൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

൮൯. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തസ്സാതി ദേവതായ. ഉക്ഖിത്തം ഫരസുന്തി ഉദ്ധം ഖിത്തം കുഠാരിം. നിഗ്ഗഹേതുന്തി സണ്ഠാതും, നിവത്തേതും വാ. ചക്ഖുവിസയാതീതേതി പസാദചക്ഖുസ്സ ഗോചരാതിക്കന്തേ. മഹാരാജസന്തികാതി വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ സന്തികാ. ഥനമൂലേയേവാതി ഥനസമീപേയേവ. ഹിമവന്തേതി ഹിമഉഗ്ഗിരണേ വനേ, ഹിമയുത്തേ വാ. തത്ഥാതി ഹിമവന്തേ, ദേവതാസന്നിപാതേ വാ. രുക്ഖധമ്മോതി രുക്ഖസഭാവോ. രുക്ഖധമ്മോ ച നാമ ഛേദനഭേദനാദീസു രുക്ഖാനം അചേതനത്താ കോപസ്സ അകരണം, തസ്മിം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ ദേവതാ രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ നാമ, ഛേദനഭേദനാദീസു രുക്ഖസ്സ വിയ രുക്ഖട്ഠകദേവതായ അകോപനം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ നാമാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി താസു സന്നിപാതദേവതാസു. ഇതീതി ഇമസ്സ അലഭനസ്സ, ഇമസ്മിം അലഭനേ വാ, ആദീനവന്തി സമ്ബന്ധോ. ഭഗവതോ ചാതി ച-സദ്ദോ ‘‘പുബ്ബചരിത’’ന്തി ഏത്ഥ യോജേതബ്ബോ. ഇമഞ്ച ആദീനവം അദ്ദസ, ഭഗവതോ പുബ്ബചരിതഞ്ച അനുസ്സരീതി വാക്യസമ്പിണ്ഡനവസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. തേനാതി ദസ്സനാനുസ്സരണകാരണേന. അസ്സാതി ദേവതായ. സംവിജ്ജതി പിതാ അസ്സാതി സപിതികോ, പുത്തോ. (താവാതി അതിവിയ, പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാതി സമ്ബന്ധോ) ‘‘മരിയാദം ബന്ധിസ്സതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സതീ’’തി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാ അസ്സാ ദേവതായ ഏതദഹോസീതി യോജനാ.

യോതി യോ കോചി ജനോ. വേതി ഏകന്തേന. ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പജ്ജനവസേന അത്തനോ ഉപരി പതിതം. ഭന്തന്തി ഭമന്തം ധാവന്തം, വാരയേതി നിവാരേയ്യ നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. തന്തി ജനം. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – സാരഥി ഭന്തം രഥം വാരയേ ഇവ, തഥാ യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം വാരയേ, തം അഹം സാരഥിം ഇതി ബ്രൂമി. ഇതരോ കോധനിവാരകതോ അഞ്ഞോ രാജഉപരാജാദീനം സാരഥിഭൂതോ ജനോ രസ്മിഗ്ഗാഹോ രജ്ജുഗ്ഗാഹോ നാമാതി.

ദുതിയഗാഥായ വേജ്ജോ വിസടം വിത്ഥതം സപ്പവിസം സപ്പസ്സ ആസീവിസസ്സ വിസം ഗരളം ഓസധേഹി ഭേസജ്ജേന, മന്തേന ച വിനേതി ഇവ, തഥാ യോ ഭിക്ഖവേ ഉപ്പതിതം കോധം മേത്തായ വിനേതി, സോ ഭിക്ഖു ഉരഗോ ഭുജഗോ പുരാണം പുരേ ഭവം ജിണ്ണം പുരാണത്താ ജിണ്ണം തചം ജഹാതി ഇവ, തഥാ ഓരപാരം അപാരസങ്ഖാതം പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനം ജഹാതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

തത്രാതി ദ്വീസു ഗാഥാസു. വത്ഥു പന വിനയേ ആരൂള്ഹന്തി യോജനാ. അഥാതി പച്ഛാ. യസ്സ ദേവപുത്തസ്സാതി യേന ദേവപുത്തേന. പരിഗ്ഗഹോതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹിതോ. സോതി ദേവപുത്തോ. തതോതി ഉപഗമനതോ. യദാ ഹോതി, തദാതി യോജനാ. മഹേസക്ഖദേവതാസൂതി മഹാപരിവാരാസു ദേവതാസു, മഹാതേജാസു വാ. പടിക്കമന്തീതി അപേന്തി. ദേവതാ യമ്പി പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീതി യോജനാ. തത്ഥേവാതി അത്തനോ വസനട്ഠാനേയേവ. ഉപട്ഠാനന്തി ഉപട്ഠാനത്ഥായ, സമ്പദാനത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. അഥ വാ ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഉപട്ഠാനം, ഭഗവതോ സമീപട്ഠാനം, തം ആഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. നന്തി തം, അയമേവ വാ പാഠോ.

൯൦. ‘‘ഭവന്തീ’’തി ഇമിനാ വിരൂള്ഹേ മൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണരുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹുവത്ഥു’’ന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തരുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹുവത്ഥു’’ന്തി ച ഹിയ്യത്തനിസങ്ഖാതായ ത്ഥും-വിഭത്തിയാ ഹൂ-ധാതുസ്സ ഊകാരസ്സ ഉവാദേസോ ഹോതി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘അഹുവതീ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ അപാഠോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ജായന്തീ’’തി ഇമിനാ ഭൂ-ധാതുസ്സ സത്തത്ഥഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘വഡ്ഢന്തീ’’തി ഇമിനാ വഡ്ഢനത്ഥഭാവം. ഏതന്തി ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി നാമം. പീയതേ യഥാകാമം പരിഭുഞ്ജീയതേ, പാതബ്ബം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വാ പാതബ്യം, പാസദ്ദോ യഥാകാമപരിഭുഞ്ജനത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ’’തി.

൯൧. ‘‘ഇദാനീ’’തി പദം ‘‘ആഹാ’’തി പദേ കാലസത്തമീ. യസ്മിന്തി ബീജേ. തന്തി ബീജം. പഞ്ച ബീജജാതാനീതി ഏത്ഥ ജാതസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവത്ഥതം സന്ധായ അട്ഠകഥാസു ഏവം വുത്തം. തബ്ഭാവത്ഥസ്സ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തി ഇമായ പാളിയാ അസംസന്ദനതം സന്ധായ വുത്തം സങ്ഗഹകാരേന ‘‘ന സമേന്തീ’’തി. അട്ഠകഥാചരിയാനം മതേന സതി ജാതസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവത്ഥഭാവേ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീസു മൂലേ മൂലാനി ജായന്തീതി ദോസോ ഭവേയ്യാതി മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. താനീതി രുക്ഖാദീനി. തസ്സാതി ‘‘ഭൂതഗാമോ നാമ പഞ്ച ബീജജാതാനീ’’തി പദസ്സ. ഏതന്തി ‘‘ബീജജാതാനീ’’തി നാമം. ബീജേസു ജാതാനി ബീജജാതാനീതി വുത്തേ ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദിനാ സമേതി. ഏതേനാതി ‘‘ബീജതോ’’തിആദിനാ സങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘യേഹീ’’തി പദം ‘‘ജാതത്താ’’തി പദേ അപാദാനം, ഹേതു വാ ‘‘വുത്താനീ’’തി പദേ കരണം, കത്താ വാ. തേസന്തി ബീജാനം. രുക്ഖാദീനം വിരുഹനം ജനേതീതി ബീജം. ‘‘ബീജതോ’’തിആദിനാ കാരിയോപചാരേന കാരണസ്സ ദസ്സിതത്താ കാരണൂപചാരം പദീപേതി. അഞ്ഞാനിപി യാനി വാ പന ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി, താനി ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി ജായന്തി സഞ്ജായന്തീതി യോജനാ. താനീതി ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി. തഞ്ച മൂലം, പാളിയം വുത്തഹലിദ്ദാദി ച അത്ഥി, സബ്ബമ്പി ഏതം മൂലബീജം നാമാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ബീജേസു, ഖന്ധബീജേസു വാ.

൯൨. സഞ്ഞാവസേനാതി ‘‘ബീജ’’ന്തി സഞ്ഞാവസേന. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ‘‘യഥാ’’തിആദിനാ കാരണോപചാരേന കാരിയസ്സ വുത്തത്താ ഫലൂപചാരം ദസ്സേതി. യം ബീജം വുത്തം, തം ദുക്കടവത്ഥൂതി യോജനാ. യദേതം ആദിപദന്തി യോജേതബ്ബം. തേനാതി ആദിപദേന. രവീയതി ഭഗവതാ കഥീയതീതി രുതം, പാളി, തസ്സ അനുരൂപം യഥാരുതം, പാളിഅനതിക്കന്തന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാതി ‘‘ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ’’തിആദിപദേ, ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ വാ. ഉദകേ ഠാതി പവത്തതീതി ഉദകട്ഠോ, ഏവം ഥലട്ഠോപി. തത്ഥാതി ഉദകട്ഠഥലട്ഠേസു. സാസപസ്സ മത്തം പമാണം അസ്സ സേവാലസ്സാതി സാസപമത്തികോ. തിലസ്സ ബീജപമാണം അസ്സ സേവാലസ്സാതി തിലബീജകോ. പമാണത്ഥേ കോ. ആദിസദ്ദേന സങ്ഖപണകാദയോ സേവാലേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തിലബീജപമാണോ ജലസണ്ഠിതോ നീലാദിവണ്ണയുത്തോ സേവാലോ തിലബീജം നാമ, സപത്തോ അപ്പകണ്ഡോ ഉക്ഖലിപിധാനാദിപമാണോ സമൂലോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ സങ്ഖോ നാമ, ഭമരസണ്ഠാനോ നീലവണ്ണോ ഏകോ സേവാലവിസേസോ പണകോ നാമ. ഉദകം സേവതീതി സേവാലോ. തത്ഥാതി സേവാലേസു. യോതി സേവാലോ. പതിട്ഠിതം സേവാലന്തി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ കത്ഥചീതി മൂലേ വാ നളേ വാ പത്തേ വാ. ഉദ്ധരിത്വാതി ഉപ്പാടേത്വാ. ‘‘ഹത്ഥേഹീ’’തി പദം ‘‘വിയൂഹിത്വാ’’തി പദേ കരണം. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. തസ്സാതി സേവാലസ്സ. ഏത്താവതാതി ഇതോ ചിതോ ച വിയൂഹനമത്തേന. യോ സേവാലോ നിക്ഖമതി, തം സേവാലന്തി യോജനാ. പരിസ്സാവനന്തരേനാതി പരിസ്സാവനഛിദ്ദേന. ഉപ്പലാനി അസ്മിം ഗച്ഛേതി ഉപ്പലിനീ. പദുമാനി അസ്മിം ഗച്ഛേതി പദുമിനീ, ഇനോ, ഇത്ഥിലിങ്ഗജോതകോ ഈ. തത്ഥേവാതി ഉദകേയേവ. താനീതി വല്ലീതിണാനി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. അനന്തകോതി സാസപമത്തികോ സേവാലോ. സോ ഹി നത്ഥി അത്തതോ അന്തോ ലാമകോ സേവാലോ ഏതസ്സാതി കത്വാ ‘‘അനന്തകോ’’തി വുച്ചതി. അത്തനായേവ ഹി സുഖുമോ, തതോ സുഖുമോ സേവാലോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി ദുക്കടവത്ഥുഭാവേ. തമ്പീതി ‘‘സമ്പുണ്ണഭൂതഗാമം ന ഹോതീ’’തി വചനമ്പി. പിസദ്ദോ മഹാപച്ചരിആദിഅട്ഠകഥാചരിയാനം വചനാപേക്ഖോ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ന ആഗതോ, തസ്മാ ന സമേതീതി യോജനാ. അഥാതി തസ്മിം അനാഗതേ. ഏതന്തി അനന്തകസേവാലാദിം. ഗച്ഛിസ്സതീതി വദേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തമ്പീതി ‘‘ഗച്ഛിസ്സതീ’’തി വചനമ്പി. പിസദ്ദോ പുരിമട്ഠകഥാചരിയാനം വചനാപേക്ഖോ.

അഭൂതഗാമമൂലത്താ താദിസസ്സ ബീജഗാമസ്സാതി ഏത്ഥ ബീജഗാമോ തിവിധോ ഹോതി – യോ സയം ഭൂതഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഭൂതഗാമം ജനേതി, അമ്ബട്ഠിആദികോ. യോ പന സയം ഭൂതഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം പന ഭൂതഗാമം ന ജനേതി, താലനാളികേരാദിഖാണു. യോ പന സയമ്പി ഭൂതഗാമതോ അഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ഭൂതഗാമം ന ജനേതി. പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോതി. ഭൂതഗാമോ പന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി – യോ സയം ബീജഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ബീജഗാമം ജനേതി, ഏതരഹി അമ്ബരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയം ബീജഗാമതോ അഹുത്വാവ അഞ്ഞം ബീജഗാമം ജനേതി, ആദികപ്പകാലേ അമ്ബരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയം ബീജഗാമതോ ഹുത്വാ അഞ്ഞം പന ബീജഗാമം ന ജനേതി, നീലവണ്ണോ ഫലിതകദലീരുക്ഖാദികോ. യോ പന സയമ്പി ബീജഗാമതോ അഹുത്വാ അഞ്ഞമ്പി ബീജഗാമം ന ജനേതി, ഇധ വുത്തോ അനന്തകസേവാലാദികോതി. തത്ഥ ചതുത്ഥം ഭൂതഗാമം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അഭൂതഗാമമൂലകത്താ താദിസസ്സ ബീജസ്സാ’’തി. അയം പന തതിയബീജഗാമസ്സ ച ചതുത്ഥഭൂതഗാമസ്സ ച വിസേസോ – തതിയബീജഗാമേ മൂലപണ്ണാനി ന പഞ്ഞായന്തി, ചതുത്ഥഭൂതഗാമേ താനി പഞ്ഞായന്തീതി. മൂലപണ്ണാനം അപഞ്ഞായനത്താ ബീജഗാമോതി വുത്തോ, തേസം പഞ്ഞായനത്താ ഭൂതഗാമോതി വുത്തോ. ഇതരഥാ ഹി വിരോധോ ഭവേയ്യാതി. അത്തനോ വാദേ പാചിത്തിയഭാവതോ ഗരുകം, മഹാപച്ചരിആദീനം വാദേ ദുക്കടമത്തഭാവതോ ലഹുകം. ഏതന്തി ഠാനം.

ഏവം ഉദകട്ഠം ദസ്സേത്വാ ഥലട്ഠം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഥലട്ഠേ’’തിആദി. ഥലട്ഠേ വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തത്ഥാതി ഹരിതഖാണൂസു. ഉദ്ധം വഡ്ഢതീതി നവസാഖാനിഗ്ഗമനേന ഛിന്നതോ ഉപരി വഡ്ഢതി. സോതി ഖാണു. ഫലിതായ കദലിയാ ഖാണു ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോതി യോജനാ. ഫലം സഞ്ജാതം ഏതിസ്സാതി ഫലിതാ. തഥാതി ‘‘ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹിതാ’’തി പദാനി ആകഡ്ഢതി. യദാതി യസ്മിം കാലേ. രതനപ്പമാണാപീതി ഹത്ഥപ്പമാണാപി. അഥാതി അപാദാനത്ഥോ, തതോ രാസികരണതോ അഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. ഭൂമിയം നിഖണന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മൂലേസു ചേവ പണ്ണേസു ചാ’’തി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോവ, ന വികപ്പത്ഥോതി ആഹ ‘‘മൂലമത്തേസു പനാ’’തിആദി.

ബീജാനീതി മൂലാദിബീജാനി. ഠപിതാനി ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഉപരീ’’തി പദേന ഹേട്ഠാ മൂലാനി ചാതി അത്ഥം നയേന ഞാപേതി. ന അങ്കുരേ നിഗ്ഗതമത്തേയേവ, അഥ ഖോ ഹരിതേ നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേയേവ ഭൂതഗാമസങ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഹരിതേ’’തിആദി. താലട്ഠീനം മൂലന്തി സമ്ബന്ധോ. ദന്തസൂചി വിയാതി ഹത്ഥിദന്തസൂചി വിയ. യഥാ അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ തതിയോ കോട്ഠാസോ ന ആഗതോ, ന ഏവം അമൂലകഭൂതഗാമോ. സോ പന ആഗതോയേവാതി ആഹ ‘‘അമൂലകഭൂതഗാമേ’’തി. അമൂലികലതാ വിയ അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

വന്ദാകാതി രുക്ഖാദനീ. സാ ഹി സയം രുക്ഖം നിസ്സായ ജായന്തീപി അത്തനോ നിസ്സയാനം രുക്ഖാനം അദനത്താ ഭക്ഖനത്താ വദീയതി ഥുതീയതീതി ‘‘വന്ദാകാ’’തി വുച്ചതി. അഞ്ഞാ വാതി വന്ദാകായ അഞ്ഞാ വാ. തന്തി വന്ദാകാദിം. തതോതി രുക്ഖതോ. വനന്തി ഖുദ്ദകോ ഗച്ഛോ. പഗുമ്ബോതി മഹാഗച്ഛോ. ദണ്ഡകോതി രുക്ഖോ ദണ്ഡയോഗതോ. തസ്സാപീതി അമൂലികലതായപി. അയമേവ വിനിച്ഛയോതി വന്ദാകാദികസ്സ വിനിച്ഛയോ വിയ അയം വിനിച്ഛയോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. ‘‘ദ്വേ തീണി പത്താനീ’’തി വുത്തത്താ ഏകപത്തോ സഞ്ജായന്തോപി അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തി പദം ‘‘ലിത്തസ്സാ’’തി പദേ കത്താ. നിദാഘസമയേതി ഗിമ്ഹകാലേ. അബ്ബോഹാരികോതി ആപത്തിയാ അങ്ഗന്തി ന വോഹരിതബ്ബോ. വോഹരിതും ന അരഹതീതി അത്ഥോ. ഏതന്തി അബ്ബോഹാരികതം, ‘‘സചേ…പേ… പമജ്ജിതബ്ബാ’’തി വചനം വാ.

അഹിം സപ്പം ഛാദേതീതി അഹിച്ഛത്തം, തംയേവ അഹിച്ഛത്തകം. യഥാകഥഞ്ചി ഹി ബ്യുപ്പത്തി, രുള്ഹിയാ അത്ഥവിനിച്ഛയോ. തസ്മാതി തതോ വികോപനതോ. തത്ഥാതി അഹിച്ഛത്തകേ. ഹേട്ഠാ ‘‘ഉദകപപ്പടകോ’’തി വത്വാ ഇധ ‘‘രുക്ഖപപ്പടികായപീ’’തി വുത്തത്താ പപ്പടകസദ്ദോ ദ്വിലിങ്ഗോതി ദട്ഠബ്ബോ. തന്തി പപ്പടികം. ഠിതം നിയ്യാസന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ‘‘ലഗ്ഗ’’ന്തി ഏത്ഥാപി. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥലോലേന. ‘‘ഛിന്ദന്തസ്സാപീ’’തി പദേ ഹേതു.

വാസത്ഥികേനാതി വാസം ഇച്ഛന്തേന. ‘‘ഓചിനാപേതബ്ബാ’’തി പദേ കത്താ. ഉപ്പാടേന്തേഹീതി ഉദ്ധരന്തേഹി. തേസന്തി സാമണേരാനം. സാഖം ഗഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഠപിതസ്സ സിങ്ഗീവേരസ്സാതി യോജനാ.

ഛിജ്ജനകന്തി ഛിജ്ജനയുത്തം, ഛിജ്ജനാരഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ വത്തസീസേന ചങ്കമനം വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ‘‘ഭിജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ അഭിജ്ജമാനേ ഗണ്ഠിപി കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ദാരുമക്കടകന്തി മക്കടസ്സ ഹത്ഥോ മക്കടോ ഉപചാരേന, മക്കടോ വിയാതി മക്കടകോ, സദിസത്ഥേ കോ. ദാരുസങ്ഖാതോ മക്കടകോ ദാരുമക്കടകോ. തം ആകോടേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അനിയാമിതത്താതി ഇമന്തി അനിയാമിതത്താ വചനസ്സ. ഇദം മഹാസാമഞ്ഞം, വിസേസസാമഞ്ഞമ്പി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘നാമം ഗഹേത്വാപീ’’തിആദി. സബ്ബന്തി സബ്ബം വചനം.

‘‘ഇമം ജാനാതിആദീസൂ’’തി പദം ‘‘ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ഇമം മൂലഭേസജ്ജം ജാനാതി ഇമം മൂലഭേസജ്ജം യോജിതും ജാനാതി യോജനാ. ഏത്താവതാതി ‘‘ഇമം ജാനാ’’തിആദിവചനമത്തേന. കപ്പിയന്തി സമണവോഹാരേന, വോഹാരസ്സ വാ യുത്തം അനുരൂപം. ഏത്ഥാതി ‘‘കപ്പിയം കാതബ്ബ’’ന്തി വചനേ. നിബ്ബട്ടബീജമേവാതി ഫലതോ നിബ്ബട്ടേത്വാ വിസും കതം ബീജം ഏവ. തത്ഥാതി സുത്തേ. കരോന്തേന ഭിക്ഖുനാ കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവാ’’തി ഇമിനാ പഠമം കത്വാ അഗ്ഗിസത്ഥനഖാനി ഉദ്ധരിത്വാ പച്ഛാ വത്തും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ലോഹമയസത്ഥസ്സാതി അയതമ്ബാദിലോഹമയസ്സ സത്ഥസ്സ. തേഹീതി മനുസ്സാദീനം നഖേഹി. തേഹീതി അസ്സാദീനം ഖുരേഹി. തേഹീതി ഹത്ഥിനഖേഹി. യേഹീതി നഖേഹി. തത്ഥജാതകേഹിപീതി തസ്മിം സത്ഥേ ജാതകേഹിപി, നഖേഹീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം. ‘‘കപ്പിയം കരോന്തേനാ’’തിആദിവചനമപേക്ഖതി. ‘‘ഉച്ഛും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛുമേവ വിജ്ഝതി, പഗേവ. ‘‘ദാരും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛും വിജ്ഝതി, ‘‘ദാരും കപ്പിയം കരിസ്സാമീ’’തി ദാരുമേവ വാ വിജ്ഝതി, വട്ടതി ഏകാബദ്ധത്താതി വദന്തി. തന്തി രജ്ജും വാ വല്ലിം വാ. സബ്ബം ഖണ്ഡന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി മരിചപക്കേസു. കടാഹന്തി ഏകായ ഭാജനവികതിയാ നാമമേതം. ഇധ പന ബീജാനം ഭാജനഭാവേന തംസദിസത്താ ഫലഫേഗ്ഗുപി ‘‘കടാഹ’’ന്തി വുച്ചതി. ഏകാബദ്ധന്തി കടാഹേന ഏകതോ ആബദ്ധം.

താനീതി തിണാനി. തേനാതി രുക്ഖപവട്ടനാദിനാ. തത്രാതി തസ്മിം ഠപനപാതനട്ഠാനേ. ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികവണ്ണനായ’’ന്തി പദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ സാമഞ്ഞാധാരോ. ഭിക്ഖു അജ്ഝോത്ഥടോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഓപാതേതി ആവാടേ. സോ ഹി അവപതനട്ഠാനത്താ ‘‘ഓപാതോ’’തി വുച്ചതി. രുക്ഖന്തി അജ്ഝോത്ഥടരുക്ഖം. ഭൂമിന്തി ഓപാതഥിരഭൂമിം. ജീവിതഹേതൂതി നിമിത്തത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, ജീവിതകാരണാതി അത്ഥോ. ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തി പദം ‘‘നിക്ഖാമേതു’’ന്തി പദേ ഭാവകത്താ, കാരിതകത്താ വാ. ‘‘അജ്ഝോത്ഥടഭിക്ഖു’’ന്തി വാ ‘‘ഓപാതഭിക്ഖു’’ന്തി വാ കാരിതകമ്മം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തത്ഥാതി അനാപത്തിഭാവേ, അനാപത്തിഭാവസ്സ വാ. ഏതസ്സാതി സുത്തസ്സ. പരോ പന കാരുഞ്ഞേന കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതമ്പീതി കാരുഞ്ഞമ്പി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാതി. പഠമം.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദം

൯൪. ദുതിയേ അനാചാരന്തി അചരിതബ്ബം കായവചീദ്വാരവീതിക്കമം. സബ്ബനാമസ്സ അനിയമത്ഥത്താ ഇധ വചനന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേന വചനേന അഞ്ഞം വചന’’ന്തി. സോതി ഭിക്ഖു, വദതീതി സമ്ബന്ധോ. കോതി കോ പുഗ്ഗലോ. കിന്തി കിം ആപത്തിം. കിസ്മിന്തി കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം. കിന്തി കിം കമ്മം. കന്തി കം പുഗ്ഗലം. കിന്തി കിം വചനം.

ഏത്ഥാതി ‘‘കോ ആപന്നോ’’തിആദിപാളിയം. ‘‘ഭിക്ഖൂഹീ’’തി പദം ‘‘വുത്തോ’’തി പദേ കത്താ. അസാരുപ്പന്തി ഭിക്ഖൂനം അസാരുപ്പം. ഏസോതി ഏസോ അത്ഥോ, വിഭവോതി അത്ഥോ. ഏതന്തി വത്ഥു. ഭണന്തോ വാ ഹുത്വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി പടിച്ഛന്നാസനേ. സോതന്തി സോതദ്വാരം. ചക്ഖുന്തി ചക്ഖുദ്വാരം.

൯൮. അഞ്ഞന്തി പുച്ഛിതത്ഥതോ അഞ്ഞം അപുച്ഛിതമത്ഥം. ഭാവപ്പധാനോയം കത്തുനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമ’’ന്തി. തുണ്ഹീഭാവസ്സാതി അഭാസനസ്സ. ആത്യൂപസഗ്ഗോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ആരോപേതൂ’’തി. ഏവം ‘‘അരോപിതേ’’തി ഏത്ഥപി. തേനാഹ ‘‘അനാരോപിതേ’’തി.

൧൦൧. തന്തി അഞ്ഞവാദകവിഹേസകരോപനകമ്മം. അസ്സാതി ഭവേയ്യ, ഹോതി വാ.

൧൦൨. കിന്തി കിം വചനം. യേനാതി യേന ബ്യാധിനാ കഥേതും ന സക്കോതി, താദിസോ ബ്യാധി മുഖേ ഹോതീതി യോജനാ. തപ്പച്ചയാതി തതോ കഥിതകാരണാതി. ദുതിയം.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദം

൧൦൩. തതിയേ ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝാപേന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി കാരിതകമ്മത്താ കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘തേഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി. ഓകാരവിപരീതോ ഉകാരോതി ച ഝേസദ്ദോ ഞാണത്ഥോതി ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവജാനാപേന്തീ’’തി. ‘‘തം ആയസ്മന്ത’’ന്തി പദം ‘‘അവജാനാപേന്തീ’’തി പദേ ധാതുകമ്മം. അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ഝേസദ്ദോ ഓലോകനത്ഥോ ച ചിന്തനത്ഥോ ച ഹോതി, തേനാഹ ‘‘ഓലോകാപേന്തീ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝാപേന്തീ’’തി പദേ. ഛന്ദായാതി ഛന്ദത്ഥം. യേസം സേനാസനാനി ച പഞ്ഞപേതി, ഭത്താനി ച ഉദ്ദിസതി, തേസം അത്തനി പേമത്ഥന്തി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഛന്ദായാതി ഛന്ദേനാ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ ലിങ്ഗവിപല്ലാസനയോ വുത്തോ. പരേസം അത്തനോ പേമേനാതി അത്ഥോ. പക്ഖപാതേനാതി അത്തനോ പക്ഖേ പാതാപനേന.

൧൦൫. ഉജ്ഝാപേന്തി അനേനാതി ഉജ്ഝാപനകം. ഖിയ്യന്തി അനേനാതി ഖിയ്യനകന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേന വചനേനാ’’തിആദി.

൧൦൬. ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതം മങ്കുകത്തുകാമോതി സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മത’’ന്തിആദി. സമ്ബജ്ഝനം സമ്ബന്ധോ, കാതബ്ബോതി യോജനാ. ഉപസമ്പന്നസ്സ സങ്ഘേന സമ്മതസ്സ അവണ്ണം കത്തുകാമോ അയസം കത്തുകാമോതി വിഭത്തിവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിഭത്തിവിപരിണാമോ കാതബ്ബോ’’തി. ‘‘വസേനാ’’തി പദം വിഭത്തിവിപരിണാമോ കാതബ്ബോ’’തി പദേ വിസേസനം. യസ്മാ വിസേസോ നത്ഥി, തസ്മാ കതന്തി യോജനാ. തന്തി ‘‘ഖിയ്യനക’’ന്തി പദം. സോ ച ഭിക്ഖൂതി ഉജ്ഝാപനകോ ച ഖിയ്യനകോ ച സോ ച ഭിക്ഖു. അഥാതി തസ്മാ ഉജ്ഝാപനകഖിയ്യനകകരത്താ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ.

‘‘ഉപസമ്പന്ന’’ന്തി പദം ‘‘ഉജ്ഝാപേതീ’’തി പദേ ധാതുകമ്മം ‘‘അനുപസമ്പന്ന’’ന്തി പദം കാരിതകമ്മം, ‘‘അനുപസമ്പന്ന’’ന്തി പദം ‘‘ഉജ്ഝാപേതീ’’തി കാരിതകിരിയം അപേക്ഖിത്വാ കമ്മം ഹോതി. ‘‘ഖിയ്യതീ’’തി സുദ്ധകിരിയായ അപേക്ഖായ വിഭത്തിവിപല്ലാസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്സ വാ’’തിആദി. തസ്സാതി അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി സങ്ഘേന സമ്മതം ഉപസമ്പന്നം. ‘‘സങ്ഘേന അസമ്മത’’ന്തി ഏത്ഥ ന അപലോകനകമ്മേന അസമ്മതം, കമ്മവാചായ പന അസമ്മതന്തി ആഹ ‘‘കമ്മവാചായാ’’തിആദി. ദ്വേ തയോ ഹുത്വാ കമ്മവാചായ സമ്മനിതുമസക്കുണേയ്യത്താ അസമ്മതന്തി ച ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യത്രാ’’തിആദി. യത്രാതി യസ്മിം വിഹാരേ. ‘‘അനുപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മത’’ന്തി ഏത്ഥ അനുപസമ്പന്നസ്സ സമ്മുതിയോ ദാതുമസക്കുണേയ്യത്താ പുബ്ബവോഹാരവസേന സമ്മതന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. തന്തി അനുപസമ്പന്നഭാവേ ഠിതം. ബ്യത്തസ്സാതി വിയത്തസ്സ. സങ്ഘേന വാ കതോതി യോജനാതി. തതിയം.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദം

൧൦൮. ചതുത്ഥേ ഹിമമേവ ഹിമന്തോ, ഹിമന്തേ നിയുത്തോ ഹേമന്തികോ, കാലോതി ആഹ ‘‘ഹേമന്തകാലേ’’തി. ഓതാപേന്താ പക്കമിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. കാലസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ സമ്ബന്ധാപേക്ഖോതി ആഹ ‘‘യസ്സ കസ്സചീ’’തി. ഹിമവസ്സേനാതി ഹിമേന ച വസ്സേന ച.

൧൧൦. ‘‘വസ്സികോ’’തി ന സങ്കേതാതി അവസ്സികസങ്കേതാ. ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ‘‘അവസ്സികസങ്കേതേ’’തി വിസേസിതത്താ ഹേമന്തികഗിമ്ഹികമാസായേവ ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ ഹേമന്തികേ’’തിആദി. യത്ഥാതി യസ്മിം രുക്ഖേ. ന ഊഹദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കാകാ വാ’’തി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞേ വാ സകുന്താ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ അനുജാനാതി, തസ്മാ. യത്ഥാതി യസ്മിം രുക്ഖേ, വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. യസ്മിന്തി രുക്ഖേ, കത്വാ വസന്തീതി യോജനാ. അട്ഠ മാസേ ഏവാതി സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘യേസു ജനപദേസൂ’’തിആദി. തേസുപീതി ജനപദേസുപി. അവസ്സികസങ്കേതേ ഏവാതി സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘യത്ഥാ’’തിആദി. യത്ഥാതി യേസു ജനപദേസു. ‘‘വിഗതവലാഹകം വിസുദ്ധം നഭം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ സചേ അവിഗതവലാഹകം അവിസുദ്ധം നഭം ഹോതി, നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ദീപേതി. ‘‘ഏവരൂപേ കാലേ’’തി പദം ‘‘നിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി പദേ ആധാരോ.

അബ്ഭോകാസികേനാപീതി അബ്ഭോകാസധുതങ്ഗയുത്തേനാപി. പിസദ്ദോ രുക്ഖമൂലികസ്സ അപേക്ഖകോ. വത്തം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി. തസ്സാതി അബ്ഭോകാസികസ്സ. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. തത്ഥേവാതി പുഗ്ഗലികമഞ്ചകേയേവ. സങ്ഘികം മഞ്ചന്തി സമ്ബന്ധോ. വീതമഞ്ചകോതി വായിതമഞ്ചകോ. തസ്മിന്തി വീതമഞ്ചകേ. പുരാണമഞ്ചകോ നസ്സന്തോപി അനഗ്ഘോതി ആഹ ‘‘പുരാണമഞ്ചകോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി. ചമ്മേന അവനഹിതബ്ബോതി ഓനദ്ധോ, സോ ഏവ ഓനദ്ധകോ. ഗഹേത്വാ ച പന പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജിതും ന വട്ടതീതി യോജനാ. അസമയേതി വസ്സികസങ്ഖാതേ അകാലേ. ചതുഗ്ഗുണേനാപീതി ചതുപടലേനപി. വട്ടന്തി വലാഹകാ ആവട്ടന്തി അസ്മിം സമയേതി വട്ടുലോ, സോ ഏവ വട്ടലികോ, സത്താഹം വട്ടലികോ, സത്താഹോ വാ വട്ടലികോ സത്താഹവട്ടലികോ, സോ ആദി യേസം താനീതി സത്താഹവട്ടലികാദീനി. ആദിസദ്ദേന സത്താഹതോ ഊനാധികാനി ഗഹേതബ്ബാനി. കായാനുഗതികത്താതി കായം അനുഗമകത്താ കായസദിസത്താതി അത്ഥോ.

പണ്ണകുടീസൂതി പണ്ണേന ഛാദിതകുടീസു. സഭാഗഭിക്ഖൂനന്തി അത്തനാ സഭാഗഭിക്ഖൂനം, സന്തികന്തി സമ്ബന്ധോ. അനോവസ്സകേ ഠാനേതി യോജനാ. ലഗ്ഗേത്വാതി ലമ്ബേത്വാ, അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘സമ്മജ്ജനി’’ന്തി പദം ‘‘ഗഹേത്വാ’’തി പദേ അവുത്തകമ്മം, ‘‘ഠപേതബ്ബാ’’തി പദേ വുത്തകമ്മം. ധോവിത്വാതി സമ്മജ്ജനിം സുദ്ധം കത്വാ. ഉപോസഥാഗാരാദീസൂതിആദിസദ്ദേന പരിവേണാദീനി ഗഹേതബ്ബാനി.

യോ പന ഭിക്ഖു ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തേനാതി യോജനാ. തത്ഥാതി സാലായം. യത്ഥ കത്ഥചീതി യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ. പാകതികട്ഠാനേതി പകതിയാ ഗഹിതട്ഠാനേ. തത്ര തത്രേവാതി തേസു തേസു ചേതിയങ്ഗണാദീസുയേവ. അസനസാലന്തി അസന്തി ഭക്ഖന്തി അസ്സം സാലായന്തി അസനാ, അസനാ ച സാ സാലാ ചേതി അസനസാലാ, ഭോജനസാലാതി അത്ഥോ. തത്രാതി തസ്സ സമ്മജ്ജന്തസ്സ, തസ്മിം ‘‘വത്തം ജാനിതബ്ബ’’ന്തി പാഠേ വാ. മജ്ഝതോതി പവിത്തതോ, സുദ്ധട്ഠാനതോതി അത്ഥോ. പാദട്ഠാനാഭിമുഖാതി സമ്മജ്ജന്തസ്സ പാദട്ഠാനം അഭിമുഖാ. വാലികാ ഹരിതബ്ബാതി പംസു ച വാലികാ ച അപനേതബ്ബാ. സമ്മുഞ്ചനീസലാകായ പരം പേല്ലേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. ബഹീതി സമ്മജ്ജിതബ്ബതലതോ ബഹി.

൧൧൧. മസാരകോതീതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ നാമപരിയായോ, മസാരകോ നാമാതി അത്ഥോ. ഏവം ബുന്ദികാബദ്ധോതീതിആദീസുപി. പാദേ മസിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ അടനിയോ പവേസേതബ്ബാ ഏത്ഥാതി മസാരകോ. ബുന്ദോ ഏവ ബുന്ദികോ, പാദോ, തസ്മിം ആബദ്ധാ ബന്ധിതാ അടനീ യസ്സാതി ബുന്ദികാബദ്ധോ. കുളീരസ്സ പാദോ വിയ പാദോ യസ്സാതി കുളീരപാദകോ, യഥാ കുളീരോ വങ്കപാദോ ഹോതി, ഏവം വങ്കപാദോതി വുത്തം ഹോതി. ആഹച്ച അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ പവേസിതോ പാദോ യസ്സാതി ആഹച്ചപാദകോ. ആണിന്തി അഗ്ഗഖിലം. മഞ്ചതി പുഗ്ഗലം ധാരേതീതി മഞ്ചോ. പീഠതി വിസമദുക്ഖം ഹിംസതീതി പീഠം. പണവോതി ഏകോ തൂരിയവിസേസോ, തസ്സ സണ്ഠാനം കത്വാതി അത്ഥോ. തഞ്ഹി ഏതരഹി ബുദ്ധപടിമസ്സ പല്ലങ്കസണ്ഠാനം ഹോതി. തന്തി കോച്ഛം. കരോന്തി കിരാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി സേനാസനപരിഭോഗേ. ഹീതി സച്ചം. തന്തി കോച്ഛം മഹഗ്ഘം ഹോതി, മഹഗ്ഘത്താ ഭദ്ദപീഠന്തിപി വുച്ചതി. യേനാതി യേന ഭിക്ഖുനാ. ‘‘ഥാമമജ്ഝിമസ്സാ’’തി പദേന പമാണമജ്ഝിമം നിവത്തേതി.

ഏത്ഥാതി ‘‘അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി പദേ. ഥേരോ ആണാപേതീതി യോജനാ. ആണാപേതീതി ച ആണ-ധാതുയാ ഏവ പേസനസങ്ഖാതസ്സ ഹേത്വത്ഥസ്സ വാചകത്താ ണാപേസദ്ദോ സ്വത്ഥോവ. സോതി ദഹരോ. തഥാതി യഥാ ഥേരേന വുത്തോ, തഥാ കത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ദിവാട്ഠാനേ, മഞ്ചപീഠേ വാ. തതോതി ഠപനകാലതോ. പരിബുന്ധേതി ഹിം സേതീതി പലിബോധോ, പരിസദ്ദോ ഉപസഗ്ഗോ, സോ വികാരവസേന അഞ്ഞഥാ ജാതോ. സോ പലിബോധോ അഞ്ഞത്ഥ ആവാസാദികോ, ഇധ പന സന്ഥരാപിതമഞ്ചാദികോ. സായന്തി സായന്ഹേ, ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ഥേരോ ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി മഞ്ചപീഠേ. ‘‘ബാലോ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുഗ്ഗഹിതവത്തോ’’തി. അനുഗ്ഗഹിതം വത്തം യേനാതി അനുഗ്ഗഹിതവത്തോ, ഥേരോ. തജ്ജേതീതി ഉബ്ബേജേതി. തസ്മിന്തി ദഹരേ. അസ്സാതി ഥേരസ്സ.

ആണത്തിക്ഖണേയേവാതി ഥേരസ്സ പേസനക്ഖണേയേവ. ദഹരോ വദതീതി യോജനാ. ‘‘ഥേരോ’’തി പദം ‘‘വത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി പദദ്വയേ കത്താ, ‘‘കാരേതബ്ബോ’’തി പദേ കമ്മം. നന്തി മഞ്ചപീഠം, ‘‘പഞ്ഞപേത്വാ’’തിപദമപേക്ഖിയ ഏവം വുത്തം. നന്തി ദഹരം വാ. ‘‘വത്വാ’’തി പദമപേക്ഖിയ ഏവം വുത്തം. തത്ഥേവാതി മഞ്ചപീഠേയേവ. അസ്സാതി ഥേരസ്സ. തത്ഥാതി ദിവാട്ഠാനേ. ഭോജനസാലതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോതി ഭോജനസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ മഞ്ചപീഠപഞ്ഞാപനട്ഠാനതോ അഞ്ഞം ഠാനം ഗച്ഛന്തോ, ഥേരോതി യോജനാ. തത്ഥേവാതി ദിവാട്ഠാനേയേവ. യത്രിച്ഛതീതി യം ഠാനം ഗന്തുമിച്ഛതീതി അത്ഥോ. അന്തരസന്നിപാതേതി സകലം അഹോരത്തം അസന്നിപാതേത്വാ അന്തരേ സന്നിപാതേ സതീതി യോജനാ.

തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ. ആഗന്തുകാ ഗണ്ഹന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തതോതി ഗണ്ഹനതോ. തേസന്തി ആഗന്തുകാനം. യേഹീതി ആവാസികോ വാ ഹോതു, ആഗന്തുകോ വാ, യേഹി ഭിക്ഖൂഹി. തേതി നിസിന്നകഭിക്ഖൂ. ഉദ്ധം പാളിപാഠം സാരേതി പവത്തേതീതി ഉസ്സാരകോ. ധമ്മകഥായം സാധൂതി ധമ്മകഥികോ. തസ്മിന്തി ഉസ്സാരകേ വാ ധമ്മകഥികേ വാ. അഹോരത്തന്തി അഹോ ച രത്തി ച അഹോരത്തം, അച്ചന്തസംയോഗപദം. ഇതരസ്മിന്തി പഠമം നിസിന്നഭിക്ഖുതോ അഞ്ഞസ്മിം ഭിക്ഖുമ്ഹീതി യോജനാ. അന്തോഉപചാരട്ഠേയേവാതി ലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതസ്സ ഉപചാരസ്സ അന്തോ ഠിതേയേവ, അനാദരേ ചേതം ഭുമ്മം. സബ്ബത്ഥാതി ആപത്തിവാരഅനാപത്തിവാരേസു.

൧൧൨. ചിമിലികം വാതിആദീസു വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തന്തി ചിമിലികത്ഥരണം. ഉത്തരി അത്ഥരിതബ്ബന്തി ഉത്തരത്ഥരണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉത്തരത്ഥരണം നാമാ’’തിആദി. ഭൂമിയന്തി സുധാദിപരികമ്മേന അകതായം പകതിഭൂമിയം. ചമ്മഖണ്ഡോതി ഏത്ഥ ചമ്മംയേവ അന്തേ ഖണ്ഡത്താ ഛിന്നത്താ ചമ്മഖണ്ഡോതി വുച്ചതി. നനു സീഹചമ്മാദീനി ന കപ്പന്തീതി ആഹ ‘‘അട്ഠകഥാസു ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം. തസ്മാതി യസ്മാ ന ദിസ്സതി, തസ്മാ. പരിഹരണേയേവാതി അത്തനോ സന്തകന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ, പുഗ്ഗലികന്തി വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തം തം ഠാനം ഹരണേയേവ. പാദോ പുഞ്ഛീയതി സോധീയതി ഏതായാതി പാദപുഞ്ഛനീതി കത്വാ രജ്ജുപിലോതികായോ പാദപുഞ്ഛനീതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പാദപുഞ്ഛനീ നാമാ’’തിആദി. മയസദ്ദലോപം കത്വാ ഫലകപീഠന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഫലകപീഠം നാമ ഫലകമയം പീഠ’’ന്തി. ഫലകഞ്ച പീഠഞ്ച ഫലകപീഠന്തി വാ ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അഥ വാ’’തി. ഏതേനാതി ‘‘ഫലകപീഠ’’ന്തി പദേന. ‘‘സങ്ഗഹിത’’ന്തി പദേ കരണം, കത്താ വാ. ബീജനിപത്തകന്തി ചതുരസ്സബീജനീയേവ സകുണപത്തസദിസത്താ ബീജനിപത്തകം, സദിസത്ഥേ കോ. ‘‘അജ്ഝോകാസേ’’തി പദം ‘‘പചിത്വാ’’തി പദേ ആധാരോ. അഗ്ഗിസാലായന്തി അഗ്ഗിനാ പചനസാലായം. പബ്ഭാരേതി ലേണസദിസേ പബ്ഭാരേ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ.

യസ്മിന്തി പുഗ്ഗലേ. ‘‘അത്തനോ പുഗ്ഗലികമിവ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ അനാപത്തീതി ദസ്സേതി.

൧൧൩. യോ ഭിക്ഖു വാ ലജ്ജീ ഹോതി, തഥാരൂപം ഭിക്ഖും വാ തി യോജനാ. ‘‘ലജ്ജീ ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതീ’’തി. യോതി ആപുച്ഛകോ ഭിക്ഖു. ‘‘കേനചി ഉപദ്ദുതം ഹോതീ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ആഹ ‘‘സചേപി ഹീ’’തിആദി. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ. തം പദേസന്തി സേനാസനട്ഠപിതട്ഠാനം. ആപദാസൂതി വിപത്തീസൂതി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദം

൧൧൬. പഞ്ചമേ മഞ്ചകഭിസീതി മഞ്ചേ അത്ഥരിതബ്ബോ മഞ്ചകോ, സോയേവ ഭിസീതി മഞ്ചകഭിസി. ഏവം പീഠകഭിസിപി. പാവാരോ കോജവോതി ദ്വേയേവ പച്ചത്ഥരണന്തി വുത്താതി ആഹ ‘‘പാവാരോ’’തിആദി. വുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. ദുതിയാതിക്കമേതി ദുതിയപാദാതിക്കമേ. സേനാസനതോതി സചേ ഏകം സേനാസനം ഹോതി, തതോ. അഥ ബഹൂനി സേനാസനാനി ഹോന്തി, സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ. ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ സേനാസനസ്സ ഉപചാരോ ഹോതി, ഏകോ പരിക്ഖേപാരഹോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ’’തി.

സചേ ഭിക്ഖു, സാമണേരോ, ആരാമികോ ചാതി തയോ ഹോന്തി, ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛിത്വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ന ആപുച്ഛിതബ്ബോ. അഥ സാമണേരോ, ആരാമികോ ചാതി ദ്വേ ഹോന്തി, സാമണേരം അനാപുച്ഛിത്വാ ആരാമികോവ ന ആപുച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുമ്ഹി സതീ’’തിആദി. തീസുപി അസന്തേസു ആപുച്ഛിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തസ്മിമ്പി അസതീ’’തിആദി. യേനാതി ഉപാസകേന, ‘‘കാരിതോ’’തി പദേ കത്താ. തസ്സാതി വിഹാരസാമികസ്സ. തസ്മിമ്പി അസതി ഗന്തബ്ബന്തി യോജനാ. പാസാണേസൂതി പാസാണഫലകേസു. സചേ ഉസ്സഹതീതി സചേ സക്കോതി. ഉസ്സഹന്തേന ഭിക്ഖുനാ ഠപേതബ്ബന്തി യോജനാ. തേപീതി ഉപാസകാപി, ന സമ്പടിച്ഛന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി ദാരുഭണ്ഡാദീസു.

പരിച്ഛേദാകാരേന വേണീയതി ദിസ്സതീതി പരിവേണം. ‘‘അഥ ഖോ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബ’’ന്തി പദേ അരുചിലക്ഖണം. ‘‘ആസന്നേ’’തി ഇമിനാ ഉപചാരസദ്ദസ്സ ഉപട്ഠാനത്ഥഅഞ്ഞരോപനത്ഥേ നിവത്തേതി. യസ്മാ വമ്മികരാസിയേവ ഹോതി, തസ്മാതി യോജനാ. ഉപചിനന്തീതി ഉപചികാ, താഹി നിമിത്തഭൂതാഹി പലുജ്ജതി നസ്സതീതി അത്ഥോ. സേനാസനന്തി വിഹാരം. ഖായിതുന്തി ഖാദിതും, അയമേവ വാ പാഠോ. തന്തി മഞ്ചപീഠം. മഞ്ചപീഠം വിഹാരേ അപഞ്ഞപേത്വാ വിഹാരൂപചാരേ പഞ്ഞാപനസ്സ വിസേസഫലം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘വിഹാരൂപചാരേ പനാ’’തിആദി. വിഹാരൂപചാരേ പഞ്ഞപിതന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൧൮. ‘‘ഗച്ഛന്തേനാ’’തി പദം ‘‘ഗന്തബ്ബ’’ന്തി പദേ കത്താ. തഥേവാതി യഥാ പുരിമഭിക്ഖു കരോതി, തഥേവ. വസന്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിസാമേതബ്ബന്തി യോജനാ. രത്തിട്ഠാനന്തി രത്തിം വസനട്ഠാനം.

യാ ദീഘസാലാ വാ യാ പണ്ണസാലാ വാ ഉപചികാനം ഉട്ഠാനട്ഠാനം ഹോതി, തതോതി യോജനാ. തസ്മിന്തി ദീഘസാലാദികേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ, സന്തിട്ഠന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സിലുച്ചയോതി പബ്ബതോ, തസ്മിം ലേണം സിലുച്ചയലേണം, പബ്ബതഗുഹാതി അത്ഥോ. ഉപചികാസങ്കാതി ഉപചികാനം ഉട്ഠാനട്ഠാനന്തി ആസങ്കാ. തതോതി പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനാദിതോ. ആഗന്തുകോ യോ ഭിക്ഖു അനുവത്തന്തോ വസതീതി സമ്ബന്ധോ. സോതി ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു. പുന സോതി ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖുയേവ. തതോതി ഗഹേത്വാ ഇസ്സരിയേന വസനതോ. ഉഭോപീതി ആവാസികോപി ആഗന്തുകോപി ദ്വേ ഭിക്ഖൂ. തേസൂതി ദ്വീസു തീസു. പച്ഛിമസ്സാതി സബ്ബപച്ഛിമസ്സ. ആഭോഗേനാതി ആഭോഗമത്തേന മുത്തി നത്ഥി, ആപുച്ഛിതബ്ബമേവാതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞതോതി അഞ്ഞാവാസതോ. അഞ്ഞത്രാതി അഞ്ഞസ്മിം ആവാസേ. തത്ഥേവാതി ആനീതാവാസേയേവ. തേനാതി വുഡ്ഢതരേന, ‘‘സമ്പടിച്ഛിതേ’’തി പദേ കത്താ. സമ്പടിച്ഛിതേതി വുഡ്ഢതരേന സമ്പടിച്ഛിതേപി ഇതരസ്സ ഗന്തും വട്ടതി ആപുച്ഛിതത്താതി വദന്തി. നട്ഠം വാതി നട്ഠേ വാ സേനാസനേ സതി ഗീവാ ന ഹോതീതി യോജനാ. അഞ്ഞസ്സാതി അവിസ്സാസികപുഗ്ഗലസ്സ. നട്ഠാനീതി നട്ഠേസു മഞ്ചപീഠേസു സന്തേസു.

വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ച ഇസ്സരിയോ ച യക്ഖോ ച സീഹോ ച വാളമിഗോ ച കണ്ഹസപ്പോ ച വുഡ്ഢ…പേ… കണ്ഹസപ്പാ, തേ ആദയോ യേസം തേതി വുഡ്ഢ…പേ… കണ്ഹസപ്പാദയോ, തേസു. ആദിസദ്ദേന പേതാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. ‘‘പലിബുദ്ധോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ഉപദ്ദുതോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദം

൧൧൯. ഛട്ഠേ രൂമ്ഭിത്വാതി നിവാരേത്വാ, ആവരണം കത്വാതി അത്ഥോ. വസ്സഗ്ഗേനാതി വസ്സഗണനായ. അനുപഖജ്ജാതി ഏത്ഥ ഖദ ഹിംസായന്തി ധാതുപാഠേസു (സദ്ദനീതിധാതുമാലായം ൧൫ ദകാരന്തധാതു) വുത്തത്താ ഖദസദ്ദോ ഹിംസത്ഥോ ഹോതി. അനുസമീപം ഉപഗന്ത്വാ ഖദനം ഹിം സനം നാമ അനുസമീപം പവിസനമേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനുപവിസിത്വാ’’തി.

൧൨൦. ‘‘ജാന’’ന്തി ഏത്ഥ ജാനനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അനുട്ഠാപനീയോ അയ’’ന്തി. തേനേവാതി ജാനനഹേതുനാ ഏവ. അസ്സാതി ‘‘ജാന’’ന്തിപദസ്സ. ഹീതി വിത്ഥാരജോതകോ. സങ്ഘോ പന ദേതീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്സാതി വുഡ്ഢാദീസു അഞ്ഞതരസ്സ. ഏത്ഥാതി വുഡ്ഢഗിലാനാദീസു. ഗിലാനസ്സപി ദേതീതി യോജനാ. ‘‘ഗിലാനോ’’തി പദം ‘‘ന പീളേതബ്ബോ, അനുകമ്പിതബ്ബോ’’തിപദദ്വയേ വുത്തകമ്മം. ‘‘കാമഞ്ചാ’’തി പദസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥജോതകത്താ പനസദ്ദോ ഗരഹത്ഥജോതകോ.

൧൨൧. മഞ്ചപീഠാനം ഉപചാരോ നാമാതി സമ്ബന്ധോ. യതോതി യതോ കുതോചി ഠാനതോ. യാവ മഞ്ചപീഠം അത്ഥി, താവ ഉപചാരോ നാമാതി യോജനാ. തസ്മിം ഉപചാരേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപചാരേതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘അഭിനിസീദതി വാ അഭിനിപജ്ജതി വാ’’തി ഏത്ഥ വാസദ്ദസ്സ അനിയമവികപ്പത്ഥം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അഭിനിസീദനമത്തേനാ’’തിആദി.

൧൨൨. ഇതോതി വാരതോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം പാചിത്തിയവാരേ. യഥാ വുത്തോ, ഏവന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബേസു ഏവ വിഹാരപരിവേണേസു. അസ്സാതി വിസഭാഗപുഗ്ഗലസ്സ. ഇധാപീതി ഇമസ്മിമ്പി സിക്ഖാപദേ. തത്ഥാതി വിസ്സാസികപുഗ്ഗലേ.

൧൨൩. പാളിയം ‘‘ആപദാസൂ’’തിപദം ‘‘പവിസതീ’’തി അജ്ഝാഹാരപദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ആപദാസൂതിആദീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദം

൧൨൬. സത്തമേ യേ പാസാദാ വാ യാനി വാ ചതുസ്സാലാനീതി യോജനാ. ചതസ്സോ ഭൂമിയോ ഏതേസന്തി ചതുഭൂമകാ. ഏവം പഞ്ചഭൂമകാ. കോട്ഠകാനീതി ദ്വാരകോട്ഠകാനി. ‘‘പാസാദാ’’തിപദമപേക്ഖിയ വുത്തം ‘‘യേ’’തിപദം, ‘‘ചതുസ്സാലാനീ’’തിപദേ അപേക്ഖിതേ ‘‘യാനീ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ഹോതി. സേനാസനേസു ഏകേന പയോഗേന ബഹുകേ ദ്വാരേ ഭിക്ഖും അതിക്കാമേതീതി സമ്ബന്ധോ. നാനാപയോഗേഹി നാനാദ്വാരേ ഭിക്ഖും അതിക്കാമേന്തസ്സാതി യോജനാ. ‘‘ദ്വാരഗണനായാ’’തിഇമിനാ പയോഗഗണനായാതിപി അത്ഥം ഞാപേതി അത്ഥതോ പാകടത്താ. അനാമസിത്വാതി അഛുപിത്വാ.

ഏത്തകാനീതി ഏതപമാണാനി. തസ്സാതി നിക്കഡ്ഢിയമാനസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ. ഗാള്ഹന്തി ദള്ഹം.

൧൨൭. ഇധാപീതി ഇമസ്മിമ്പി സിക്ഖാപദേ. പിസദ്ദോ പുരിമസിക്ഖാപദാപേക്ഖോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സിക്ഖാപദേസു. യത്രാതി യസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൧൨൮. സോതി ഭണ്ഡനകാരകകലഹകാരകോ ഭിക്ഖു. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. പക്ഖന്തി അത്തനോ പക്ഖം. നിക്കഡ്ഢിയമാനപുഗ്ഗലപക്ഖേ ഉമ്മത്തകസ്സ നിക്കഡ്ഢതി വാ നിക്കഡ്ഢാപേതി വാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. നിക്കഡ്ഢകപുഗ്ഗലപക്ഖേ ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി. സത്തമം.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദം

൧൨൯. അട്ഠമേ അച്ഛന്നതലത്താ ഉപരി വേഹാസോ ഏതിസ്സാതി ഉപരിവേഹാസാ, സാ ച സാ കുടി ചേതി ഉപരിവേഹാസകുടീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപരിഅച്ഛന്നതലായാ’’തി. തസ്സാ കുടിയാ സരൂപം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘ദ്വിഭൂമികകുടിയാ വാ’’തിആദി. ‘‘മഞ്ച’’ന്തി പദം ‘‘അഭീ’’തിഉപസഗ്ഗേന സമ്ബന്ധിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തി. ‘‘നിസീദതീ’’തി കിരിയാപദേന വാ യോജേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഭുമ്മത്ഥേ വാ’’തിആദി. ഏതന്തി ‘‘മഞ്ച’’ന്തിപദേ ഏതം വചനം ഉപയോഗവചനം. അഥ വാ ഏതന്തി ‘‘മഞ്ച’’ന്തിപദം ഉപയോഗവചനവന്തം. ഏത്ഥ ച പച്ഛിമസമ്ബന്ധേ അഭീത്യൂപസഗ്ഗോ പദാലങ്കാരമത്തോ പദവിഭൂസനമത്തോതി ആഹ ‘‘അഭീതി ഇദം പനാ’’തിആദി. പദസോഭണത്ഥന്തി പദസ്സ അലങ്കാരത്ഥം വിഭൂസനത്ഥം പദസ്സ ഫുല്ലിതത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. നിപതിത്വാതി ഏത്ഥ നീത്യൂപസഗ്ഗോ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോതി ആഹ ‘‘പതിത്വാ’’തി. അഥ വാ നിക്ഖന്തത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘നിക്ഖമിത്വാ വാ’’തി. ഇമിനാ നീത്യൂപസഗ്ഗസ്സ ധാത്വത്ഥവിസേസകതം ദീപേതി, നിക്ഖന്തോ ഹുത്വാ പതിത്വാതി അത്ഥോ. ഹീതി യസ്മാ. ആണീതി അഗ്ഗഖീലാ.

൧൩൧. യാ കുടി സീസം ന ഘട്ടേതി, സാ അസീസഘട്ടാ നാമാതി യോജനാ. ‘‘പമാണമജ്ഝിമസ്സാ’’തിഇമിനാ ഥാമമജ്ഝിമം നിവത്തേതി. സബ്ബഹേട്ഠിമാഹീതി സബ്ബേസം ദബ്ബസമ്ഭാരാനം ഹേട്ഠാ ഠിതാഹി. തുലാഹീതി ഗേഹഥമ്ഭാനമുപരി വിത്ഥാരവസേന ഠിതേഹി കട്ഠവിസേസേഹി. ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന ച തുലായ സരൂപം പാകടം. കേചി പന തുലായ സരൂപം അഞ്ഞഥാ വദന്തി. ഏതേനാതി ‘‘മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ അസീസഘട്ടാ’’തിവചനേന ദസ്സിതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഹീതി സച്ചം. യാ കാചി കുടി വുച്ചതീതി യോജനാ. ഉപരീതി ദ്വിഭൂമികകുടിയം ഭൂമിതോ ഉപരി ഭൂമിയം. അച്ഛന്നതലാതി അനുല്ലോചതലാ, അവിതാനതലാതി അത്ഥോ. ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം പന സിക്ഖാപദേ.

൧൩൩. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. യായന്തി യാ അയം കുടി. തത്ഥാതി തസ്സം സീസഘട്ടകുടിയം. അനോണതേന ഭിക്ഖുനാതി യോജനാ. യസ്സാതി കുടിയാ. അപരിഭോഗന്തി ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, ന പരിഭുഞ്ജനാരഹന്തി അത്ഥോ. പതാണീതി പതനസ്സ നിവാരണാ ആണി അഗ്ഗഖീലാ. സാ ഹി ആബന്ധം നയതി പവത്തേതീതി ആണീതി വുച്ചതി. യത്ഥാതി യസ്മിം മഞ്ചപീഠേ. ന നിപ്പതന്തീതി നിക്ഖന്തോ ഹുത്വാ ന പതന്തി. ആഹച്ചപാദകേതി അങ്ഗേ ആഹനിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ പവേസിതപാദകേ. നാഗദന്തകാദീസൂതി നാഗസ്സ ദന്തോ വിയാതി നാഗദന്തകോ, സദിസത്ഥേ കോ, സോ ആദി യേസം തേതി നാഗദന്തകാദയോ, തേസു. ആദിസദ്ദേന ഭിത്തിഖീലാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതീതി. അട്ഠമം.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദം

൧൩൫. നവമേ പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സാതി ദ്വാരബാഹായ. സാ ഹി പിട്ഠേ ദ്വിന്നം കവാടാനം സം ഏകതോ ഘാടോ ഘടനം സമാഗമോ ഏതസ്സത്ഥീതി പിട്ഠസങ്ഘാടോതി വുച്ചതി. കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തന്തി യോജനാ. തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായ വുത്തവചനം. ഏവം ‘‘തദേവാ’’തി ഏത്ഥാപി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഭഗവതാപീതി ന മഹാഅട്ഠകഥാചരിയേഹി ഏവ വുത്തം, അഥ ഖോ ഭഗവതാപി കതോതി യോജനാ. ദ്വാരബന്ധേന അഗ്ഗളസ്സ അവിനാഭാവതോ ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തി വുത്തേപി അഗ്ഗളേന സഹ ദ്വാരബന്ധട്ഠപനായാതി അത്ഥോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സകവാടകദ്വാരബന്ധട്ഠപനായാ’’തി. അഗ്ഗളോതി കവാടഫലകോ. ഇമമേവത്ഥന്തി മയാ വുത്തം ഇമം ഏവ അത്ഥം സന്ധായാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തിവചനേ. അധിപ്പായോതി ഭഗവതോ അഭിസന്ധി. ഹി-സദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ. കമ്പതീതി ഭുസം കമ്പതി. ചലതീതി ഈസം ചലതി. തേനാതി തേന സിഥിലപതനഹേതുനാ. മാതികായം, പദഭാജനീയഞ്ച ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തിപദസ്സ സമ്ബന്ധാഭാവതോ തസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തിവചനേ ന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അത്ഥസ്സ കാരണസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, സായേവ അട്ഠുപ്പത്തീതി വുച്ചതി ത്ഥകാരസ്സ ട്ഠകാരം കത്വാ. അധികാരതോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ.

യം പന വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യസ്സാതി മഹാവിഹാരസ്സ. ഉപരീതി ദ്വാരതോ ഉപരി. തീസു ദിസാസൂതി ഉഭോസു പസ്സേസു, ഉപരീതി തീസു ദിസാസു. തത്രാപീതി ഖുദ്ദകേ വിഹാരേപി. സാതി ഭിത്തി. അപരിപൂരഉപചാരാപീതി സമന്താ കവാടപമാണേന അപരിപൂരഉപചാരാപി. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേനാതി ഉക്കംസപമാണേന. ഹത്ഥപാസതോ അതിരേകം ന ലിമ്പിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. തീസു ദിസാസു ഏവ ലിമ്പിതബ്ബോ ന ഹോതി, ലേപോകാസേ സതി അധോഭാഗേപി ലിമ്പിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘സചേ പനസ്സാ’’തിആദി. അസ്സാതി വിഹാരസ്സ. ആലോകം സന്ധേന്തി പിദഹന്തീതി ‘‘ആലോകസന്ധീ’’തി വുത്തേ വാതപാനകവാടകായേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വാതപാനകവാടകാ വുച്ചന്തീ’’തി. വാതം പിവതീതി വാതപാനം, ദ്വാരം, തസ്മിം ഠിതാ കവാടകാ വാതപാനകവാടകാ. തേതി വാതപാനകവാടകാ പഹരന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ആലോകസന്ധിമ്ഹി. സബ്ബദിസാസൂതി ഉഭോസു പസ്സേസു, ഹേട്ഠാ, ഉപരീതി ചതൂസു ദിസാസു. ‘‘തസ്മാ’’തിപദം ‘‘ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാ’’തിപദദ്വയേ ഹേതു. ഏത്ഥാതി ‘‘ആലോകസന്ധിപരികമ്മായാ’’തിപദേ.

ഇമിനാതി സേതവണ്ണാദിനാ. സബ്ബമേതന്തി ഏതം സബ്ബം സേതവണ്ണാദികം.

യന്തി കിച്ചം. കത്തബ്ബം കിച്ചന്തി സമ്ബന്ധോ. സദ്ദന്തരബ്യവഹിതോപി ദ്വത്തിസദ്ദോ പരിയായസദ്ദേന സമാസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഛദനസ്സ ദ്വത്തിപരിയായ’’ന്തി. ദ്വേ വാ തയോ വാ പരിയായാ സമാഹടാതി ദ്വത്തിപരിയായം, സമാഹാരേ ദിഗു, തിസദ്ദേ പരേ ദ്വിസ്സ അകാരോ ഹോതി. പരിക്ഖേപോതി അനുക്കമേന പരിക്ഖേപോ. അപത്യൂപസഗ്ഗസ്സ പടിസേധവാചകത്താ ‘‘അഹരിതേ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥാതി ‘‘അപഹരിതേ’’തി പദേ. ‘‘ഹരിത’’ന്തി ഇമിനാ അധിപ്പേതന്തി സമ്ബന്ധോ. ആദികപ്പകാലേ അപരണ്ണതോ പുബ്ബേ പവത്തം അന്നം പുബ്ബണ്ണം, അപരസ്മിം പുബ്ബണ്ണതോ പച്ഛാ പവത്തം അന്നം അപരണ്ണം, നകാരദ്വയസ്സ ണകാരദ്വയം കത്വാ. തേനേവാതി അധിപ്പേതത്താ ഏവ.

വുത്തന്തി വപിതം, യഥാ ‘‘സുമേധഭൂതോ ഭഗവാ’’തിഏത്ഥ ബോധിം അസമ്പത്തോപി ബോധിസത്തോ സുമേധഭൂതോ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതി അവസ്സമ്ഭാവിയത്താ, ഏവം ഹരിതം അസമ്പത്തമ്പി ഖേത്തം ‘‘ഹരിത’’ന്തി വുച്ചതി അവസ്സമ്ഭാവിയത്താതി അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘യസ്മിമ്പി ഖേത്തേ’’തിആദിനാ.

അഹരിതേയേവാതി ഹരിതവിരഹേ ഏവ ഖേത്തേതി യോജനാ. തത്രാപീതി അഹരിതഖേത്തേപി. ‘‘പിട്ഠിവംസസ്സാ’’തിപദം ‘‘പസ്സേ’’തിപദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ, ഇമിനാ പകതിഗേഹം ദസ്സേതി. ‘‘കൂടാഗാരകണ്ണികായാ’’തിപദം ‘‘ഉപരി, ഥൂപികായാ’’തിപദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ, ഇമിനാ ഏകകൂടയുത്തേ മാളാദികേ ദസ്സേതി. ഠിതം ഭിക്ഖുന്തി സമ്ബന്ധോ. നിസിന്നകം യംകഞ്ചി ജനന്തി യോജനാ. തസ്സാതി ഠിതട്ഠാനസ്സ. അന്തോതി അബ്ഭന്തരേ, ഹി യസ്മാ അയം ഓകാസോ പതനോകാസോതി യോജനാ.

൧൩൬. ഛാദിതം നാമാതി ഏത്ഥ ഛാദിതസദ്ദോ ഭാവത്ഥോ ഹോതി, തേനാഹ ‘‘ഛാദന’’ന്തി. ഉജുകമേവാതി ഛദനുട്ഠാപനതോ ഉദ്ധം ഉജുകം ഏവ. തന്തി ഛാദനം. അപനേത്വാപീതി നാസേത്വാപി. തസ്മാതി യസ്മാ ലബ്ഭതി, തസ്മാ, പക്കമിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. പരിക്ഖേപേനാതി പരിവാരേന ഛാദേന്തസ്സാതി യോജനാ. ഇധാപീതി പരിയായഛാദനേപി അധിട്ഠഹിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തുണ്ഹീഭൂതേനാതി തുണ്ഹീഭൂതോ ഹുത്വാ. ഛദനുപരീതി ഛദനസ്സ ഉപരി. ഹീതി സച്ചം. ‘‘തതോ ചേ ഉത്തരി’’ന്തി ഏത്ഥ തതോ ദ്വത്തിപരിയായതോ ഉപരീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വാ’’തിആദി.

൧൩൭. കരേന ഹത്ഥേന ലുനിതബ്ബോ, ഛിന്ദിതബ്ബോ, ലാതബ്ബോ ഗഹേതബ്ബോതി വാ കരളോതി കതേ അത്ഥപകരണാദിതോ തിണമുട്ഠി ഏവാതി ആഹ ‘‘തിണമുട്ഠിയ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദം

൧൪൦. ദസമേ ‘‘ജാന’’ന്തി ഗച്ഛന്താദിഗണോതി ആഹ ‘‘ജാനന്തോ’’തി. സം വിജ്ജതി പാണോ ഏത്ഥാതി സപാണകം. ഏതന്തി ഉദകം. സയം ജാനന്തോപി പരേന ജാനാപേന്തോപി ജാനാതിയേവ നാമാതി ആഹ ‘‘യഥാ തഥാ വാ’’തി. സപാണകം ഉദകന്തി കരണത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, തേനാഹ ‘‘തേന ഉദകേനാ’’തി. പുബ്ബേതി പഥവിഖണനസിക്ഖാപദാദികേ.

തത്ഥാതി ‘‘സിഞ്ചേയ്യ വാ സിഞ്ചാപേയ്യ വാ’’തിപദേ. ധാരന്തി സോതം. മാതികം പമുഖന്തി മാതികം അഭിമുഖം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ. അഞ്ഞതോ ഠാനതോ അഞ്ഞം ഠാനം നേതീതി യോജനാ. ‘‘സപാണകം ഉദക’’ന്തി സാമഞ്ഞവചനസ്സപി വിസേസേ അവട്ഠാനതോ, വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസസ്സ അനുപയോജിതബ്ബതോ ഇധ വിസേസഉദകന്തി സന്ധായഭാസിതത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദം പനാ’’തിആദി. ഇദം പന ന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യന്തി ഉദകം ‘‘ഗച്ഛതീ’’തിപദേ കത്താ. യത്ഥാതി യസ്മിം ഉദകേതി. ദസമം.

ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ ദുതിയോ.