൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദം

൪൯. പഞ്ചമേ മുട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസ്സതീ. നത്ഥി സമ്പജാനം ഏതേസന്തി അസമ്പജാനാ. ഭവങ്ഗോതിണ്ണകാലേതി നിദ്ദോക്കമനകാലേ.

൫൦. ‘‘പകതിയാ’’തി പദം ‘‘ദേന്തീ’’തി പദേ വിസേസനം. തേ ഭിക്ഖൂ ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഗാരവേനാ’’തി പദഞ്ച ‘‘സിക്ഖാകാമതായാ’’തി പദഞ്ച ‘‘ദേന്തീ’’തി പദേ ഹേതു. സീസസ്സ ഉപധാനം ഉസ്സീസം, തസ്സ കരീയതേ ഉസ്സീസകരണം, തംയേവ അത്ഥോ പയോജനം ഉസ്സീസകരണത്ഥോ, തദത്ഥായ. തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം, ‘‘സിക്ഖാകാമതായാ’’തി വചനേതി അത്ഥോ. നിദസ്സനന്തി സേസോ. അഥ വാ സിക്ഖാകാമതായാതി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനം. ‘‘ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മി’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൯൫ ആദയോ) വിയ. ഇദമ്പി സിക്ഖാകാമതായ അയം സിക്ഖാകാമതാ സിക്ഖാകാമഭാവോ ഹോതീതി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘തത്രിദം സമന്തപാസാദികായ സമന്തപാസാദികത്തസ്മി’’ന്തിആദീസുപി. ഭിക്ഖൂ ഖിപന്തീതി യോജനാ. തന്തി ആയസ്മന്തം രാഹുലം. അഥാതി ഖിപനതോ പച്ഛാ. ഇദന്തി വത്ഥു. സമ്മുഞ്ചനികചവരഛഡ്ഡനകാനി സന്ധായ വുത്തം. തേനായസ്മതാ രാഹുലേന പാതിതം നു ഖോതി യോജനാ. സോ പനായസ്മാ ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. അപരിഭോഗാ അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞേഹി ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ.

൫൧. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സയനം സേയ്യാ, കായപസാരണകിരിയാ, സയന്തി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ, മഞ്ചപീഠാദി. തദുഭയമ്പി ഏകസേസേന വാ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന വാ ഏകതോ കത്വാ ‘‘സഹസേയ്യ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സേയ്യാ’’തിആദി. തത്ഥാതി ദ്വീസു സേയ്യാസു. തസ്മാതി യസ്മാ ദ്വേ സേയ്യാ ദസ്സിതാ, തസ്മാ. ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാ’’തിആദിനാ ലക്ഖണം വുത്തന്തി യോജനാ. പാകടവോഹാരന്തി ലോകേ വിദിതം വചനം. ദുസ്സകുടിയന്തി ദുസ്സേന ഛാദിതകുടിയം. അട്ഠകഥാസു യഥാവുത്തേ പഞ്ചവിധച്ഛദനേയേവ ഗയ്ഹമാനേ കോ ദോസോതി ആഹ ‘‘പഞ്ചവിധച്ഛദനേയേവാ’’തിആദി. യം പന സേനാസനം പരിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. പാകാരേന വാതി ഇട്ഠകസിലാദാരുനാ വാ. അഞ്ഞേന വാതി കിലഞ്ജാദിനാ വാ. വത്ഥേനപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ ഇട്ഠകാദിനാതി ദസ്സേതി. യസ്സാതി സേനാസനസങ്ഖാതായ സേയ്യായ. ഉപരീതി വാ സമന്തതോതി വാ യോജനാ. ഏകേന ദ്വാരേന പവിസിത്വാ സബ്ബപാസാദസ്സ വളഞ്ജിതബ്ബതം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏകൂപചാരോ’’തി. സതഗബ്ഭം വാ ചതുസ്സാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം.

തത്ഥാതി സേനാസനസങ്ഖാതായം സേയ്യായം. സമ്ബഹുലാ സാമണേരാ സചേ ഹോന്തി, ഏകോ ഭിക്ഖു സചേ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘സാമണേരാ’’തി ഇദം പച്ചാസന്നവസേന വുത്തം, ഉപലക്ഖണവസേന വാ അഞ്ഞേഹിപി സഹസേയ്യാനം ആപത്തിസമ്ഭവതോ. തേതി സാമണേരാ. സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. തസ്സാതി സാമണേരസ്സ. ഏസേവ നയോതി ഏസോ ഏവ നയോ, ന അഞ്ഞോ നയോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഏസേവ നയോതി ഏസോ ഇവ നയോ, ഏസോ ഏതാദിസോ നയോ ഇവ അയം നയോ ദട്ഠബ്ബോതി അത്ഥോ.

അപി ചാതി ഏകംസേന. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ചതുക്കന്തി ഏകാവാസഏകാനുപസമ്പന്നം, ഏകാവാസനാനുപസമ്പന്നം, നാനാവാസഏകാനുപസമ്പന്നം, നാനാവാസനാനുപസമ്പന്നന്തി ചതുസമൂഹം, ചതുപരിമാണം വാ. യോതി ഭിക്ഖു. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ, തം വചനം വിത്ഥാരയിസ്സാമീതി അത്ഥോ, വിത്ഥാരോ മയാ വുച്ചതേതി വാ. ദേവസികന്തി ദിവസേ ദിവസേ. ണികപച്ചയോ ഹി വിച്ഛത്ഥവാചകോ. യോപി സഹസേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സാപി ആപത്തീതി യോജേതബ്ബോ. തത്രാതി ‘‘തിരച്ഛാനഗതേനാപീ’’തി വചനേ.

‘‘അപദാനം അഹിമച്ഛാ, ദ്വിപദാനഞ്ച കുക്കുടീ;

ചതുപ്പദാനം മജ്ജാരീ, വത്ഥു പാരാജികസ്സിമാ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൫);

ഇമം ഗാഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘വുത്തനയേനേവാ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ. ഗോധാതി കുണ്ഡോ. ബിളാലോതി ആഖുഭുജോ. മങ്ഗുസോതി നകുലോ.

അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സ കതപാസാദസ്സാതി യോജനാ. തുലാതി ഏത്ഥ തുലാ നാമ ഥമ്ഭാന, മുപരി ദക്ഖിണുത്തരവിത്ഥാരവസേന ഠപിതോ ദാരുവിസേസോ ഥലതി ഥമ്ഭേസു പതിട്ഠാതീതി കത്വാ. താ പന ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ തിസ്സോ, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന പഞ്ചസത്തനവാദയോ. നാനൂപചാരേ പാസാദേതി സമ്ബന്ധോ.

വാളസങ്ഘാടാദീസൂതി വാളരൂപം ദസ്സേത്വാ കതേസു സങ്ഘാടാദീസു. ആദിസദ്ദേന തുലം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ ച സങ്ഘാടോ നാമ തുലാന, മുപരി പുബ്ബപച്ഛിമായാമവസേന ഠപിതോ കട്ഠവിസേസോ സമ്മാ ഘടേന്തി ഏത്ഥ ഗോപാനസ്യാദയോതി കത്വാ. തേ പന തയോ ഹോന്തി. നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേതി ഛദനകോടിഅബ്ഭന്തരേ. പരിമണ്ഡലം വാ ചതുരസ്സം വാ സേനാസനം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്രാതി തസ്മിം സേനാസനേ. അപരിച്ഛിന്നോ ഗബ്ഭസ്സ ഉപചാരോ ഏതേസന്തി അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരാ സബ്ബഗബ്ഭാ, തേ പവിസന്തീതി അത്ഥോ. നിപന്നാനം ഭിക്ഖൂനന്തി യോജനാ. തത്രാതി തസ്മിം പമുഖേ. പമുഖസ്സ സബ്ബച്ഛന്നത്താ, സബ്ബപരിച്ഛന്നത്താ ച ആപത്തിം കരോതീതി യോജനാ. നനു പമുഖേ ഛന്നമേവ അത്ഥി, നോ പരിച്ഛന്നന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം.

യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ജഗതീതി പഥവിയാ ച മന്ദിരാലിന്ദവത്ഥുസ്സ ച നാമമേതം. ഇധ പന മന്ദിരാലിന്ദവത്ഥുസങ്ഖാതാ ഭൂഭേദാ ഗഹിതാ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. കസ്മാ പാളിയാ ന സമേതീതി ആഹ ‘‘ദസഹത്ഥുബ്ബേധാപീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. യേപി മഹാപാസാദാ ഹോന്തീതി യോജനാ. തേസുപീതി മഹാപാസാദേസുപി.

സുധാഛദനമണ്ഡപസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘സുധാ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം യേന കേനചി ഛദനമണ്ഡപസ്സാപി അധിപ്പേതത്താ. മണ്ഡം വുച്ചതി സൂരിയരസ്മി, തം പാതി രക്ഖതി, തതോ വാ ജനന്തി മണ്ഡപം. നനു ഏകൂപചാരം ഹോതി പാകാരസ്സ ഛിദ്ദത്താതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. വളഞ്ജനത്ഥായ ഏവാതി ഏവകാരോ യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ന വളഞ്ജനൂപച്ഛേദനത്ഥായാ’’തി. അഥ വാ ‘‘സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീ’’തി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ദീ. നി. ടി. ൧.൧; മ. നി. ടീ. ൧.മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൧.ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൧.൧.രുപാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ) വുത്തത്താ ‘‘ന വളഞ്ജനൂപച്ഛേദനത്ഥായാ’’തി വുത്തം. കവാടന്തി ഏത്ഥ ദ്വാരമേവ അധിപ്പേതം പരിയായേന വുത്തത്താ, അസതി ച ദ്വാരേ കവാടസ്സാഭാവതോ. സംവരണവിവരണകാലേ കവതി സദ്ദം കരോതീതി കവാടം.

തത്രാതി ‘‘ഏകൂപചാരത്താ’’തി വചനേ. യസ്സാതി പരവാദിനോ. അനുയോഗോ സിയാതി യോജനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സഹസേയ്യസിക്ഖാപദേ, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി പിഹിതദ്വാരേ ഗബ്ഭേ. സോതി പരവാദീ. സബ്ബച്ഛന്നത്താ ആപത്തി ഇതി വുത്തേതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ ‘‘സബ്ബപരിച്ഛന്നതാ ന ഹോതീ’’തി ഏത്ഥാപി. പച്ചാഗമിസ്സതീതി പതി ആഗമിസ്സതി, പുന ആഗമിസ്സതീതി അത്ഥോ.

ബ്യഞ്ജനമത്തേനേവാതി ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാ’’തിആദിഅക്ഖരപദമത്തേനേവ, ന അത്ഥവസേന. ‘‘ഏവഞ്ച സതീ’’തി ഇമിനാ അബ്യാപിതദോസം ദസ്സേതി. തതോതി അനാപത്തിതോ, പരിഹായേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി യസ്മാ അനിയതേസു വുത്തം, തസ്മാ. തത്ഥാതി അനിയതേസു. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേപി. യം യന്തി സേനാസനം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സേനാസനേസു, സഹസേയ്യാപത്തി ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൫൩. ദ്വീസു അട്ഠകഥാവാദേസു മഹാഅട്ഠകഥാവാദോവ യുത്തോതി സോ പച്ഛാ വുത്തോ.

ഇമിനാപീതി സേനമ്ബമണ്ഡപേനാപി. ഏതന്തി ജഗതിയാ അപരിക്ഖിത്തതം. യഥാതി യംസദ്ദത്ഥോ തതിയന്തനിപാതോ, യേന സേനമ്ബമണ്ഡപേനാതി അത്ഥോതി. പഞ്ചമം.