൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൮൯. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തസ്സാതി ദേവതായ. ഉക്ഖിത്തം ഫരസുന്തി ഉദ്ധം ഖിത്തം കുഠാരിം. നിഗ്ഗഹേതുന്തി സണ്ഠാതും, നിവത്തേതും വാ. ചക്ഖുവിസയാതീതേതി പസാദചക്ഖുസ്സ ഗോചരാതിക്കന്തേ. മഹാരാജസന്തികാതി വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ സന്തികാ. ഥനമൂലേയേവാതി ഥനസമീപേയേവ. ഹിമവന്തേതി ഹിമഉഗ്ഗിരണേ വനേ, ഹിമയുത്തേ വാ. തത്ഥാതി ഹിമവന്തേ, ദേവതാസന്നിപാതേ വാ. രുക്ഖധമ്മോതി രുക്ഖസഭാവോ. രുക്ഖധമ്മോ ച നാമ ഛേദനഭേദനാദീസു രുക്ഖാനം അചേതനത്താ കോപസ്സ അകരണം, തസ്മിം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ ദേവതാ രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ നാമ, ഛേദനഭേദനാദീസു രുക്ഖസ്സ വിയ രുക്ഖട്ഠകദേവതായ അകോപനം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ നാമാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി താസു സന്നിപാതദേവതാസു. ഇതീതി ഇമസ്സ അലഭനസ്സ, ഇമസ്മിം അലഭനേ വാ, ആദീനവന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭഗവതോ ചാതി ച-സദ്ദോ ‘‘പുബ്ബചരിത’’ന്തി ഏത്ഥ യോജേതബ്ബോ. ഇമഞ്ച ആദീനവം അദ്ദസ, ഭഗവതോ പുബ്ബചരിതഞ്ച അനുസ്സരീതി വാക്യസമ്പിണ്ഡനവസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. തേനാതി ദസ്സനാനുസ്സരണകാരണേന. അസ്സാതി ദേവതായ. സംവിജ്ജതി പിതാ അസ്സാതി സപിതികോ, പുത്തോ. (താവാതി അതിവിയ, പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാതി സമ്ബന്ധോ) ‘‘മരിയാദം ബന്ധിസ്സതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സതീ’’തി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാ അസ്സാ ദേവതായ ഏതദഹോസീതി യോജനാ.

യോതി യോ കോചി ജനോ. വേതി ഏകന്തേന. ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പജ്ജനവസേന അത്തനോ ഉപരി പതിതം. ഭന്തന്തി ഭമന്തം ധാവന്തം, വാരയേതി നിവാരേയ്യ നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. തന്തി ജനം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – സാരഥി ഭന്തം രഥം വാരയേ ഇവ, തഥാ യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം വാരയേ, തം അഹം സാരഥിം ഇതി ബ്രൂമി. ഇതരോ കോധനിവാരകതോ അഞ്ഞോ രാജഉപരാജാദീനം സാരഥിഭൂതോ ജനോ രസ്മിഗ്ഗാഹോ രജ്ജുഗ്ഗാഹോ നാമാതി.

ദുതിയഗാഥായ വേജ്ജോ വിസടം വിത്ഥതം സപ്പവിസം സപ്പസ്സ ആസീവിസസ്സ വിസം ഗരളം ഓസധേഹി ഭേസജ്ജേന, മന്തേന ച വിനേതി ഇവ, തഥാ യോ ഭിക്ഖവേ ഉപ്പതിതം കോധം മേത്തായ വിനേതി, സോ ഭിക്ഖു ഉരഗോ ഭുജഗോ പുരാണം പുരേ ഭവം ജിണ്ണം പുരാണത്താ ജിണ്ണം തചം ജഹാതി ഇവ, തഥാ ഓരപാരം അപാരസങ്ഖാതം പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനം ജഹാതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

തത്രാതി ദ്വീസു ഗാഥാസു. വത്ഥു പന വിനയേ ആരൂള്ഹന്തി യോജനാ. അഥാതി പച്ഛാ. യസ്സ ദേവപുത്തസ്സാതി യേന ദേവപുത്തേന. പരിഗ്ഗഹോതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹിതോ. സോതി ദേവപുത്തോ. തതോതി ഉപഗമനതോ. യദാ ഹോതി, തദാതി യോജനാ. മഹേസക്ഖദേവതാസൂതി മഹാപരിവാരാസു ദേവതാസു, മഹാതേജാസു വാ. പടിക്കമന്തീതി അപേന്തി. ദേവതാ യമ്പി പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീതി യോജനാ. തത്ഥേവാതി അത്തനോ വസനട്ഠാനേയേവ. ഉപട്ഠാനന്തി ഉപട്ഠാനത്ഥായ, സമ്പദാനത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. അഥ വാ ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഉപട്ഠാനം, ഭഗവതോ സമീപട്ഠാനം, തം ആഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. നന്തി തം, അയമേവ വാ പാഠോ.

൯൦. ‘‘ഭവന്തീ’’തി ഇമിനാ വിരൂള്ഹേ മൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണരുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹുവത്ഥു’’ന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തരുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹുവത്ഥു’’ന്തി ച ഹിയ്യത്തനിസങ്ഖാതായ ത്ഥും-വിഭത്തിയാ ഹൂ-ധാതുസ്സ ഊകാരസ്സ ഉവാദേസോ ഹോതി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘അഹുവതീ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ അപാഠോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ജായന്തീ’’തി ഇമിനാ ഭൂ-ധാതുസ്സ സത്തത്ഥഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘വഡ്ഢന്തീ’’തി ഇമിനാ വഡ്ഢനത്ഥഭാവം. ഏതന്തി ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി നാമം. പീയതേ യഥാകാമം പരിഭുഞ്ജീയതേ, പാതബ്ബം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വാ പാതബ്യം, പാസദ്ദോ യഥാകാമപരിഭുഞ്ജനത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ’’തി.

൯൧. ‘‘ഇദാനീ’’തി പദം ‘‘ആഹാ’’തി പദേ കാലസത്തമീ. യസ്മിന്തി ബീജേ. തന്തി ബീജം. പഞ്ച ബീജജാതാനീതി ഏത്ഥ ജാതസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവത്ഥതം സന്ധായ അട്ഠകഥാസു ഏവം വുത്തം. തബ്ഭാവത്ഥസ്സ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തി ഇമായ പാളിയാ അസംസന്ദനതം സന്ധായ വുത്തം സങ്ഗഹകാരേന ‘‘ന സമേന്തീ’’തി. അട്ഠകഥാചരിയാനം മതേന സതി ജാതസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവത്ഥഭാവേ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീസു മൂലേ മൂലാനി ജായന്തീതി ദോസോ ഭവേയ്യാതി മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. താനീതി രുക്ഖാദീനി. തസ്സാതി ‘‘ഭൂതഗാമോ നാമ പഞ്ച ബീജജാതാനീ’’തി പദസ്സ. ഏതന്തി ‘‘ബീജജാതാനീ’’തി നാമം. ബീജേസു ജാതാനി ബീജജാതാനീതി വുത്തേ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദിനാ സമേതി. ഏതേനാതി ‘‘ബീജതോ’’തിആദിനാ സങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘യേഹീ’’തി പദം ‘‘ജാതത്താ’’തി പദേ അപാദാനം, ഹേതു വാ ‘‘വുത്താനീ’’തി പദേ കരണം, കത്താ വാ. തേസന്തി ബീജാനം. രുക്ഖാദീനം വിരുഹനം ജനേതീതി ബീജം. ‘‘ബീജതോ’’തിആദിനാ കാരിയോപചാരേന കാരണസ്സ ദസ്സിതത്താ കാരണൂപചാരം പദീപേതി. അഞ്ഞാനിപി യാനി വാ പന ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി, താനി ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി ജായന്തി സഞ്ജായന്തീതി യോജനാ. താനീതി ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി. തഞ്ച മൂലം, പാളിയം വുത്തഹലിദ്ദാദി ച അത്ഥി, സബ്ബമ്പി ഏതം മൂലബീജം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ബീജേസു, ഖന്ധബീജേസു വാ.

൯൨. സഞ്ഞാവസേനാതി ‘‘ബീജ’’ന്തി സഞ്ഞാവസേന. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ‘‘യഥാ’’തിആദിനാ കാരണോപചാരേന കാരിയസ്സ വുത്തത്താ ഫലൂപചാരം ദസ്സേതി. യം ബീജം വുത്തം, തം ദുക്കടവത്ഥൂതി യോജനാ. യദേതം ആദിപദന്തി യോജേതബ്ബം. തേനാതി ആദിപദേന. രവീയതി ഭഗവതാ കഥീയതീതി രുതം, പാളി, തസ്സ അനുരൂപം യഥാരുതം, പാളിഅനതിക്കന്തന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാതി ‘‘ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ’’തിആദിപദേ, ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ വാ. ഉദകേ ഠാതി പവത്തതീതി ഉദകട്ഠോ, ഏവം ഥലട്ഠോപി. തത്ഥാതി ഉദകട്ഠഥലട്ഠേസു. സാസപസ്സ മത്തം പമാണം അസ്സ സേവാലസ്സാതി സാസപമത്തികോ. തിലസ്സ ബീജപമാണം അസ്സ സേവാലസ്സാതി തിലബീജകോ. പമാണത്ഥേ കോ. ആദിസദ്ദേന സങ്ഖപണകാദയോ സേവാലേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തിലബീജപമാണോ ജലസണ്ഠിതോ നീലാദിവണ്ണയുത്തോ സേവാലോ തിലബീജം നാമ, സപത്തോ അപ്പകണ്ഡോ ഉക്ഖലിപിധാനാദിപമാണോ സമൂലോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ സങ്ഖോ നാമ, ഭമരസണ്ഠാനോ നീലവണ്ണോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ പണകോ നാമ. ഉദകം സേവതീതി സേവാലോ. തത്ഥാതി സേവാലേസു. യോതി സേവാലോ. പതിട്ഠിതം സേവാലന്തി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ കത്ഥചീതി മൂലേ വാ നളേ വാ പത്തേ വാ. ഉദ്ധരിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ. ‘‘ഹത്ഥേഹീ’’തി പദം ‘‘വിയൂഹിത്വാ’’തി പദേ കരണം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തസ്സാതി സേവാലസ്സ. ഏത്താവതാതി ഇതോ ചിതോ ച വിയൂഹനമത്തേന. യോ സേവാലോ നിക്ഖമതി, തം സേവാലന്തി യോജനാ. പരിസ്സാവനന്തരേനാതി പരിസ്സാവനഛിദ്ദേന. ഉപ്പലാനി അസ്മിം ഗച്ഛേതി ഉപ്പലിനീ. പദുമാനി അസ്മിം ഗച്ഛേതി പദുമിനീ, ഇനോ, ഇത്ഥിലിങ്ഗജോതകോ ഈ. തത്ഥേവാതി ഉദകേയേവ. താനീതി വല്ലീതിണാനി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. അനന്തകോതി സാസപമത്തികോ സേവാലോ. സോ ഹി നത്ഥി അത്തതോ അന്തോ ലാമകോ സേവാലോ ഏതസ്സാതി കത്വാ ‘‘അനന്തകോ’’തി വുച്ചതി. അത്തനായേവ ഹി സുഖുമോ, തതോ സുഖുമോ സേവാലോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി ദുക്കടവത്ഥുഭാവേ. തമ്പീതി ‘‘സമ്പുണ്ണഭൂതഗാമം ന ഹോതീ’’തി വചനമ്പി. പിസദ്ദോ മഹാപച്ചരിആദിഅട്ഠകഥാചരിയാനം വചനാപേക്ഖോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ന ആഗതോ, തസ്മാ ന സമേതീതി യോജനാ. അഥാതി തസ്മിം അനാഗതേ. ഏതന്തി അനന്തകസേവാലാദിം. ഗച്ഛിസ്സതീതി വദേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തമ്പീതി ‘‘ഗച്ഛിസ്സതീ’’തി വചനമ്പി. പിസദ്ദോ പുരിമട്ഠകഥാചരിയാനം വചനാപേക്ഖോ.

അഭൂതഗാമമൂലത്താ താദിസസ്സ ബീജഗാമസ്സാതി ഏത്ഥ ബീജഗാമോ തിവിധോ ഹോതി – യോ സയം ഭൂതഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഭൂതഗാമം ജനേതി, അമ്ബട്ഠിആദികോ. യോ പന സയം ഭൂതഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം പന ഭൂതഗാമം ന ജനേതി, താലനാളികേരാദിഖാണു. യോ പന സയമ്പി ഭൂതഗാമതോ അഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഭൂതഗാമം ന ജനേതി. പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോതി. ഭൂതഗാമോ പന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി – യോ സയം ബീജഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ബീജഗാമം ജനേതി, ഏതരഹി അമ്ബരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയം ബീജഗാമതോ അഹുത്വാവ അഞ്ഞം ബീജഗാമം ജനേതി, ആദികപ്പകാലേ അമ്ബരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയം ബീജഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം പന ബീജഗാമം ന ജനേതി, നീലവണ്ണോ ഫലിതകദലീരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയമ്പി ബീജഗാമതോ അഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ബീജഗാമം ന ജനേതി, ഇധ വുത്തോ അനന്തകസേവാലാദികോതി. തത്ഥ ചതുത്ഥം ഭൂതഗാമം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അഭൂതഗാമമൂലകത്താ താദിസസ്സ ബീജസ്സാ’’തി. അയം പന തതിയബീജഗാമസ്സ ച ചതുത്ഥഭൂതഗാമസ്സ ച വിസേസോ – തതിയബീജഗാമേ മൂലപണ്ണാനി ന പഞ്ഞായന്തി, ചതുത്ഥഭൂതഗാമേ താനി പഞ്ഞായന്തീതി. മൂലപണ്ണാനം അപഞ്ഞായനത്താ ബീജഗാമോതി വുത്തോ, തേസം പഞ്ഞായനത്താ ഭൂതഗാമോതി വുത്തോ. ഇതരഥാ ഹി വിരോധോ ഭവേയ്യാതി. അത്തനോ വാദേ പാചിത്തിയഭാവതോ ഗരുകം, മഹാപച്ചരിആദീനം വാദേ ദുക്കടമത്തഭാവതോ ലഹുകം. ഏതന്തി ഠാനം.

ഏവം ഉദകട്ഠം ദസ്സേത്വാ ഥലട്ഠം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഥലട്ഠേ’’തിആദി. ഥലട്ഠേ വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഹരിതഖാണൂസു. ഉദ്ധം വഡ്ഢതീതി നവസാഖാനിഗ്ഗമനേന ഛിന്നതോ ഉപരി വഡ്ഢതി. സോതി ഖാണു. ഫലിതായ കദലിയാ ഖാണു ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോതി യോജനാ. ഫലം സഞ്ജാതം ഏതിസ്സാതി ഫലിതാ. തഥാതി ‘‘ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹിതാ’’തി പദാനി ആകഡ്ഢതി. യദാതി യസ്മിം കാലേ. രതനപ്പമാണാപീതി ഹത്ഥപ്പമാണാപി. അഥാതി അപാദാനത്ഥോ, തതോ രാസികരണതോ അഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. ഭൂമിയം നിഖണന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മൂലേസു ചേവ പണ്ണേസു ചാ’’തി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോവ, ന വികപ്പത്ഥോതി ആഹ ‘‘മൂലമത്തേസു പനാ’’തിആദി.

ബീജാനീതി മൂലാദിബീജാനി. ഠപിതാനി ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഉപരീ’’തി പദേന ഹേട്ഠാ മൂലാനി ചാതി അത്ഥം നയേന ഞാപേതി. ന അങ്കുരേ നിഗ്ഗതമത്തേയേവ, അഥ ഖോ ഹരിതേ നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേയേവ ഭൂതഗാമസങ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഹരിതേ’’തിആദി. താലട്ഠീനം മൂലന്തി സമ്ബന്ധോ. ദന്തസൂചി വിയാതി ഹത്ഥിദന്തസൂചി വിയ. യഥാ അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ തതിയോ കോട്ഠാസോ ന ആഗതോ, ന ഏവം അമൂലകഭൂതഗാമോ. സോ പന ആഗതോയേവാതി ആഹ ‘‘അമൂലകഭൂതഗാമേ’’തി. അമൂലികലതാ വിയ അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

വന്ദാകാതി രുക്ഖാദനീ. സാ ഹി സയം രുക്ഖം നിസ്സായ ജായന്തീപി അത്തനോ നിസ്സയാനം രുക്ഖാനം അദനത്താ ഭക്ഖനത്താ വദീയതി ഥുതീയതീതി ‘‘വന്ദാകാ’’തി വുച്ചതി. അഞ്ഞാ വാതി വന്ദാകായ അഞ്ഞാ വാ. തന്തി വന്ദാകാദിം. തതോതി രുക്ഖതോ. വനന്തി ഖുദ്ദകോ ഗച്ഛോ. പഗുമ്ബോതി മഹാഗച്ഛോ. ദണ്ഡകോതി രുക്ഖോ ദണ്ഡയോഗതോ. തസ്സാപീതി അമൂലികലതായപി. അയമേവ വിനിച്ഛയോതി വന്ദാകാദികസ്സ വിനിച്ഛയോ വിയ അയം വിനിച്ഛയോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ദ്വേ തീണി പത്താനീ’’തി വുത്തത്താ ഏകപത്തോ സഞ്ജായന്തോപി അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തി പദം ‘‘ലിത്തസ്സാ’’തി പദേ കത്താ. നിദാഘസമയേതി ഗിമ്ഹകാലേ. അബ്ബോഹാരികോതി ആപത്തിയാ അങ്ഗന്തി ന വോഹരിതബ്ബോ. വോഹരിതും ന അരഹതീതി അത്ഥോ. ഏതന്തി അബ്ബോഹാരികതം, ‘‘സചേ…പേ… പമജ്ജിതബ്ബാ’’തി വചനം വാ.

അഹിം സപ്പം ഛാദേതീതി അഹിച്ഛത്തം, തംയേവ അഹിച്ഛത്തകം. യഥാകഥഞ്ചി ഹി ബ്യുപ്പത്തി, രുള്ഹിയാ അത്ഥവിനിച്ഛയോ. തസ്മാതി തതോ വികോപനതോ. തത്ഥാതി അഹിച്ഛത്തകേ. ഹേട്ഠാ ‘‘ഉദകപപ്പടകോ’’തി വത്വാ ഇധ ‘‘രുക്ഖപപ്പടികായപീ’’തി വുത്തത്താ പപ്പടകസദ്ദോ ദ്വിലിങ്ഗോതി ദട്ഠബ്ബോ. തന്തി പപ്പടികം. ഠിതം നിയ്യാസന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ‘‘ലഗ്ഗ’’ന്തി ഏത്ഥാപി. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥലോലേന. ‘‘ഛിന്ദന്തസ്സാപീ’’തി പദേ ഹേതു.

വാസത്ഥികേനാതി വാസം ഇച്ഛന്തേന. ‘‘ഓചിനാപേതബ്ബാ’’തി പദേ കത്താ. ഉപ്പാടേന്തേഹീതി ഉദ്ധരന്തേഹി. തേസന്തി സാമണേരാനം. സാഖം ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഠപിതസ്സ സിങ്ഗീവേരസ്സാതി യോജനാ.

ഛിജ്ജനകന്തി ഛിജ്ജനയുത്തം, ഛിജ്ജനാരഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ വത്തസീസേന ചങ്കമനം വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ‘‘ഭിജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ അഭിജ്ജമാനേ ഗണ്ഠിപി കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ദാരുമക്കടകന്തി മക്കടസ്സ ഹത്ഥോ മക്കടോ ഉപചാരേന, മക്കടോ വിയാതി മക്കടകോ, സദിസത്ഥേ കോ. ദാരുസങ്ഖാതോ മക്കടകോ ദാരുമക്കടകോ. തം ആകോടേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അനിയാമിതത്താതി ഇമന്തി അനിയാമിതത്താ വചനസ്സ. ഇദം മഹാസാമഞ്ഞം, വിസേസസാമഞ്ഞമ്പി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘നാമം ഗഹേത്വാപീ’’തിആദി. സബ്ബന്തി സബ്ബം വചനം.

‘‘ഇമം ജാനാതിആദീസൂ’’തി പദം ‘‘ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ഇമം മൂലഭേസജ്ജം ജാനാതി ഇമം മൂലഭേസജ്ജം യോജിതും ജാനാതി യോജനാ. ഏത്താവതാതി ‘‘ഇമം ജാനാ’’തിആദിവചനമത്തേന. കപ്പിയന്തി സമണവോഹാരേന, വോഹാരസ്സ വാ യുത്തം അനുരൂപം. ഏത്ഥാതി ‘‘കപ്പിയം കാതബ്ബ’’ന്തി വചനേ. നിബ്ബട്ടബീജമേവാതി ഫലതോ നിബ്ബട്ടേത്വാ വിസും കതം ബീജം ഏവ. തത്ഥാതി സുത്തേ. കരോന്തേന ഭിക്ഖുനാ കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവാ’’തി ഇമിനാ പഠമം കത്വാ അഗ്ഗിസത്ഥനഖാനി ഉദ്ധരിത്വാ പച്ഛാ വത്തും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ലോഹമയസത്ഥസ്സാതി അയതമ്ബാദിലോഹമയസ്സ സത്ഥസ്സ. തേഹീതി മനുസ്സാദീനം നഖേഹി. തേഹീതി അസ്സാദീനം ഖുരേഹി. തേഹീതി ഹത്ഥിനഖേഹി. യേഹീതി നഖേഹി. തത്ഥജാതകേഹിപീതി തസ്മിം സത്ഥേ ജാതകേഹിപി, നഖേഹീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം. ‘‘കപ്പിയം കരോന്തേനാ’’തിആദിവചനമപേക്ഖതി. ‘‘ഉച്ഛും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛുമേവ വിജ്ഝതി, പഗേവ. ‘‘ദാരും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛും വിജ്ഝതി, ‘‘ദാരും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ദാരുമേവ വാ വിജ്ഝതി, വട്ടതി ഏകാബദ്ധത്താതി വദന്തി. തന്തി രജ്ജും വാ വല്ലിം വാ. സബ്ബം ഖണ്ഡന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി മരിചപക്കേസു. കടാഹന്തി ഏകായ ഭാജനവികതിയാ നാമമേതം. ഇധ പന ബീജാനം ഭാജനഭാവേന തംസദിസത്താ ഫലഫേഗ്ഗുപി ‘‘കടാഹ’’ന്തി വുച്ചതി. ഏകാബദ്ധന്തി കടാഹേന ഏകതോ ആബദ്ധം.

താനീതി തിണാനി. തേനാതി രുക്ഖപവട്ടനാദിനാ. തത്രാതി തസ്മിം ഠപനപാതനട്ഠാനേ. ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികവണ്ണനായ’’ന്തി പദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ സാമഞ്ഞാധാരോ. ഭിക്ഖു അജ്ഝോത്ഥടോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഓപാതേതി ആവാടേ. സോ ഹി അവപതനട്ഠാനത്താ ‘‘ഓപാതോ’’തി വുച്ചതി. രുക്ഖന്തി അജ്ഝോത്ഥടരുക്ഖം. ഭൂമിന്തി ഓപാതഥിരഭൂമിം. ജീവിതഹേതൂതി നിമിത്തത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, ജീവിതകാരണാതി അത്ഥോ. ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തി പദം ‘‘നിക്ഖാമേതു’’ന്തി പദേ ഭാവകത്താ, കാരിതകത്താ വാ. ‘‘അജ്ഝോത്ഥടഭിക്ഖു’’ന്തി വാ ‘‘ഓപാതഭിക്ഖു’’ന്തി വാ കാരിതകമ്മം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തത്ഥാതി അനാപത്തിഭാവേ, അനാപത്തിഭാവസ്സ വാ. ഏതസ്സാതി സുത്തസ്സ. പരോ പന കാരുഞ്ഞേന കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതമ്പീതി കാരുഞ്ഞമ്പി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാതി. പഠമം.