖം സമ്പാദേതു. ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ‘‘പാസാദികേന സമ്പാദേതൂ’’തി വചനമത്തേന. ഹീതി ഫലജോതകോ. ഏതന്തി ‘‘താഹീ’’തിവചനം.

ഏത്ഥ ച ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലവസേന വചനവാരോ തിവിധോ ഹോതി, തം തിവിധം വചനവാരം ഭിക്ഖുനീനം സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലവസേന തീഹി വചനവാരേഹി ഗുണിതം കത്വാ നവ വചനവാരാ ഹോന്തി, തം ആകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്രായം വചനക്കമോ’’തി. തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം. വചനാകാരോ പാകടോവ.

ഏകാ ഭിക്ഖുനീ വാ ബഹൂഹി ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയേഹി ഓവാദത്ഥായ പേസിതേ വചനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ച അയ്യാ’’തിആദി.

തേനാപീതി ഓവാദപടിഗ്ഗാഹകേനാപി ‘‘ഓവാദ’’ന്തിപദം ‘‘പടിഗ്ഗാഹകേനാ’’തി പദേ കമ്മം. പുന ‘‘ഓവാദ’’ന്തിപദം ‘‘അപടിഗ്ഗഹേതു’’ന്തിപദേ കമ്മം. ബലതി അസ്സാസപസ്സാസമത്തേന ജീവതി, ന പഞ്ഞാജീവിതേനാതി ബാലോ. ഗിലായതി രുജതീതി ഗിലാനോ. ഗമിസ്സതി ഗന്തും ഭബ്ബോതി ഗമികോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – ഗന്തും ഭബ്ബോ യോ ഭിക്ഖു ഗമിസ്സതി ഗമനം കരിസ്സതി, ഇതി തസ്മാ സോ ഭിക്ഖു ഗമികോ നാമ. അഥ വാ യോ ഭിക്ഖു ഗന്തും ഭബ്ബത്താ ഗമിസ്സതി ഗമനം കരിസ്സതി, ഇതി തസ്മാ സോ ഭിക്ഖു ഗമികോ നാമാതി. ‘‘ഭബ്ബോ’’തി ച ഹേതുഅന്തോഗധവിസേസനം.

തത്ഥാതി ബാലാദീസു തീസു പുഗ്ഗലേസു. ദുതിയപക്ഖദിവസേതി പാടിപദതോ ദുതിയപക്ഖദിവസേ. ഉപോസഥഗ്ഗേതി ഉപോസഥഗേഹേ. തഞ്ഹി ഉപോസഥം ഗണ്ഹന്തി, ഉപോസഥോ വാ ഗയ്ഹതി അസ്മിന്തി ‘‘ഉപോസഥഗ്ഗ’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം ഉപോസഥഗ്ഗേ. ‘‘അനാരോചേതു’’ന്തി വചനസ്സ ഞാപകം ദസ്സേത്വാ ‘‘അപച്ചാഹരിതു’’ന്തി വചനസ്സ തമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപരമ്പി വുത്ത’’ന്തിആദി.

തത്ഥാതി ഓവാദപടിഗ്ഗാഹകേസു ഭിക്ഖൂസു. നോ ചസ്സാതി നോ ചേ അസ്സ. സഭം വാതി സമജ്ജം വാ. സാ ഹി സഹ ഭാസന്തി ഏത്ഥ, സന്തേഹി വാ ഭാതി ദിബ്ബതീതി ‘‘സഭാ’’തി വുച്ചതി, തം സഭം വാ ഉപസങ്കമിസ്സാമീതി യോജനാ. തത്രാതി തസ്മിം സഭാദികേ. ഏവം ‘‘തത്ഥാ’’തിപദേപി.

ചതുദ്ദസന്നം പൂരണോ ചാതുദ്ദസോ, തസ്മിം പവാരേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘേതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സന്തികേ, സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. അജ്ജതനാതി ഏത്ഥ അസ്മിം അഹനി അജ്ജ, ഇമസദ്ദതോ അഹനീതി അത്ഥേ ജ്ജപച്ചയോ, ഇമസദ്ദസ്സ ച അകാരോ, അജ്ജ ഏവ അജ്ജതനാ, സ്വത്ഥോ ഹി തനപച്ചയോ. അപരസ്മിം അഹനി അപരജ്ജ, അപരസദ്ദതോ അഹനീതി അത്ഥേ ജ്ജപച്ചയോ സത്തമ്യന്തോയേവ. ഏത്ഥാതി പവാരണേ, ‘‘അനുജാനാമീ’’തിആദിവചനേ വാ. ഹീതി സച്ചം.

കോലാഹലന്തി കോതൂഹലം. പഠമം ഭിക്ഖുനീ യാചിതബ്ബാതി സങ്ഘേന പഠമം ഭിക്ഖുനീ യാചിതബ്ബാ.

തായ ഭിക്ഖുനിയാ വചനീയോ അസ്സാതി യോജനാ. പസ്സന്തോ പടികരിസ്സതീതി വജ്ജാവജ്ജം പസ്സന്തോ ഹുത്വാ പടികരിസ്സതി.

ഉഭിന്നന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം. യഥാഠാനേയേവാതി യം യം ഠാനം യഥാഠാനം, തസ്മിം യഥാഠാനേയേവ. കേനചി പരിയായേനാതി കേനചി കാരണേന. അവപുബ്ബോ വരസദ്ദോ പിഹിതത്ഥോതി ആഹ ‘‘പിഹിതോ’’തി. വചനംയേവാതി ഓവാദവചനംയേവ. പഥോതി ജേട്ഠകട്ഠാനേ ഠാനസ്സ കാരണത്താ പഥോ. ദോസം പനാതി അഭിക്കമനാദീസു ആദീനവം പന. അഞ്ജേന്തീതി മക്ഖേന്തി. ഭിക്ഖൂഹി പന ഓവദിതും അനുസാസിതും വട്ടതീതി യോജനാ.

അഞ്ഞന്തി ഓവാദതോ അഞ്ഞം. ഏസോതി ഗരുധമ്മോ.

൧൫൦. ‘‘അധമ്മകമ്മേ’’തി ഏത്ഥ കതമം കമ്മം നാമാതി ആഹ ‘‘അധമ്മകമ്മേതിആദീസൂ’’തിആദി. തത്ഥാതി അധമ്മകമ്മധമ്മകമ്മേസു.

൧൫൨. ഉദ്ദേസം ദേന്തോ ഭണതി, അനാപത്തീതി യോജനാ. ഓസാരേതീതി കഥേതി. ചതുപരിസതീതി ചതുപരിസസ്മിം. തത്രാപീതി തേന ഭിക്ഖുനീനം സുണനകാരണേനാതി. പഠമം.

൨. അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദം

൧൫൩. ദുതിയേ പരിയായസദ്ദോ വാരത്ഥോതി ആഹ ‘‘വാരേനാ’’തി. വാരോതി ച അനുക്കമോയേവാതി ആഹ ‘‘പടിപാടിയാതി അത്ഥോ’’തി. അധികം ചിത്തം ഇമസ്സാതി അധിചേതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അധിചിത്തവതോ’’തിആദി. അധിചിത്തം നാമ ഇധ അരഹത്തഫലചിത്തമേവ, ന വിപസ്സനാപാദകഭൂതം അട്ഠസമാപത്തിചിത്തന്തി ആഹ ‘‘അരഹത്തഫലചിത്തേനാ’’തി. ‘‘അധിചിത്തസിക്ഖാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൪൫; ദീ. നി. ൩.൩൦൫; മ. നി. ൧.൪൯൭; അ. നി. ൬.൧൦൫; മഹാനി. ൧൦) ഹി വിപസ്സനാപാദകഭൂതം അട്ഠസമാപത്തിചിത്തം ‘‘അധിചിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. ന പമജ്ജതോതി ന പമജ്ജന്തസ്സ. സാതച്ചകിരിയായാതി സതതകരണേന. ഉഭോ ലോകേ മുനതി ജാനാതീതി മുനീതി ച, മോനം വുച്ചതി ഞാണം മുനനട്ഠേന ജാനനത്ഥേന, തമസ്സത്ഥീതി മുനീതി ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മുനിനോതീ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘യോ മുനതി…പേ… മുനനേന വാ’’തിഇമിനാ പഠമത്ഥം ദസ്സേതി, ‘‘മോനം വുച്ചതി…പേ… വുച്ചതീ’’തിഇമിനാ ദുതിയത്ഥം ദസ്സേതി. മുന ഗതിയന്തി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൫ പകാരന്തധാതു) വുത്തത്താ ‘‘യോ മുനതീ’’തി ഏത്ഥ ഭൂവാദിഗണികോ മുനധാതുയേവ, ന കീയാദിഗണികോ മുധാതൂതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ മുന ഞാണേതി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൭ കിയാദിഗണിക) വുത്തത്താ ‘‘മുനാതീ’’തി കീയാദിഗണികോവ. ധാത്വന്തനകാരലോപോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘മോനം വുച്ചതി ഞാണ’’ന്തി ചേത്ഥ ഞാണം നാമ അരഹത്തഞാണമേവ. മോനസ്സ പഥോ മോനപഥോതി വുത്തേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാവ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേസൂ’’തി. അഥ വാ അധിസീലസിക്ഖാദയോ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘തീസു വാ സിക്ഖാസൂ’’തി. പുബ്ബഭാഗപടിപദന്തി അരഹത്തഞാണസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പവത്തം സീലസമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതം പടിപദം. പുബ്ബഭാഗേതി അരഹത്തഞാണസ്സ പുബ്ബഭാഗേ. ഏത്ഥാതി ‘‘അധിചേതസോ…പേ… സിക്ഖതോ’’തി വചനേ. ‘‘താദിനോ’’തിപദം ‘‘മുനിനോ’’തിപദേന യോജേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘താദിസസ്സ ഖീണാസവമുനിനോ’’തി. ഏത്ഥാതി ‘‘സോകാ ന ഭവന്തി താദിനോ’’തി വചനേ. രാഗാദയോ ഉപസമേതീതി ഉപസന്തോതി ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘രാഗാദീന’’ന്തി. സതി അസ്സത്ഥീതി സതിമാതി കത്വാ മന്തുസദ്ദോ നിച്ചയോഗത്ഥോതി ആഹ ‘‘സതിയാ അവിരഹിതസ്സാ’’തി.

ന കസീയതി ന വിലേഖീയതീതി അകാസോ, സോയേവ ആകാസോ. അന്തരേന ഛിദ്ദേന ഇക്ഖിതബ്ബോതി അന്തലിക്ഖോ. ആകാസോ ഹി ചതുബ്ബിധോ അജടാകാസോ, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ, പരിച്ഛിന്നാകാസോ, രൂപപരിച്ഛേദാകാസോതി. തത്ഥ അജടാകാസോവ ഇധാധിപ്പേതോ ‘‘അന്തലിക്ഖേ’’തി വിസേസിതത്താ. തേനാഹ ‘‘ന കസിണുഗ്ഘാടിമേ, ന പന രൂപപരിച്ഛേദേ’’തി. പരിച്ഛിന്നാകാസോപി രൂപപരിച്ഛേദാകാസേന സങ്ഗഹിതോ. ‘‘മ’’ന്തി പദം ‘‘അവമഞ്ഞന്തീ’’തി പദേ കമ്മം. ഏത്തകമേവാതി ഏതപ്പമാണം ‘‘അധിചേതസോ’’തിആദിസങ്ഖാതം വചനമേവ, ന അഞ്ഞം ബുദ്ധവചനന്തി അത്ഥോ. അയന്തി ചൂളപന്ഥകോ ഥേരോ. ഹന്ദാതി വസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. മമ ആനുഭാവം ദസ്സേമി, തുമ്ഹേ പസ്സഥ ഗണ്ഹഥാതി അധിപ്പായോ. വുട്ഠായാതി തതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠഹിത്വാ. അന്തരാപി ധായതീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദസ്സ അട്ഠാനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്തരധായതിപീ’’തി. ഏസേവ നയോ ‘‘സേയ്യമ്പി കപ്പേതീ’’തി ഏത്ഥപി. ഥേരോതി ചൂളപന്ഥകോ ഥേരോ. ഇദം പദം അന്തരന്തരാ യുത്തട്ഠാനേസു സമ്ബന്ധിത്വാ ‘‘തഞ്ചേവ ഭണതീ’’തിഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഭാതുഥേരസ്സാതി ജേട്ഠകഭാതുഭൂതസ്സ മഹാപന്ഥകഥേരസ്സ.

പദ്മന്തി ഗാഥായം തയോ പാദാ ഇന്ദവജിരാ, ചതുത്ഥപാദോ ഉപേന്ദവജിരോ. തസ്മാ പദ്മന്തി ഏത്ഥ മകാരേ പരേ ദുകാരുകാരസ്സ ലോപം കത്വാ പരക്ഖരം നേത്വാ ‘‘പദ്മ’’ന്തി ദ്വിഭാവേന ലിഖിതബ്ബം. അവീതഗന്ധന്തി ഏത്ഥ വീതി ദീഘുച്ചാരണമേവ യുത്തം. പങ്കേ ദവതി ഗച്ഛതീതി പദുമം. കോകം ദുഗ്ഗന്ധസ്സ ആദാനം നുദതി അപനേതീതി കോകനുദം. സുന്ദരോ ഗന്ധോ ഇമസ്സാതി സുഗന്ധം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – യഥാ കോകനുദസങ്ഖാതം സുഗന്ധം പാതോ പഗേവ ബാലാതപേന ഫുല്ലം വികസിതം അവീതഗന്ധം ഹുത്വാ വിരോചമാനം പദുമം സിയാ, തഥാ അങ്ഗീരസം അങ്ഗിതോ സരീരതോ നിച്ഛരണപഭസ്സരരസം ഹുത്വാ വിരോചമാനഭൂതം അന്തലിക്ഖേ തപന്തം ആദിച്ചം ഇവ തേധാതുകേ തപന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സാതി.

പഗുണന്തി വാചുഗ്ഗതം. തതോതി അസക്കുണേയ്യതോ. നന്തി ചൂളപന്ഥകം. ഥേരോതി മഹാപന്ഥകോ ഥേരോ നിക്കഡ്ഢാപേസീതി സമ്ബന്ധോ. സോതി ചൂളപന്ഥകോ. അഥാതി തസ്മിം കാലേ. ഭഗവാ ആഹാതി യോജനാ. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ആസയാനുസയഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണസങ്ഖാതേന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ചക്ഖുനാ. തന്തി ചൂളപന്ഥകം. തസ്സാതി ചൂളപന്ഥകസ്സ. അഥാതി തസ്മിം ആരോചനകാലേ. അസ്സാതി ചൂളപന്ഥകസ്സ, ദത്വാതി സമ്ബന്ധോ. രജം മലം ഹരതി അപനേതീതി രജോഹരണം, പിലോതികഖണ്ഡം. സോതി ചൂളപന്ഥകോ. തസ്സാതി പിലോതികഖണ്ഡസ്സ, ‘‘അന്ത’’ന്തിപദേ അവയവിസമ്ബന്ധോ. പരിസുദ്ധമ്പീതി പിസദ്ദോ അപരിസുദ്ധേ പിലോതികഖണ്ഡേ കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. സംവേഗന്തി സന്താസം ഭയന്തി അത്ഥോ. അഥാതി തസ്മിം ആരമ്ഭകാലേ. അസ്സാതി ചൂളപന്ഥകസ്സ. ‘‘ത’’ന്തിപദം ‘‘മമായനഭാവ’’ന്തിപദേന സമ്ബന്ധം കത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാതി. ദുതിയം.

൩. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദം

൧൬൨. തതിയേ ‘‘ഓവദതി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി വിസേസതോ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അട്ഠഹി ഗരുധമ്മേഹി ഓവദന്തസ്സേവ പാചിത്തിയ’’ന്തി. ഇതോതി ഇമസ്മാ സിക്ഖാപദമ്ഹാ. യത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം യസ്മിം സിക്ഖാപദേ. സബ്ബത്ഥ തത്ഥ തത്ഥാതി യോജനാതി. തതിയം.

പകിണ്ണകകഥാ

ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ഇദം പകിണ്ണകം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തീണി പാചിത്തിയാനീതി ഭിക്ഖുനോ അസമ്മതത്താ ഏകം പാചിത്തിയം, സൂരിയസ്സ അത്ഥങ്ഗതത്താ ഏകം, ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഉപസങ്കമിതത്താ ഏകന്തി തീണി പാചിത്തിയാനി. കഥന്തി കേന കാരണേന ഹോതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഭിക്ഖുനുപസ്സയം. തസ്സേവാതി സമ്മതസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ. അഞ്ഞേന ധമ്മേനാതി ഗരുധമ്മേഹി അഞ്ഞേന ധമ്മേന. ദിവാ പനാതി സൂരിയുഗ്ഗമനതോ തസ്സ അനത്ഥങ്ഗതേയേവാതി.

൪. ആമിസസിക്ഖാപദം

൧൬൪. ചതുത്ഥേ ബഹും മാനം കതം യേഹീതി ബഹുകതാ. ബഹുകതാ ഹുത്വാ ന ഓവദന്തീതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ബഹുകതാ’’തിആദി. ധമ്മേതി സീലാദിധമ്മേ. അധിപ്പായോതി ‘‘ന ബഹുകതാ’’തിപദസ്സ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം വാ അധിപ്പായോതി യോജനാ. ‘‘കത്തുകാമോതി ആദീന’’ന്തിപദം ‘‘അത്ഥോ’’തിപദേ വാചകസമ്ബന്ധോ.

അസമ്മതോ നാമ ഠപിതോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. സമ്മുതിന്തി ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതിം. പച്ഛാ സാമണേരഭൂമിയം ഠിതോതി യോജനാതി. ചതുത്ഥം.

൫. ചീവരദാനസിക്ഖാപദം

൧൬൯. പഞ്ചമേ രഥികായാതി രച്ഛായ. സാ ഹി രഥസ്സ ഹിതത്താ രഥികാതി വുച്ചതി. സന്ദിട്ഠാതി സമോധാനവസേന ദസ്സീയിത്ഥാതി സന്ദിട്ഠാ. ദിട്ഠമത്തകാ മിത്താതി ആഹ ‘‘മിത്താ’’തി. സേസന്തി വുത്തവചനതോ സേസം വചനം. തത്രാതി ചീവരപടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദേ. ഹീതി വിസേസജോതകം. ഇധാതി ഇമസ്മിം ചീവരദാനസിക്ഖാപദേതി. പഞ്ചമം.

൬. ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദം

൧൭൫. ഛട്ഠേ ഉദായീതി ഏത്ഥ മഹാഉദായീ, കാളുദായീ, ലാളുദായീതി തയോ ഉദായീ ഹോന്തി. തേസു തതിയോവാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ലാളുദായീ’’തി. പഭാവേന ഠാതി പവത്തതീതി പട്ഠോതി കതേ പടിബലോവ ലബ്ഭതി. തേനാഹ ‘‘പടിബലോ’’തി. നിപുണോതി കുസലോ. ‘‘പടിഭാനേന കതചിത്ത’’ന്തിഇമിനാ ‘‘പടിഭാനചിത്ത’’ന്തി പദസ്സ മജ്ഝേ പദലോപം ദസ്സേതി. സോതി ലാളുദായീ അകാസീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ചീവരസ്സ. ‘‘യഥാസംഹട’’ന്തി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദോ അജ്ഝാഹരിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘യഥാസംഹടമേവാ’’തി.

൧൭൬. യം ചീവരം നിവാസിതും വാ പാരുപിതും വാ സക്കാ ഹോതി, തം ചീവരം നാമാതി യോജനാ. ഏവം ഹീതി ഏവമേവ. ‘‘ദുക്കട’’ന്തിഇമിനാ ‘‘സയം സിബ്ബതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഏത്ഥ അന്തരാപത്തിം ദസ്സേതി. ആരാതി സൂചി. സാ ഹി അരതി നിസ്സങ്ഗവസേന ഗച്ഛതി പവിസതീതി ‘‘ആരാ’’തി വുച്ചതി, തസ്സാ പഥോ ഗമനം ആരാപഥോ, തസ്മിം, ആരാപഥസ്സ നീഹരണാവസാനത്താ ‘‘നീഹരണേ’’തി വുത്തം. സതക്ഖത്തുമ്പീതി അനേകക്ഖത്തുമ്പി. ആണത്തോതി ആണാപീയതീതി ആണത്തോ. ‘‘ആണാപിതോ’’തി വത്തബ്ബേ ണാപേസദ്ദസ്സ ലോപം, ഇകാരസ്സ ച അകാരം കത്വാ, ‘‘ആദത്തേ’’തി ആഖ്യാതപദേ തേവിഭത്തിയാ വിയ തപച്ചയസ്സ ച ദ്വിഭാവം കത്വാ ഏവം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സകിം ചീവരം സിബ്ബാതി വുത്തോ’’തി. അഥ പനാതി തതോ അഞ്ഞഥാ പന. ആണത്തസ്സാതി ആണാപിതസ്സ. സമ്ബഹുലാനിപി പാചിത്തിയാനി ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

യേപി നിസ്സിതകാ സിബ്ബന്തീതി യോജനാ, ആചരിയുപജ്ഝായേസു സിബ്ബന്തേസൂതി സമ്ബന്ധോ. തേസന്തി ആചരിയുപജ്ഝായാനം. തേസമ്പീതി നിസ്സിതകാനമ്പി. ഞാതികാനം ഭിക്ഖുനീനം ചീവരന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അന്തേവാസികേഹീ’’തിപദം ‘‘സിബ്ബാപേന്തീ’’തിപദേ കാരിതകമ്മം. തത്രാപീതി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി സിബ്ബാപനേപി. ‘‘അന്തേവാസികേ’’തിപദം ‘‘വഞ്ചേത്വാ’’തിപദേ സുദ്ധകമ്മം, ‘‘സിബ്ബാപേന്തീ’’തിപദേ കാരിതകമ്മം. ഇതരേസന്തി ആചരിയുപജ്ഝായാനന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സംവിധാനസിക്ഖാപദം

൧൮൧. സത്തമേ ‘‘താസം ഭിക്ഖുനീനം പച്ഛാ ഗച്ഛന്തീന’’ന്തി പദാനി ‘‘പത്തചീവര’’ന്തി പാഠസേസേന യോജേതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘പച്ഛാ ഗച്ഛന്തീനം പത്തചീവര’’ന്തി. താ ഭിക്ഖുനിയോ പച്ഛാ ഗച്ഛന്തിയോതി വിഭത്തിവിപല്ലാസം കത്വാ ‘‘ദൂസേസു’’ന്തിപദേന യോജേതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘താ ഭിക്ഖുനിയോ ചോരാ ദൂസയിംസൂ’’തി. അഥ വാ വിഭത്തിവിപല്ലാസമകത്വാ ‘‘അച്ഛിന്ദിംസൂ’’തി പദേ ‘‘പത്തചീവര’’ന്തിപദം അജ്ഝാഹരിത്വാ ‘‘ദൂസേസു’’ന്തിപദേ ‘‘സീല’’ന്തി പാഠം അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൮൨-൩. സംപുബ്ബോ, വിപുബ്ബോ ച ധാധാതു ത്വാപച്ചയോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സംവിദഹിത്വാ’’തി. കുക്കുടോതി തമ്ബചൂളോ. സോ ഹി കുകതി ആഹാരത്ഥം പാണകാദയോ ആദദാതീതി കുക്കുടോ. അയന്തി ഗാമോ. അധികരണേ ണോതി ആഹ ‘‘സമ്പദന്തി ഏത്ഥാ’’തി. ഏത്ഥാതി ച ഏതസ്മിം ഗാമേ. ഉത്തരപദസ്സ അധികരണത്ഥത്താ പുബ്ബപദേന ഛട്ഠീസമാസോതി ആഹ ‘‘കുക്കുടാന’’ന്തിആദി. ഏവം ണസദ്ദസ്സ അധികരണത്ഥം, പുബ്ബപദേന ഛട്ഠീസമാസഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ണസദ്ദസ്സ ഭാവത്ഥം, പുബ്ബപദേന ബാഹിരത്ഥസമാസഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അഥ വാ’’തി. തത്ഥാതി പച്ഛിമപാഠേ. ഉപ്പതിത്വാതി ഉഡ്ഡിത്വാ ഉദ്ധം ആകാസം ലങ്ഗിത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി പച്ഛിമപാഠേ. ദ്വിധാതി പദഗമനപക്ഖഗമനവസേന ദ്വിപകാരേന. ‘‘ഉപചാരോ ന ലബ്ഭതീ’’തിഇമിനാ ഗാമന്തരോ ന ഹോതി, ഏകഗാമോയേവ പന ഹോതി, തസ്മാ ആപത്തിപി ഏകായേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. പച്ചൂസേതി പഭാതേ. സോ ഹി പടിവിരുദ്ധം തിമിരം ഉസേതി നാസേതീതി പച്ചൂസോതി വുച്ചതി. വസ്സന്തസ്സാതി രവന്തസ്സ. ‘‘വചനതോ’’തിപദം ‘‘ആപത്തിയേവാ’’തിപദേ ഞാപകഹേതു. രതനമത്തന്തരോതി കുക്കുപമാണേന ബ്യവധാനോ.

തത്രാതി ‘‘ഗാമന്തരേ ഗാമന്തരേ’’തി വചനേ. ഹീതി വിത്ഥാരോ. ഉഭോപീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിയോപി സംവിദഹന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ന വദന്തീതി അട്ഠകഥാചരിയാ ന കഥയന്തി. ചതുന്നം മഗ്ഗാനം സമാഗമട്ഠാനം ചതുക്കം, ദ്വിന്നം, തിണ്ണം, ചതുക്കതോ അതിരേകാനം വാ മഗ്ഗാനം സമ്ബദ്ധട്ഠാനം സിങ്ഘാടകം. തത്രാപീതി ഉപചാരോക്കമനേപി. ഗാമതോതി അത്തനോ ഗാമതോ. യാവ ന ഓക്കമന്തി, താവാതി യോജനാ. സന്ധായാതി ആരബ്ഭ. അഥാതി തസ്മിം നിക്ഖമനകാലേ. ദ്വേപീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിയോപി ഗച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി വചനം.

ഹീതി വിസേസോ. ‘‘ഗാമന്തരേ ഗാമന്തരേ’’തി പുരിമസ്മിം നയേ അതിക്കമേ അനാപത്തി, ഓക്കമനേ ആപത്തീതി അയം വിസേസോ.

൧൮൪. ഗതപുബ്ബത്ഥാതി ഗതപുബ്ബാ അത്ഥ ഭവഥാതി അത്ഥോ. ഏഹി ഗച്ഛാമാതി വാ ആഗച്ഛേയ്യാസീതി വാ വദതീതി യോജനാ. ചേതിയവന്ദനത്ഥന്തി ഥൂപസ്സ വന്ദിതും.

൧൮൫. വിസങ്കേതേനാതി ഏത്ഥ കാലവിസങ്കേതോ, ദ്വാരവിസങ്കേതോ, മഗ്ഗവിസങ്കേതോതി തിവിധോ. തത്ഥ കാലവിസങ്കേതേനേവ അനാപത്തിം സന്ധായ ‘‘വിസങ്കേതേന ഗച്ഛന്തി, അനാപത്തീ’’തി ആഹ. ദ്വാരവിസങ്കേതേന വാ മഗ്ഗവിസങ്കേതേന വാ ആപത്തിമോക്ഖോ നത്ഥി. തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പുരേഭത്ത’’ന്തിആദി. ചക്കസമാരുള്ഹാതി ഇരിയാപഥചക്കം വാ സകടചക്കം വാ സമ്മാ ആരുള്ഹാ. ജനപദാതി ജനകോട്ഠാസാ. പരിയായന്തീതി പരി പുനപ്പുനം യന്തി ച ആയന്തി ചാതി. സത്തമം.

൮. നാവാഭിരുഹനസിക്ഖാപദം

൧൮൮. അട്ഠമേ സഹ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഥവനം അഭിത്ഥവനം സന്ഥവോ, സങ്ഗമോതി വുത്തം ഹോതി. മിത്തഭാവേന സന്ഥവോ മിത്തസന്ഥവോ, ലോകേഹി അസ്സാദേതബ്ബോ ച സോ മിത്തസന്ഥവോ ചേതി ലോകസ്സാദമിത്തസന്ഥവോ, തസ്സ വസോ പഭൂ, തേന വാ ആയത്തോതി ലോകസ്സാദമിത്തസന്ഥവവസോ, തേന. ഉദ്ധം ഗച്ഛതീതി ഉദ്ധംഗാമിനീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉദ്ധ’’ന്തിആദി. ഉദ്ധന്തി ച ഇധ പടിസോതോ. തേനാഹ ‘‘നദിയാ പടിസോത’’ന്തി. ‘‘ഉദ്ധംഗാമിനി’’ന്തിമാതികാപദം ‘‘ഉജ്ജവനികായാ’’തിപദഭാജനിയാ സംസന്ദേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. യോതി ഭിക്ഖു. ഉദ്ധം ജവനതോതി പടിസോതം ഗമനതോ. തേനാതി തേന ഹേതുനാ. അസ്സാതി ‘‘ഉദ്ധംഗാമിനി’’ന്തിപദസ്സ. അനുസോതം ഇധ അധോ നാമാതി ആഹ ‘‘അനുസോത’’ന്തി. അസ്സപീതി പിസദ്ദോ പുരിമാപേക്ഖോ. തത്ഥാതി ‘‘ഉദ്ധംഗാമിനിം വാ അധോഗാമിനിം വാ’’തിവചനേ. യന്തി നാവം ഹരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സമ്പടിപാദനത്ഥന്തി സമ്മാ പടിമുഖം പാദനത്ഥം, ഉജുപജ്ജാപനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി നാവായം. ‘‘ഠപേത്വാ’’തിപദഭാജനിമപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഉപയോഗത്ഥേ നിസ്സക്കവചന’’ന്തി ആഹ. ‘‘അഞ്ഞത്രാ’’തി മാതികാപദേ അപേക്ഖിതേ നിസ്സക്കത്ഥേ നിസ്സക്കവചനമ്പി യുജ്ജതേവ.

൧൮൯. ഏകം തീരം അഗാമകം അരഞ്ഞം ഹോതീതി യോജനാ. അദ്ധയോജനഗണനായ പാചിത്തിയാനി ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. മജ്ഝേന ഗമനേപീതി പിസദ്ദോ അഗാമകഅരഞ്ഞതീരപസ്സേന ഗമനേ കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതി. ന കേവലം നദിയാതി കേവലം നദിയാ ഏവ അനാപത്തി നാതി യോജനാ, അഞ്ഞേസുപി സമുദ്ദാദീസു അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ. യോപി ഭിക്ഖു ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

൧൯൧. കാലവിസങ്കേതോ, തിത്ഥവിസങ്കേതോ, നാവാവിസങ്കേതോതി തിവിധോ വിസങ്കേതോ. തത്ഥ കാലവിസങ്കേതേന അനാപത്തിം സന്ധായ ‘‘വിസങ്കേതേന അഭിരുഹന്തീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞേന വിസങ്കേതേന ആപത്തിയേവ, തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇധാപീ’’തിആദീതി. അട്ഠമം.

൯. പരിപാചിതസിക്ഖാപദം

൧൯൨. നവമേ മഹാനാഗേസൂതി മഹാഅരഹന്തേസു തിട്ഠമാനേസു സന്തേസു, ചേതകേ പേസ്സഭൂതേ നവകേ ഭിക്ഖൂ നിമന്തേതീതി അധിപ്പായോ. ഇതരഥാതി വിഭത്തിവിപല്ലാസതോ വാ പാഠസേസതോ വാ അഞ്ഞേന പകാരേന. അന്തരം മജ്ഝം പത്താ കഥാ അന്തരകഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവസാന’’ന്തിആദി. പകിരീയിത്ഥാതി പകതാ, ന പകതാ വിപ്പകതാതി വുത്തേ കരിയമാനകഥാവാതി ആഹ ‘‘കരിയമാനാ ഹോതീ’’തി. അദ്ധച്ഛികേനാതി ഉപഡ്ഢചക്ഖുനാ. തേഹീതി ഥേരേഹി.

൧൯൪. ലദ്ധബ്ബന്തി ലദ്ധാരഹം. അസ്സാതി ‘‘ഭിക്ഖുനിപരിപാചിത’’ന്തിപദസ്സ. സമ്മാ ആരഭിതബ്ബോതി സമാരമ്ഭോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമാരദ്ധം വുച്ചതീ’’തി. പടിയാദിതസ്സാതി പരിപാചിതസ്സ ഭത്തസ്സ. ഗിഹീനം സമാരമ്ഭോതി ഗിഹിസമാരമ്ഭോ, കത്വത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. തതോതി തതോ ഭത്തതോ. അഞ്ഞത്രാതി വിനാ. തമത്ഥം വിവരന്തോ ആഹ ‘‘തം പിണ്ഡപാതം ഠപേത്വാ’’തി. പദഭാജനേ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഞാതകപവാരിതേഹീ’’തിപദം ‘‘അസമാരദ്ധോ’’തിപദേ കത്താ. അത്ഥതോതി ഭിക്ഖുനിഅപരിപാചിതഅത്ഥതോ. തസ്മാതി യസ്മാ അത്ഥതോ സമാരദ്ധോവ ഹോതി, തസ്മാ.

൧൯൫. പടിയാദിതന്തി പടിയത്തം. പകതിയാ പടിയത്തം പകതിപടിയത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പകതിയാ’’തിആദി. മഹാപച്ചരിയം പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി തസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ. അഞ്ഞസ്സാതി തതോ അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

൧൯൭. ഭിക്ഖുനിപരിപാചിതേപീതി പിസദ്ദോ ഭിക്ഖുനിഅപരിപാചിതേ കാ നാമ കഥാതി ദസ്സേതീതി. നവമം.

൧൦. രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദം

൧൯൮. ദസമേ പാളിഅത്ഥോ ചാതി ഏത്ഥ പാളിസദ്ദോ വിനിച്ഛിയസദ്ദേ ച യോജേതബ്ബോ ‘‘പാളിവിനിച്ഛയോ’’തി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ‘‘ഇദം സിക്ഖാപദ’’ന്തിപദം ‘‘ഏകപരിച്ഛേദ’’ന്തിപദേ തുല്യത്ഥകത്താ, ‘‘പഞ്ഞത്ത’’ന്തിപദേ കമ്മം. ഉപരീതി അചേലകവഗ്ഗേതി. ദസമം.

ഓവാദവഗ്ഗോ തതിയോ.