൫. പാചിത്തിയകണ്ഡം

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

ഖുദ്ദകാനന്തി സുഖുമാപത്തിപകാസകത്താ അപ്പകാനം, ഗണനതോ വാ പചുരത്താ ബഹുകാനം. യേസം സിക്ഖാപദാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യേസ’’ന്തി പദം ‘‘സങ്ഗഹോ’’തി പദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ. സങ്ഗഹീയതേ സങ്ഗഹോ. ‘‘നവഹി വഗ്ഗേഹീ’’തിപദം ‘‘സങ്ഗഹോ, സുപ്പതിട്ഠിതോ’’തി പദദ്വയേ കരണം. ദാനീതി കാലവാചകോ സത്തമ്യന്തനിപാതോ ഇദാനി-പരിയായോ, ഇമസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. തേസന്തി ഖുദ്ദകാനം, അയം വണ്ണനാതി സമ്ബന്ധോ. ഭവതീതി ഏത്ഥ തി-സദ്ദോ ഏകംസത്ഥേ അനാഗതകാലികോ ഹോതി ‘‘നിരയം നൂന ഗച്ഛാമി, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൩൩൧) വിയ. കിഞ്ചാപേത്ഥ ഹി യഥാ ഏകംസവാചകോ നൂനസദ്ദോ അത്ഥി, ന ഏവം ‘‘ഭവതീ’’തി പദേ, അത്ഥതോ പന അയം വണ്ണനാ നൂന ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥേ അനാഗതകാലവാചകോ ഹോതി ‘‘ധുവം ബുദ്ധോ ഭവാമഹ’’ന്തിആദീസു (ബു. വം. ൨.൧൦൯-൧൧൪) വിയ. കാമഞ്ഹേത്ഥ യഥാ അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥവാചകോ ധുവസദ്ദോ അത്ഥി, ന ഏവം ‘‘ഭവതീ’’തി പദേ, അത്ഥതോ പന ധുവം ഭവിസ്സതി അയം വണ്ണനാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘മുസാവാദവഗ്ഗസ്സാ’’തി പദേ നിദ്ധാരണസമുദായോ, തേസു നവസു വഗ്ഗേസൂതി അത്ഥോ. പഠമസിക്ഖാപദേതി വാ, തേസു ഖുദ്ദകേസു സിക്ഖാപദേസൂതി അത്ഥോ. സക്യാനം പുത്തോതി ഭഗിനീഹി സംവാസകരണതോ ലോകമരിയാദം ഛിന്ദിതും, ജാതിസമ്ഭേദതോ വാ രക്ഖിതും സക്കുണന്തീതി സക്യാ. സാകവനസണ്ഡേ നഗരം മാപേന്തീതി വാ സക്യാ, പുബ്ബരാജാനോ. തേസം വംസേ ഭൂതത്താ ഏതരഹിപി രാജാനോ സക്യാ നാമ, തേസം പുത്തോതി അത്ഥോ. ‘‘ബുദ്ധകാലേ’’തി പദം ‘‘പബ്ബജിംസൂ’’തി പദേ ആധാരോ. സക്യകുലതോ നിക്ഖമിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വാദക്ഖിത്തോ’’ത്യാദിനാ വാദേന ഖിത്തോ, വാദമ്ഹി വാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. യത്ര യത്രാതി യസ്സം യസ്സം ദിട്ഠിയം പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. അവജാനിത്വാതി പടിസ്സവേന വിയോഗം കത്വാ. അവസദ്ദോ ഹി വിയോഗത്ഥവാചകോ. ‘‘അപജാനിത്വാ’’തിപി പാഠോ, പടിഞ്ഞാതം അപനീതം കത്വാതി അത്ഥോ. ദോസന്തി അയുത്തിദോസം, സല്ലക്ഖേന്തോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കഥേന്തോ കഥേന്തോതി അന്തസദ്ദോ മാനസദ്ദകാരിയോ. കഥിയമാനോ കഥിയമാനോതി ഹി അത്ഥോ. പടിജാനിത്വാതി പടിഞ്ഞാതം കത്വാ. ആനിസംസന്തി നിദ്ദോസം ഗുണം. പടിപുബ്ബോ ചരസദ്ദോ പടിച്ഛാദനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിചരതി പടിച്ഛാദേതീ’’തി. ‘‘കിം പന രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വദതി. കസ്മാതി വുത്തേ ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി വദതി. യദി ഏവം നിബ്ബാനമ്പി ജാനിതബ്ബത്താ അനിച്ചം നാമ സിയാതി വുത്തേ അത്തനോ ഹേതുമ്ഹി ദോസം ദിസ്വാ അഹം ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ഹേതും ന വദാമി, ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തി പന വദാമി. തയാ പന ദുസ്സുതത്താ ഏവം വുത്തന്തി വത്വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി. ‘‘കുരുന്ദിയ’’ന്തി പദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ ആധാരോ. ഏതസ്സാതി ‘‘രൂപം അനിച്ചം ജാനിതബ്ബതോ’’തി വചനസ്സ. തത്രാതി കുരുന്ദിയം. തസ്സാതി പടിജാനനാവജാനനസ്സ. ‘‘പടിച്ഛാദനത്ഥ’’ന്തി പദം ‘‘ഭാസതീ’’തിപദേ സമ്പദാനം. ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായ’’ന്തിപദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ ആധാരോ. ‘‘ദിവാട്ഠാനാദീസൂ’’തി പദം ഉപനേതബ്ബം. ഇദം ‘‘അസുകസ്മിം നാമപദേസേ’’തി പദേ നിദ്ധാരണസമുദായോ.

൩. സമ്മാ വദതി അനേനാതി സംവാദനം, ഉജുജാതികചിത്തം, ന സംവാദനം വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിസംവാദനചിത്ത’’ന്തി. ‘‘വാചാ’’ത്യാദിനാ വചതി ഏതായാതി വാചാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി ദള്ഹീകരണജോതകം, തദമിനാ സച്ചന്തി അത്ഥോ. ‘‘വാചായേവാ’’തി പദം ‘‘ബ്യപ്പഥോ’’തി പദേ തുല്യത്ഥം, ‘‘വുച്ചതീ’’തി പദേ കമ്മം. പഥസദ്ദപരത്താ വാചാസദ്ദസ്സ ബ്യാദേസോ കതോ. സുദ്ധചേതനാ കഥിതാതി സമ്ബന്ധോ. തംസമുട്ഠിതസദ്ദസഹിതാതി തായ ചേതനായ സമുട്ഠിതേന സദ്ദേന സഹ പവത്താ ചേതനാ കഥിതാതി യോജനാ.

‘‘ഏവ’’ന്തി പദം ‘‘ദസ്സേത്വാ’’തി പദേ നിദസ്സനം, കരണം വാ. ‘‘ദസ്സേത്വാ’’തി പദം ‘‘ദസ്സേന്തോ ആഹാ’’തി പദദ്വയേ പുബ്ബകാലകിരിയാ. അന്തേതി ‘‘വാചാ’’തിആദീനം പഞ്ചന്നം പദാനം അവസാനേ. ‘‘ആഹാ’’തി ഏത്ഥ വത്തമാന-തിവചനസ്സ അകാരോ പച്ചുപ്പന്നകാലവാചകേന ‘‘ഇദാനീ’’തി പദേന യോജിതത്താ. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ഏത്ഥാതി ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദീസു. ‘‘പാളിയ’’ന്തി പദം ‘‘ദേസനാ കതാ’’തി പദേ ആധാരോ. നിസ്സിതവിഞ്ഞാണവസേന അവത്വാ നിസ്സയപസാദവസേന ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനേവാ’’തി.

൪. തസ്സാതി ‘‘തീഹാകാരേഹീ’’തിആദിവചനസ്സ. ‘‘അത്ഥോ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ കമ്മം. ഹീതി വിസേസജോതകം, വിസേസം കഥയിസ്സാമീതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൯. ആദീനമ്പീതി പിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ.

൧൧. മന്ദസദ്ദോ ജളത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘മന്ദത്താ ജളത്താ’’തി. യോ പന അഞ്ഞം ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സാമണേരേനാ’’തി പദം ‘‘വുത്തോ’’തി പദേ കത്താ. അപിസദ്ദോ പുച്ഛാവാചകോ, ‘‘പസ്സിത്ഥാ’’തി പദേന യോജേതബ്ബോ, അപി പസ്സിത്ഥാതി അത്ഥോ. ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദിവചനതോ അഞ്ഞാ പൂരണകഥാപി താവ അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതീ’’തി. അപ്പതായ ഊനസ്സ അത്ഥസ്സ പൂരണവസേന പവത്താ കഥാ പൂരണകഥാ. ഏസാ പൂരണകഥാ നാമ കാതി ആഹ ‘‘ഏകോ’’തിആദി. ഏസാ ഹി ഗാമേ അപ്പകമ്പി തേലം വാ പൂവഖണ്ഡം വാ പസ്സിത്വാ വാ ലഭിത്വാ വാ ബഹുകം കത്വാ പൂരണവസേന കഥിതത്താ പൂരണകഥാ നാമ. ബഹുകാനി തേലാനി വാ പൂവേ വാ പസ്സന്തോപി ലഭന്തോപി അപ്പകം കത്വാ ഊനവസേന കഥിതത്താ ഊനകഥാപി അത്ഥീതി സക്കാ വത്തും. അട്ഠകഥാസു പന അവുത്തത്താ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ബഹുകായ പൂരണസ്സ അത്ഥസ്സ ഊനവസേന പവത്താ കഥാ ഊനകഥാതി വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി. പഠമം.

൨. ഓമസവാദ സിക്ഖാപദം

൧൨. ദുതിയേ മസധാതു വിജ്ഝനത്ഥേ പവത്തതി ‘‘ഓമട്ഠം ഉമ്മട്ഠ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧) വിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഓമസന്തീതി ഓവിജ്ഝന്തീ’’തി.

൧൩. ‘‘ഇദം വത്ഥു’’ന്തി പദം ‘‘ആഹരീ’’തി പദേ കമ്മം. നന്ദിതബ്ബോതി നന്ദോ വണ്ണബലാദി, സോ ഏതസ്സത്ഥീതി നന്ദീ. വിസാലാനി മഹന്താനി വിസാണാനി ഏതസ്സത്ഥീതി വിസാലോ, നന്ദീ ച സോ വിസാലോ ചേതി നന്ദിവിസാലോതി വചനത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘നന്ദിവിസാലോ നാമാ’’തിആദിനാ. സോതി നന്ദിവിസാലോ, ‘‘ആഹാ’’തി പദേ കത്താ. തത്ഥേവാതി യുഞ്ജിതട്ഠാനേയേവ. അഹേതുകപടിസന്ധികാലേപീതി പി-സദ്ദോ അനുഗ്ഗഹത്ഥവാചകോ, പഗേവ ദ്വിഹേതുക തിഹേതുക പടിസന്ധികാലേതി അത്ഥോ. ‘‘തേന ചാ’’തി ചകാരസ്സ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥത്താ ‘‘അത്തനോ കമ്മേന ചാ’’തി അത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ കമ്മേന ചാ’’തി. അത്തനോതി നന്ദിവിസാലസ്സ.

൧൫. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം പദഭാജനിയം, ‘‘ആഹാ’’തി പദേ ആധാരോ. ‘‘യസ്മാ’’തി പദം വിഭജിതുകാമോ’’തി പദേ ഹേതു. അട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ ‘‘ഹീനേനാപീ’’തി വത്വാ പദഭാജനിയം അവുത്തത്താ ഇദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വേണുകാരജാതീതി വിലീവകാരജാതി. നേസാദജാതീതി ഏത്ഥ കേവട്ടജാതിപി സങ്ഗഹിതാ.

പു വുച്ചതി കരീസം, തം കുസതി അപനേതീതി പുക്കുസോ. പുപ്ഫം വുച്ചതി കരീസം, കുസുമം വാ, തം ഛഡ്ഡേതീതി പുപ്ഫഛഡ്ഡകോ.

കുടതി ഛിന്ദതീതി കോട്ഠോ, സോയേവ കോട്ഠകോ. യകാരഭകാരേ ഏകതോ യോജേത്വാ ‘‘യഭാ’’തി യോ അക്കോസോ അത്ഥി, ഏസോ ഹീനോ നാമ അക്കോസോതി യോജനാ.

൧൬. സബ്ബപദേസൂതി നാമാദീസു സബ്ബപദേസു. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. അലികന്തി അസച്ചം, മിച്ഛാവാചന്തി സമ്ബന്ധോ. യോപി വദതീതി യോജനാ.

൨൬. പരിഹരിത്വാതി പരിമുഖം കഥനം അപനേത്വാ. ദവം പരിഹാസം കാമേതീതി ദവകാമോ, തസ്സ ഭാവോ ദവകമ്യം, തംയേവ ദവകമ്യതാ. അനുപസമ്പന്നന്തി ഏത്ഥ അകാരസ്സ സദിസത്ഥമഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥോവ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ ഭിക്ഖു’’ന്തിആദി. യദി ഹി സദിസത്ഥോ ഭവേയ്യ, സാമണേരോവ അനുപസമ്പന്നോ നാമ സിയാ സണ്ഠാനേന ച പുരിസഭാവേന ച സദിസത്താ, തസ്മാ അഞ്ഞത്ഥോവ ഗഹേതബ്ബോതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബസത്താതി ഏത്ഥ സബ്ബസദ്ദോ അനവസേസത്ഥോ മനുസ്സേ ഉപാദായ വചനത്ഥജാനനാജാനനപകതികാനം സബ്ബസത്താനമ്പി ഗഹിതത്താ.

൩൫. അത്ഥപുരേക്ഖാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. സിക്ഖാപദമപേക്ഖിയ നപുംസകലിങ്ഗവസേന ‘‘കിരിയ’’ന്തിആദി വുത്തം. ആപത്തിമപേക്ഖിയ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ‘‘കിരിയാ’’തിആദി വുത്തം. വജ്ജകമ്മസദ്ദാ സിക്ഖാപദമപേക്ഖന്താപി ആപത്തി, മപേക്ഖന്താപി നിയതനപുംസകലിങ്ഗത്താ നപുംസകായേവ, തസ്മാ തേ ദ്വേ ആപത്തിട്ഠാനേ ന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബന്തി. ദുതിയം.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദം

൩൬. തതിയേ ‘‘ജാതഭണ്ഡനാന’’ന്തി വത്തബ്ബേ അഗ്യാഹിതോതിആദീസു വിയ വിസേസനപരനിപാതവസേന ‘‘ഭണ്ഡനജാതാന’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സഞ്ജാതഭണ്ഡനാന’’ന്തി. ‘‘പുബ്ബഭാഗോ’’തി വത്വാ തസ്സ സരൂപം ദസ്സേതി ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ചാ’’തിആദിനാ. വിരുദ്ധം വദതി ഏതേനാതി വിവാദോ, വിഗ്ഗാഹികകഥാ, തം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ, തേസം. പിസതി സഞ്ചുണ്ണേതീതി പിസുണോ, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഇദന്തി പേസുഞ്ഞം, വചനന്തി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പേസുഞ്ഞന്തി പിസുണവാച’’ന്തി.

൩൭. ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേതി ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഉപസംഹടേ പേസുഞ്ഞവചനേതി ഛട്ഠീസമാസോ.

൩൮. ‘‘ദിസ്വാ’’തി പദം ‘‘ഭണന്തസ്സാ’’തി പദേ പുബ്ബകാലകിരിയാ, ദസ്സനം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തതിയം.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദം

൪൪. ചതുത്ഥേ പടിമുഖം ആദരേന സുണന്തീതി പതിസ്സാ, ന പതിസ്സാ അപ്പതിസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപ്പതിസ്സവാ’’തി.

൪൫. ‘‘പദസോ’’തി ഏത്ഥ സോ-പച്ചയോ വിച്ഛത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘പദം പദ’’ന്തി. തത്ഥാതി തേസു ചതുബ്ബിധേസു. പദം നാമ ഇധ അത്ഥജോതകം വാ വിഭത്യന്തം വാ ന ഹോതി, അഥ ഖോ ലോകിയേഹി ലക്ഖിതോ ഗാഥായ ചതുത്ഥംസോ പാദോവ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘പദന്തി ഏകോ ഗാഥാപാദോ’’തി. അനു പച്ഛാ വുത്തപദത്താ ദുതിയപാദോ അനുപദം നാമ. അനു സദിസം ബ്യഞ്ജനം അനുബ്യഞ്ജനന്തി അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തിആദിനാ. ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ പദ-പരിയായോ. യംകിഞ്ചി പദം അനുബ്യഞ്ജനം നാമ ന ഹോതി, പുരിമപദേന പന സദിസം പച്ഛിമപദമേവ അനുബ്യഞ്ജനം നാമ.

വാചേന്തോ ഹുത്വാ നിട്ഠാപേതീതി യോജനാ. ‘‘ഏകമേകം പദ’’ന്തി പദം ‘‘നിട്ഠാപേതീ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. ‘‘ഥേരേനാ’’തി പദം ‘‘വുത്തേ’’തി പദേ കത്താ, ‘‘ഏകതോ’’തി പദേ സഹത്ഥോ. സാമണേരോ അപാപുണിത്വാ ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. മത്തമേവാതി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദോ മത്തസദ്ദസ്സ അവധാരണത്ഥം ദസ്സേതി, തേന പകാരം പടിക്ഖിപതി. ‘‘അനിച്ച’’ന്തി ച ‘‘അനിച്ചാ’’തി ച ദ്വിന്നം പദാനം സതിപി ലിങ്ഗവിസേസത്തേ അനുബ്യഞ്ജനത്താ ആപത്തിമോക്ഖോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അനുബ്യഞ്ജനഗണനായ പാചിത്തിയാ’’തി.

ബ്രഹ്മജാലാദീനീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന സാമഞ്ഞഫലസുത്താദീനി ദീഘസുത്താനി (ദീ. നി. ൧.൧൫൦ ആദയോ) സങ്ഗഹിതാനി. ചസദ്ദേന ഓഘതരണസുത്താദീനി സംയുത്തസുത്താനി (സം. നി. ൧.൧) ച ചിത്തപരിയാദാനസുത്താദീനി അങ്ഗുത്തരസുത്താനി (അ. നി. ൧.൨ ആദയോ) ച സങ്ഗഹിതാനി. സോതി ദേവതാഭാസിതോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ.

കിഞ്ചാപി വദതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപിസദ്ദോ ഗരഹത്ഥവാചകോ, പനസദ്ദോ അനുഗ്ഗഹത്ഥവാചകോ. മേണ്ഡകമിലിന്ദപഞ്ഹേസൂതി മേണ്ഡകപഞ്ഹേ ച മിലിന്ദപഞ്ഹേ ച. യന്തി സുത്തം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ആരമ്മണകഥാ ബുദ്ധികകഥാ ദണ്ഡകകഥാ ഞാണവത്ഥുകഥാതി യോജേതബ്ബം പേയ്യാലവസേന വുത്തത്താ. ഇമായോ പകരണാനി നാമാതി വദന്തി. മഹാപച്ചരിയാദീസു വത്വാ പരിഗ്ഗഹിതോതി യോജനാ. യന്തി സുത്തം.

൪൮. തത്രാതി ‘‘ഏകതോ ഉദ്ദിസാപേന്തോ’’തി വചനേ. ഉദ്ദിസാപേന്തീതി ആചരിയം ദേസാപേന്തി ബഹുകത്താരമപേക്ഖിയ ബഹുവചനവസേന വുത്തം. തേഹീതി ഉപസമ്പന്നാനുപസമ്പന്നേഹി. ദ്വേപീതി ഉപസമ്പന്നോ ച അനുപസമ്പന്നോ ച.

ഉപചാരന്തി ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരം. യേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. പലായനകഗന്ഥന്തി പരിവജ്ജേത്വാ ഗച്ഛന്തം പകരണം. സാമണേരോ ഗണ്ഹാതീതി യോജനാ.

ഓപാതേതീതി അവപാതേതി, ഗളിതാപേതീതി അത്ഥോ. സുത്തേപീതി വേയ്യാകരണസുത്തേപി. തന്തി യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥം. പരിസങ്കമാനന്തി സാരജ്ജമാനം. യം പന വചനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. കിരിയസമുട്ഠാനത്താതി ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ കിരിയസമുട്ഠാനത്താതി. ചതുത്ഥം.

൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദം

൪൯. പഞ്ചമേ മുട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസ്സതീ. നത്ഥി സമ്പജാനം ഏതേസന്തി അസമ്പജാനാ. ഭവങ്ഗോതിണ്ണകാലേതി നിദ്ദോക്കമനകാലേ.

൫൦. ‘‘പകതിയാ’’തി പദം ‘‘ദേന്തീ’’തി പദേ വിസേസനം. തേ ഭിക്ഖൂ ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഗാരവേനാ’’തി പദഞ്ച ‘‘സിക്ഖാകാമതായാ’’തി പദഞ്ച ‘‘ദേന്തീ’’തി പദേ ഹേതു. സീസസ്സ ഉപധാനം ഉസ്സീസം, തസ്സ കരീയതേ ഉസ്സീസകരണം, തംയേവ അത്ഥോ പയോജനം ഉസ്സീസകരണത്ഥോ, തദത്ഥായ. തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖം, ‘‘സിക്ഖാകാമതായാ’’തി വചനേതി അത്ഥോ. നിദസ്സനന്തി സേസോ. അഥ വാ സിക്ഖാകാമതായാതി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനം. ‘‘ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മി’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൯൫ ആദയോ) വിയ. ഇദമ്പി സിക്ഖാകാമതായ അയം സിക്ഖാകാമതാ സിക്ഖാകാമഭാവോ ഹോതീതി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘തത്രിദം സമന്തപാസാദികായ സമന്തപാസാദികത്തസ്മി’’ന്തിആദീസുപി. ഭിക്ഖൂ ഖിപന്തീതി യോജനാ. തന്തി ആയസ്മന്തം രാഹുലം. അഥാതി ഖിപനതോ പച്ഛാ. ഇദന്തി വത്ഥു. സമ്മുഞ്ചനികചവരഛഡ്ഡനകാനി സന്ധായ വുത്തം. തേനായസ്മതാ രാഹുലേന പാതിതം നു ഖോതി യോജനാ. സോ പനായസ്മാ ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ. അപരിഭോഗാ അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞേഹി ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ.

൫൧. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. സയനം സേയ്യാ, കായപസാരണകിരിയാ, സയന്തി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ, മഞ്ചപീഠാദി. തദുഭയമ്പി ഏകസേസേന വാ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന വാ ഏകതോ കത്വാ ‘‘സഹസേയ്യ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സേയ്യാ’’തിആദി. തത്ഥാതി ദ്വീസു സേയ്യാസു. തസ്മാതി യസ്മാ ദ്വേ സേയ്യാ ദസ്സിതാ, തസ്മാ. ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാ’’തിആദിനാ ലക്ഖണം വുത്തന്തി യോജനാ. പാകടവോഹാരന്തി ലോകേ വിദിതം വചനം. ദുസ്സകുടിയന്തി ദുസ്സേന ഛാദിതകുടിയം. അട്ഠകഥാസു യഥാവുത്തേ പഞ്ചവിധച്ഛദനേയേവ ഗയ്ഹമാനേ കോ ദോസോതി ആഹ ‘‘പഞ്ചവിധച്ഛദനേയേവാ’’തിആദി. യം പന സേനാസനം പരിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. പാകാരേന വാതി ഇട്ഠകസിലാദാരുനാ വാ. അഞ്ഞേന വാതി കിലഞ്ജാദിനാ വാ. വത്ഥേനപീതി പിസദ്ദോ പഗേവ ഇട്ഠകാദിനാതി ദസ്സേതി. യസ്സാതി സേനാസനസങ്ഖാതായ സേയ്യായ. ഉപരീതി വാ സമന്തതോതി വാ യോജനാ. ഏകേന ദ്വാരേന പവിസിത്വാ സബ്ബപാസാദസ്സ വളഞ്ജിതബ്ബതം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏകൂപചാരോ’’തി. സതഗബ്ഭം വാ ചതുസ്സാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം.

തത്ഥാതി സേനാസനസങ്ഖാതായം സേയ്യായം. സമ്ബഹുലാ സാമണേരാ സചേ ഹോന്തി, ഏകോ ഭിക്ഖു സചേ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘സാമണേരാ’’തി ഇദം പച്ചാസന്നവസേന വുത്തം, ഉപലക്ഖണവസേന വാ അഞ്ഞേഹിപി സഹസേയ്യാനം ആപത്തിസമ്ഭവതോ. തേതി സാമണേരാ. സബ്ബേസന്തി ഭിക്ഖൂനം. തസ്സാതി സാമണേരസ്സ. ഏസേവ നയോതി ഏസോ ഏവ നയോ, ന അഞ്ഞോ നയോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഏസേവ നയോതി ഏസോ ഇവ നയോ, ഏസോ ഏതാദിസോ നയോ ഇവ അയം നയോ ദട്ഠബ്ബോതി അത്ഥോ.

അപി ചാതി ഏകംസേന. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ചതുക്കന്തി ഏകാവാസഏകാനുപസമ്പന്നം, ഏകാവാസനാനുപസമ്പന്നം, നാനാവാസഏകാനുപസമ്പന്നം, നാനാവാസനാനുപസമ്പന്നന്തി ചതുസമൂഹം, ചതുപരിമാണം വാ. യോതി ഭിക്ഖു. ഹിസദ്ദോ വിത്ഥാരജോതകോ, തം വചനം വിത്ഥാരയിസ്സാമീതി അത്ഥോ, വിത്ഥാരോ മയാ വുച്ചതേതി വാ. ദേവസികന്തി ദിവസേ ദിവസേ. ണികപച്ചയോ ഹി വിച്ഛത്ഥവാചകോ. യോപി സഹസേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സാപി ആപത്തീതി യോജേതബ്ബോ. തത്രാതി ‘‘തിരച്ഛാനഗതേനാപീ’’തി വചനേ.

‘‘അപദാനം അഹിമച്ഛാ, ദ്വിപദാനഞ്ച കുക്കുടീ;

ചതുപ്പദാനം മജ്ജാരീ, വത്ഥു പാരാജികസ്സിമാ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൫);

ഇമം ഗാഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘വുത്തനയേനേവാ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ. ഗോധാതി കുണ്ഡോ. ബിളാലോതി ആഖുഭുജോ. മങ്ഗുസോതി നകുലോ.

അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സ കതപാസാദസ്സാതി യോജനാ. തുലാതി ഏത്ഥ തുലാ നാമ ഥമ്ഭാന, മുപരി ദക്ഖിണുത്തരവിത്ഥാരവസേന ഠപിതോ ദാരുവിസേസോ ഥലതി ഥമ്ഭേസു പതിട്ഠാതീതി കത്വാ. താ പന ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ തിസ്സോ, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന പഞ്ചസത്തനവാദയോ. നാനൂപചാരേ പാസാദേതി സമ്ബന്ധോ.

വാളസങ്ഘാടാദീസൂതി വാളരൂപം ദസ്സേത്വാ കതേസു സങ്ഘാടാദീസു. ആദിസദ്ദേന തുലം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ ച സങ്ഘാടോ നാമ തുലാന, മുപരി പുബ്ബപച്ഛിമായാമവസേന ഠപിതോ കട്ഠവിസേസോ സമ്മാ ഘടേന്തി ഏത്ഥ ഗോപാനസ്യാദയോതി കത്വാ. തേ പന തയോ ഹോന്തി. നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേതി ഛദനകോടിഅബ്ഭന്തരേ. പരിമണ്ഡലം വാ ചതുരസ്സം വാ സേനാസനം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്രാതി തസ്മിം സേനാസനേ. അപരിച്ഛിന്നോ ഗബ്ഭസ്സ ഉപചാരോ ഏതേസന്തി അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരാ സബ്ബഗബ്ഭാ, തേ പവിസന്തീതി അത്ഥോ. നിപന്നാനം ഭിക്ഖൂനന്തി യോജനാ. തത്രാതി തസ്മിം പമുഖേ. പമുഖസ്സ സബ്ബച്ഛന്നത്താ, സബ്ബപരിച്ഛന്നത്താ ച ആപത്തിം കരോതീതി യോജനാ. നനു പമുഖേ ഛന്നമേവ അത്ഥി, നോ പരിച്ഛന്നന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം.

യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ജഗതീതി പഥവിയാ ച മന്ദിരാലിന്ദവത്ഥുസ്സ ച നാമമേതം. ഇധ പന മന്ദിരാലിന്ദവത്ഥുസങ്ഖാതാ ഭൂഭേദാ ഗഹിതാ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. കസ്മാ പാളിയാ ന സമേതീതി ആഹ ‘‘ദസഹത്ഥുബ്ബേധാപീ’’തിആദി. ഹീതി യസ്മാ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. യേപി മഹാപാസാദാ ഹോന്തീതി യോജനാ. തേസുപീതി മഹാപാസാദേസുപി.

സുധാഛദനമണ്ഡപസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘സുധാ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം യേന കേനചി ഛദനമണ്ഡപസ്സാപി അധിപ്പേതത്താ. മണ്ഡം വുച്ചതി സൂരിയരസ്മി, തം പാതി രക്ഖതി, തതോ വാ ജനന്തി മണ്ഡപം. നനു ഏകൂപചാരം ഹോതി പാകാരസ്സ ഛിദ്ദത്താതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. വളഞ്ജനത്ഥായ ഏവാതി ഏവകാരോ യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘ന വളഞ്ജനൂപച്ഛേദനത്ഥായാ’’തി. അഥ വാ ‘‘സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീ’’തി (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ദീ. നി. ടി. ൧.൧; മ. നി. ടീ. ൧.മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; സം. നി. ടീ. ൧.൧.ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ; അ. നി. ടീ. ൧.൧.രുപാദിവഗ്ഗവണ്ണനാ) വുത്തത്താ ‘‘ന വളഞ്ജനൂപച്ഛേദനത്ഥായാ’’തി വുത്തം. കവാടന്തി ഏത്ഥ ദ്വാരമേവ അധിപ്പേതം പരിയായേന വുത്തത്താ, അസതി ച ദ്വാരേ കവാടസ്സാഭാവതോ. സംവരണവിവരണകാലേ കവതി സദ്ദം കരോതീതി കവാടം.

തത്രാതി ‘‘ഏകൂപചാരത്താ’’തി വചനേ. യസ്സാതി പരവാദിനോ. അനുയോഗോ സിയാതി യോജനാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സഹസേയ്യസിക്ഖാപദേ, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥാതി പിഹിതദ്വാരേ ഗബ്ഭേ. സോതി പരവാദീ. സബ്ബച്ഛന്നത്താ ആപത്തി ഇതി വുത്തേതി യോജനാ. ഏസേവ നയോ ‘‘സബ്ബപരിച്ഛന്നതാ ന ഹോതീ’’തി ഏത്ഥാപി. പച്ചാഗമിസ്സതീതി പതി ആഗമിസ്സതി, പുന ആഗമിസ്സതീതി അത്ഥോ.

ബ്യഞ്ജനമത്തേനേവാതി ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാ’’തിആദിഅക്ഖരപദമത്തേനേവ, ന അത്ഥവസേന. ‘‘ഏവഞ്ച സതീ’’തി ഇമിനാ അബ്യാപിതദോസം ദസ്സേതി. തതോതി അനാപത്തിതോ, പരിഹായേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി യസ്മാ അനിയതേസു വുത്തം, തസ്മാ. തത്ഥാതി അനിയതേസു. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേപി. യം യന്തി സേനാസനം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സേനാസനേസു, സഹസേയ്യാപത്തി ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൫൩. ദ്വീസു അട്ഠകഥാവാദേസു മഹാഅട്ഠകഥാവാദോവ യുത്തോതി സോ പച്ഛാ വുത്തോ.

ഇമിനാപീതി സേനമ്ബമണ്ഡപേനാപി. ഏതന്തി ജഗതിയാ അപരിക്ഖിത്തതം. യഥാതി യംസദ്ദത്ഥോ തതിയന്തനിപാതോ, യേന സേനമ്ബമണ്ഡപേനാതി അത്ഥോതി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദം

൫൫. ഛട്ഠേ ആഗന്തുകാ വസന്തി ഏത്ഥാതി ആവസഥോ, ആവസഥോ ച സോ അഗാരഞ്ചേതി ആവസഥാഗാരന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആഗന്തുകാനം വസനാഗാര’’ന്തി. മനുസ്സാനം സന്തികാ വചനം സുത്വാതി വചനസേസോ യോജേതബ്ബോ. സാടകന്തി ഉത്തരസാടകം, നിവത്ഥവത്ഥന്തിപി വദന്തി. അച്ചാഗമ്മാതി ത്വാപച്ചയന്തപദസ്സ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പവത്തോ’’തി. യഥാ ഓമസവാദസിക്ഖാപദേ അക്കോസേതുകാമതായ ഖത്തിയം ‘‘ചണ്ഡാലോ’’തി വദതോ അലികം ഭണതോപി മുസാവാദസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, ഓമസവാദസിക്ഖാപദേനേവ ആപത്തി, ഏവമിധാപി മാതുഗാമേന സഹ സയതോ പഠമസഹസേയ്യസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, ഇമിനാവ ആപത്തീതി ദട്ഠബ്ബന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദം

൬൦. സത്തമേ മഹാദ്വാരേതി ബഹി ഠിതേ മഹാദ്വാരേ. ആഗമ്മ, പവിസിത്വാ വാ വസനട്ഠാനത്താ ഓവരകോ ആവസഥോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഓവരകദ്വാരേ’’തി. സുനിഗ്ഗതേനാതി സുട്ഠു ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഗതേന സദ്ദേന. ‘‘അഞ്ഞാതു’’ന്തി പദസ്സ ‘‘ന ഞാതു’’ന്തി അത്ഥം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ആജാനിതു’’ന്തി. ഇമിനാ നകാരവികാരോ അഇതി നിപാതോ ന ഹോതി, ആഇതി ഉപസഗ്ഗോതി പന ദസ്സേതി. ‘‘വിഞ്ഞുനാ പുരിസേനാ’’തി ഏത്തകമേവ അവത്വാ ‘‘പുരിസവിഗ്ഗഹേനാ’’തി വദന്തോ മനുസ്സപുരിസവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ഠിതേന യക്ഖേന പേതേന തിരച്ഛാനഗതേന സദ്ധിം ഠിതായ മാതുഗാമസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ന യക്ഖേനാതി യക്ഖേന സദ്ധിം ഠിതായ മാതുഗാമസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതീതി യോജനാ. ഏസ നയോ ‘‘ന പേതേന, ന തിരച്ഛാനഗതേനാ’’തി ഏത്ഥാപി.

൬൬. ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീതി ഏത്ഥ ‘‘പഞ്ചാ’’തി വാചാസിലിട്ഠവസേന വുത്തം കസ്സചി പയോജനസ്സാഭാവാ. തത്ഥാതി ‘‘ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീ’’തി പദേ. ഏകോ ഗാഥാപാദോ ഏകാ വാചാതി വദന്തോ ചുണ്ണിയേ വിഭത്യന്തം ഏകം പദം ഏകാ വാചാ നാമാതി ദസ്സേതി, അത്ഥജോതകപദം വാ വാക്യപദം വാ ന ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ഏകം പദം പാളിതോ, പഞ്ച അട്ഠകഥാതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ദ്വേ പദാനി പാളിതോ, ചത്താരി അട്ഠകഥാതോ’’തിആദിനയോപി ഗഹേതബ്ബോ. ഛപദാനതിക്കമോയേവ ഹി പമാണം. തസ്മിന്തി ഏത്ഥ സതി വിഭത്തിവിപല്ലാസേ ലിങ്ഗസ്സാപി വിപല്ലാസോ ഹോതി ‘‘തസ്മി’’ന്തി പുല്ലിങ്ഗേന വുത്തത്താ. സതി ച വിഭത്തിവിപല്ലാസേ ‘‘തസ്സാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗഭാവേന പവത്താ. ‘‘മാതുഗാമസ്സാ’’തി നിയതപുല്ലിങ്ഗാപേക്ഖനസ്സ അസമ്ഭവതോ അത്ഥവസേന ‘‘ഏകിസ്സാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗഭാവേന വുത്തം. ഇമിനാ ഭേദലിങ്ഗനിസ്സിതോ വിസേസനവിസേസ്യോപി അത്ഥീതി ദസ്സേതി. തുമ്ഹാകന്തി നിദ്ധാരണസമുദായോ. ‘‘സുണാഥാ’’തി അവത്വാ ആഭോഗോപി വട്ടതീതി ആഹ ‘‘പഠമ’’ന്തിആദി. പഠമന്തി ച പഠമമേവ. തേന വുത്തം ‘‘ന പച്ഛാ’’തി. പുട്ഠോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖു കഥേതീതി യോജനാതി. സത്തമം.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദം

൬൭. അട്ഠമേ തത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികസിക്ഖാപദേ. ഇധാതി ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദേ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. പയുത്തവാചാതി പച്ചയേഹി യുത്താ വാചാ. തഥാതി തതോ ഗുണാരോചനകാരണാ, അരിയാ സാദിയിംസൂതി യോജനാ.

യതസദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധത്താ വുത്തം ‘‘യേ’’തിആദി. സബ്ബേപീതി പുഥുജ്ജനാരിയാപി. ഭൂതന്തി വിജ്ജമാനം. കസ്മാ സബ്ബേപി പടിജാനിംസു, നനു അരിയേഹി അത്തനോ ഗുണാനം അനാരോചിതത്താ ന പടിജാനിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അരിയാനമ്പീ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. അരിയാനമ്പി അബ്ഭന്തരേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ യസ്മാ ഭൂതോ ഹോതി, തസ്മാ സബ്ബേപി ‘‘ഭൂതം ഭഗവാ’’തി പടിജാനിംസൂതി യോജനാ. യസ്മാ ഭാസിതോ വിയ ഹോതി, തസ്മാതി യോജനാ. അരിയാ പടിജാനിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. അനാദീനവദസ്സിനോതി ദോസസ്സ അദസ്സനധമ്മാ. തേഹീതി അരിയേഹി, ഭാസിതോതി സമ്ബന്ധോ. യം പിണ്ഡപാതം ഉപ്പാദേസുന്തി യോജനാ. അഞ്ഞേതി പുഥുജ്ജനാ. സബ്ബസങ്ഗാഹികേനേവാതി സബ്ബേസം പുഥുജ്ജനാരിയാനം സങ്ഗഹണേ പവത്തേനേവ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേപീതി സിക്ഖാപദസ്സ പദഭാജനിയേപി. തത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൭൭. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മമേവ സന്ധായ വുത്തം, ന സുതാദിഗുണന്തി അത്ഥോ. അന്തരാ വാതി പരിനിബ്ബാനകാലതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ വാ. അതികഡ്ഢിയമാനേനാതി അതിനിപ്പീളിയമാനേന. ഉമ്മത്തകസ്സാതി ഇദം പനാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ. തേന ‘‘ഖിത്തചിത്തസ്സാ’’തിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ദിട്ഠിസമ്പന്നാനന്തി മഗ്ഗപഞ്ഞായ, ഫലപഞ്ഞായ ച സമ്പന്നാനം. അനാപത്തീതി പാചിത്തിയാപത്തിയാ അനാപത്തി ന വത്തബ്ബാ, ആപത്തിയേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തീ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോതി. അട്ഠമം.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദം

൭൮. നവമേ തത്രാതി തസ്സം ‘‘ദുട്ഠുല്ലാ നാമാ’’തിആദിപാളിയം, താസു വാ പാളിഅട്ഠകഥാസു. വിചാരണാതി വീമംസനാ. ഉപസമ്പന്നസദ്ദേതി ഉപസമ്പന്നസദ്ദത്ഥഭാവേ. ഏത്ഥ ഹി സദ്ദേ വുച്ചമാനേ അവിനാഭാവതോ സദ്ദേന അത്ഥോപി വുത്തോ, വിനാപി ഭാവപച്ചയേന ഭാവത്ഥസ്സ ഞാതബ്ബത്താ ഭാവോപി ഗഹേതബ്ബോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉപസമ്പന്നസദ്ദത്ഥഭാവേ’’തി. ഏസേവ നയോ ‘‘ദുട്ഠുല്ലസദ്ദേ’’തി ഏത്ഥാപി. ഏതം പരിമാണം യസ്സാതി ഏതം, ‘‘തേരസ സങ്ഘാദിസേസാ’’തി വചനം. ഏതം ഏവ വത്തബ്ബം, ന ‘‘ചത്താരി ച പാരാജികാനീ’’തി ഇദന്തി അത്ഥോ. തത്ഥാതി പാളിയം. കസ്സചി വിമതി ഭവേയ്യ, കിം ഭവേയ്യാതി യോജനാ. ആപത്തിം ആരോചേന്തേന അക്കോസന്തസ്സ സമാനത്താ വുത്തം ‘‘ഏവം സതീ’’തിആദി. പാചിത്തിയമേവ ചാതി ചസദ്ദോ ബ്യതിരേകത്ഥോ, ന ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഹീതി സച്ചം. ഏതന്തി പാചിത്തിയാപജ്ജനതം, ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി…പേ… ഓമസവാദസ്സാ’’തി വചനം വാ, വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി പാളിയം. അട്ഠകഥാചരിയാവേതി ഏത്ഥ ഏവകാരോ അട്ഠാനയോഗോ, പമാണന്തി ഏത്ഥ യോജേതബ്ബോ, കാരണമേവാതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘ന അഞ്ഞാ വിചാരണാ’’തി. അഥ വാ അഞ്ഞാതി സാമ്യത്ഥേ പച്ചത്തവചനമേതം, ന അഞ്ഞേസം വിചാരണാ പമാണന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി സതി ഏവകാരോ ഠാനയോഗോവ. പുബ്ബേപി ചാതി ഗന്ഥാരമ്ഭകാലേപി ച.

ഏതന്തി അട്ഠകഥാചരിയാനം പമാണതം. സംവരത്ഥായ ഏവ, അനാപജ്ജനത്ഥായ ഏവ ച അനുഞ്ഞാതന്തി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘ന തസ്സ’’ത്യാദി. തസ്മാതി യസ്മാ ഭിക്ഖുഭാവോ നാമ ന അത്ഥി, തസ്മാ സുവുത്തമേവാതി സമ്ബന്ധോ.

൮൦. സാതി ഭിക്ഖുസമ്മുതി, സങ്ഘേന കാതബ്ബാതി യോജനാ. കത്ഥചീതി കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. ‘‘വുത്തത്താ’’തി പദം ‘‘കാതബ്ബാ’’തി പദേ ഹേതു. ഏസാതി ഏസോ ഭിക്ഖു. ഹിതേസിതായാതി ഹിതസ്സ ഏസിതായ, അത്ഥസ്സ ഇച്ഛതായാതി അത്ഥോ.

൮൨. സേസാനീതി ആദിമ്ഹി പഞ്ചസിക്ഖാപദതോ സേസാനി ഉപരി പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി. അസ്സാതി അനുപസമ്പന്നസ്സ. ഘടേത്വാതി സമ്ബന്ധം കത്വാതി. നവമം.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദം

൮൬. ദസമേ ഭഗവാ ദസ്സേതീതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി പഥവിയം. തത്ഥാതി തേസു പാസാണാദീസു. മുട്ഠിപ്പമാണതോതി ഖടകപമാണതോ. സാതി അദഡ്ഢപഥവീ. ഹത്ഥികുച്ഛിയന്തി ഏവംനാമകേ ഠാനേ. ഏകപച്ഛിപൂരം പഥവിന്തി സമ്ബന്ധോ. തേസംയേവാതി അപ്പപംസുഅപ്പമത്തികാപദാനം ഏവ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ. ഏതന്തി യേഭുയ്യേനപാസാണാദിപഞ്ചകം. തന്തി കുസീതം. ആണാപേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ആണ പേസനേ’’തി ധാതുപാഠേസു വുത്തത്താ ആണധാതുയേവ പേസനസങ്ഖാതം ഹേത്വത്ഥം വദതി, ന ണാപേപച്ചയോ, സോ പന ധാത്വത്ഥേയേവ വത്തതി. ന ഹി തസ്സ വിസും വുത്തോ അഭിധേയ്യോ അത്ഥി ധാത്വത്ഥതോ അഞ്ഞസ്സ അഭിധേയ്യസ്സാഭാവാ. താവാതി പഠമം പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയസ്സ, തതോ വാ.

പോക്ഖരം പദുമം നേതീതി പോക്ഖരണീ. ‘‘സോധേന്തേഹീ’’തി പദം ‘‘ഉസ്സിഞ്ചിതും അപനേതു’’ന്തി പദേസു ഭാവകത്താ. യോതി ‘‘തനുകദ്ദമോ’’തി പദേന യോജേതബ്ബോ. യോ തനുകദ്ദമോതി ഹി അത്ഥോ. കുടേഹീതി ഘടേഹി. ഉസ്സിഞ്ചിതുന്തി ഉക്ഖിപിത്വാ, ഉദ്ധരിത്വാ വാ സിഞ്ചിതും. തത്രാതി സുക്ഖകദ്ദമേ, ‘‘യോ’’തി പദേ അവയവീആധാരോ. യോതി സുക്ഖകദ്ദമോ.

തടന്തി കൂലം. ഉദകസാമന്താതി ഉദകസ്സ സമീപേ. ഓമകചതുമാസന്തി ചതുമാസതോ ഊനകം. ഓവട്ഠന്തി ദേവേന ഓവസ്സിതം ഹോതി സചേതി യോജനാ. പതതീതി തടം പതതി. ഉദകേയേവാതി പകതിഉദകേയേവ. ഉദകസ്സാതി വസ്സോദകസ്സ. തത്ഥാതി പാസാണപിട്ഠിയം. പഠമമേവാതി സോണ്ഡിഖണനതോ പഠമം ഏവ. ഉദകേ പരിയാദിണ്ണേതി ഉദകേ സുക്ഖേ. പച്ഛാതി ഉദകപൂരതോ പച്ഛാ. തത്ഥാതി സോണ്ഡിയം. ഉദകേയേവാതി മൂലഉദകേയേവ. ഉദകന്തി ആഗന്തുകഉദകം. അല്ലീയതീതി പിട്ഠിപാസാണേ ലഗ്ഗതി. തമ്പീതി സുഖുമരജമ്പി. അകതപബ്ഭാരേതി വളഞ്ജേന അകതേ പബ്ഭാരേ. ഉപചികാഹി വമീയതി, ഘരഗോളികാദയോ വാ സത്തേ വമതീതി വമ്മികോ.

ഗാവീനം ഖുരോ കണ്ടകസദിസത്താ ഗോകണ്ടകോ നാമ, തേന ഛിന്നോ കദ്ദമോ ‘‘ഗോകണ്ടകോ’’തി വുച്ചതി. അച്ഛദനം വാ വിനട്ഠച്ഛദനം വാ പുരാണസേനാസനം ഹോതീതി യോജനാ. തതോതി പുരാണസേനാസനതോ, ഗണ്ഹിതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. അവസേസന്തി വിനട്ഠച്ഛദനതോ. അവസേസം ഇട്ഠകം ഗണ്ഹാമി ഇതി സഞ്ഞായാതി യോജേതബ്ബോ. തേനാതി ഇട്ഠകാദിനാ. യാ യാതി മത്തികാ. അതിന്താതി അനല്ലാ, അകിലിന്നാതി അത്ഥോ.

തസ്മിന്തി മത്തികാപുഞ്ജേ. സബ്ബോതി സകലോ മത്തികാപുഞ്ജോ. അസ്സാതി മത്തികാപുഞ്ജസ്സ. ‘‘കപ്പിയകാരകേഹീ’’തി പദം ‘‘അപനാമേത്വാ’’തി പദേ കാരിതകമ്മം. കസ്മാ വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഉദകേനാ’’തിആദി. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാ വാ.

തത്ഥാതി മത്തികാപാകാരേ. അഞ്ഞമ്പീതി മണ്ഡപഥമ്ഭതോ അഞ്ഞമ്പി. തേന അപദേസേനാതി തേന പാസാണാദിപവട്ടനലേസേന.

പസ്സാവധാരായാതി മുത്തസോതായ. കത്തരയട്ഠിയാതി കത്തരദണ്ഡേന. ഏത്ഥ ഹി കത്തരയതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സിഥിലഭാവേന സിഥിലോ ഹുത്വാ ഭവതീതി കത്വാ കത്തരോ വുച്ചതി ജിണ്ണമനുസ്സോ, തേന ഏകന്തതോ ഗഹേതബ്ബത്താ കത്തരേന ഗഹിതാ യട്ഠി, കത്തരസ്സ യട്ഠീതി വാ കത്വാ കത്തരയട്ഠി വുച്ചതി കത്തരദണ്ഡോ. ദന്തജപഠമക്ഖരേന സജ്ഝായിതബ്ബോ. വീരിയസമ്പഗ്ഗഹണത്ഥന്തി വീരിയസ്സ സുട്ഠു പഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം, വീരിയസ്സ ഉക്ഖിപനത്ഥന്തി അത്ഥോ. കേചി ഭിക്ഖൂതി യോജനാ.

൮൭. തത്രാപീതി ഇട്ഠകകപാലാദീസുപി. ഹീതി സച്ചം. തേസം അനുപാദാനത്താതി തേസം ഇട്ഠകാദീനം അഗ്ഗിസ്സ അനിന്ധനത്താ. ഹീതി സച്ചം, യസ്മാവാ. താനീതി ഇട്ഠകാദീനി. അവിസയത്താതി ആപത്തിയാ അനോകാസത്താ. തിണുക്കന്തി തിണമയം ഉക്കം. തത്ഥേവാതി മഹാപച്ചരിയം ഏവ. അരീയതി അഗ്ഗിനിപ്ഫാദനത്ഥം ഘംസീയതി ഏത്ഥാതി അരണീ, ഹേട്ഠാ നിമന്ഥനീയദാരു. സഹ ധനുനാ ഏതി പവത്തതീതി സഹിതോ, ഉപരി നിമന്ഥനദാരു. അരണീ ച സഹിതോ ച അരണീസഹിതോ, തേന അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാതി യോജനാ. യഥാ കരിയമാനേ ന ഡയ്ഹതി, തഥാ കരോഹീതി സമ്ബന്ധോ.

൮൮. ആവാടം ജാനാതി ആവാടം കാതും, ഖണിതും വാ ജാനാഹീതി അത്ഥോ. ‘‘ഏവം മഹാമത്തികം ജാന, ഥുസമത്തികം ജാനാ’’തി ഏത്ഥാപി യഥാലാഭം സമ്പദാനവാചകപദം അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. സാതി പഥവീ. തേനാതി പവട്ടനാദിനാതി. ദസമം.

മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.