൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദ-അത്ഥയോജനാ

ഖുദ്ദകാനന്തി സുഖുമാപത്തിപകാസകത്താ അപ്പകാനം, ഗണനതോ വാ പചുരത്താ ബഹുകാനം. യേസം സിക്ഖാപദാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യേസ’’ന്തി പദം ‘‘സങ്ഗഹോ’’തി പദേ സാമ്യത്ഥഛട്ഠീ. സങ്ഗഹീയതേ സങ്ഗഹോ. ‘‘നവഹി വഗ്ഗേഹീ’’തിപദം ‘‘സങ്ഗഹോ, സുപ്പതിട്ഠിതോ’’തി പദദ്വയേ കരണം. ദാനീതി കാലവാചകോ സത്തമ്യന്തനിപാതോ ഇദാനി-പരിയായോ, ഇമസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. തേസന്തി ഖുദ്ദകാനം, അയം വണ്ണനാതി സമ്ബന്ധോ. ഭവതീതി ഏത്ഥ തി-സദ്ദോ ഏകംസത്ഥേ അനാഗതകാലികോ ഹോതി ‘‘നിരയം നൂന ഗച്ഛാമി, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൩൩൧) വിയ. കിഞ്ചാപേത്ഥ ഹി യഥാ ഏകംസവാചകോ നൂനസദ്ദോ അത്ഥി, ന ഏവം ‘‘ഭവതീ’’തി പദേ, അത്ഥതോ പന അയം വണ്ണനാ നൂന ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥേ അനാഗതകാലവാചകോ ഹോതി ‘‘ധുവം ബുദ്ധോ ഭവാമഹ’’ന്തിആദീസു (ബു. വം. ൨.൧൦൯-൧൧൪) വിയ. കാമഞ്ഹേത്ഥ യഥാ അവസ്സമ്ഭാവിയത്ഥവാചകോ ധുവസദ്ദോ അത്ഥി, ന ഏവം ‘‘ഭവതീ’’തി പദേ, അത്ഥതോ പന ധുവം ഭവിസ്സതി അയം വണ്ണനാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘മുസാവാദവഗ്ഗസ്സാ’’തി പദേ നിദ്ധാരണസമുദായോ, തേസു നവസു വഗ്ഗേസൂതി അത്ഥോ. പഠമസിക്ഖാപദേതി വാ, തേസു ഖുദ്ദകേസു സിക്ഖാപദേസൂതി അത്ഥോ. സക്യാനം പുത്തോതി ഭഗിനീഹി സംവാസകരണതോ ലോകമരിയാദം ഛിന്ദിതും, ജാതിസമ്ഭേദതോ വാ രക്ഖിതും സക്കുണന്തീതി സക്യാ. സാകവനസണ്ഡേ നഗരം മാപേന്തീതി വാ സക്യാ, പുബ്ബരാജാനോ. തേസം വംസേ ഭൂതത്താ ഏതരഹിപി രാജാനോ സക്യാ നാമ, തേസം പുത്തോതി അത്ഥോ. ‘‘ബുദ്ധകാലേ’’തി പദം ‘‘പബ്ബജിംസൂ’’തി പദേ ആധാരോ. സക്യകുലതോ നിക്ഖമിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വാദക്ഖിത്തോ’’ത്യാദിനാ വാദേന ഖിത്തോ, വാദമ്ഹി വാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. യത്ര യത്രാതി യസ്സം യസ്സം ദിട്ഠിയം പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. അവജാനിത്വാതി പടിസ്സവേന വിയോഗം കത്വാ. അവസദ്ദോ ഹി വിയോഗത്ഥവാചകോ. ‘‘അപജാനിത്വാ’’തിപി പാഠോ, പടിഞ്ഞാതം അപനീതം കത്വാതി അത്ഥോ. ദോസന്തി അയുത്തിദോസം, സല്ലക്ഖേന്തോ ഹുത്വാതി സമ്ബന്ധോ. കഥേന്തോ കഥേന്തോതി അന്തസദ്ദോ മാനസദ്ദകാരിയോ. കഥിയമാനോ കഥിയമാനോതി ഹി അത്ഥോ. പടിജാനിത്വാതി പടിഞ്ഞാതം കത്വാ. ആനിസംസന്തി നിദ്ദോസം ഗുണം. പടിപുബ്ബോ ചരസദ്ദോ പടിച്ഛാദനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പടിചരതി പടിച്ഛാദേതീ’’തി. ‘‘കിം പന രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വദതി. കസ്മാതി വുത്തേ ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി വദതി. യദി ഏവം നിബ്ബാനമ്പി ജാനിതബ്ബത്താ അനിച്ചം നാമ സിയാതി വുത്തേ അത്തനോ ഹേതുമ്ഹി ദോസം ദിസ്വാ അഹം ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ഹേതും ന വദാമി, ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തി പന വദാമി. തയാ പന ദുസ്സുതത്താ ഏവം വുത്തന്തി വത്വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി. ‘‘കുരുന്ദിയ’’ന്തി പദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ ആധാരോ. ഏതസ്സാതി ‘‘രൂപം അനിച്ചം ജാനിതബ്ബതോ’’തി വചനസ്സ. തത്രാതി കുരുന്ദിയം. തസ്സാതി പടിജാനനാവജാനനസ്സ. ‘‘പടിച്ഛാദനത്ഥ’’ന്തി പദം ‘‘ഭാസതീ’’തിപദേ സമ്പദാനം. ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായ’’ന്തിപദം ‘‘വുത്ത’’ന്തി പദേ ആധാരോ. ‘‘ദിവാട്ഠാനാദീസൂ’’തി പദം ഉപനേതബ്ബം. ഇദം ‘‘അസുകസ്മിം നാമപദേസേ’’തി പദേ നിദ്ധാരണസമുദായോ.

൩. സമ്മാ വദതി അനേനാതി സംവാദനം, ഉജുജാതികചിത്തം, ന സംവാദനം വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിസംവാദനചിത്ത’’ന്തി. ‘‘വാചാ’’ത്യാദിനാ വചതി ഏതായാതി വാചാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഹീതി ദള്ഹീകരണജോതകം, തദമിനാ സച്ചന്തി അത്ഥോ. ‘‘വാചായേവാ’’തി പദം ‘‘ബ്യപ്പഥോ’’തി പദേ തുല്യത്ഥം, ‘‘വുച്ചതീ’’തി പദേ കമ്മം. പഥസദ്ദപരത്താ വാചാസദ്ദസ്സ ബ്യാദേസോ കതോ. സുദ്ധചേതനാ കഥിതാതി സമ്ബന്ധോ. തംസമുട്ഠിതസദ്ദസഹിതാതി തായ ചേതനായ സമുട്ഠിതേന സദ്ദേന സഹ പവത്താ ചേതനാ കഥിതാതി യോജനാ.

‘‘ഏവ’’ന്തി പദം ‘‘ദസ്സേത്വാ’’തി പദേ നിദസ്സനം, കരണം വാ. ‘‘ദസ്സേത്വാ’’തി പദം ‘‘ദസ്സേന്തോ ആഹാ’’തി പദദ്വയേ പുബ്ബകാലകിരിയാ. അന്തേതി ‘‘വാചാ’’തിആദീനം പഞ്ചന്നം പദാനം അവസാനേ. ‘‘ആഹാ’’തി ഏത്ഥ വത്തമാന-തിവചനസ്സ അകാരോ പച്ചുപ്പന്നകാലവാചകേന ‘‘ഇദാനീ’’തി പദേന യോജിതത്താ. ‘‘തത്ഥാ’’തി പദം ‘‘അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ ആധാരോ. ഏത്ഥാതി ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദീസു. ‘‘പാളിയ’’ന്തി പദം ‘‘ദേസനാ കതാ’’തി പദേ ആധാരോ. നിസ്സിതവിഞ്ഞാണവസേന അവത്വാ നിസ്സയപസാദവസേന ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനേവാ’’തി.

൪. തസ്സാതി ‘‘തീഹാകാരേഹീ’’തിആദിവചനസ്സ. ‘‘അത്ഥോ’’തി പദം ‘‘വേദിതബ്ബോ’’തി പദേ കമ്മം. ഹീതി വിസേസജോതകം, വിസേസം കഥയിസ്സാമീതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൯. ആദീനമ്പീതി പിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ.

൧൧. മന്ദസദ്ദോ ജളത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘മന്ദത്താ ജളത്താ’’തി. യോ പന അഞ്ഞം ഭണതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സാമണേരേനാ’’തി പദം ‘‘വുത്തോ’’തി പദേ കത്താ. അപിസദ്ദോ പുച്ഛാവാചകോ, ‘‘പസ്സിത്ഥാ’’തി പദേന യോജേതബ്ബോ, അപി പസ്സിത്ഥാതി അത്ഥോ. ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദിവചനതോ അഞ്ഞാ പൂരണകഥാപി താവ അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതീ’’തി. അപ്പതായ ഊനസ്സ അത്ഥസ്സ പൂരണവസേന പവത്താ കഥാ പൂരണകഥാ. ഏസാ പൂരണകഥാ നാമ കാതി ആഹ ‘‘ഏകോ’’തിആദി. ഏസാ ഹി ഗാമേ അപ്പകമ്പി തേലം വാ പൂവഖണ്ഡം വാ പസ്സിത്വാ വാ ലഭിത്വാ വാ ബഹുകം കത്വാ പൂരണവസേന കഥിതത്താ പൂരണകഥാ നാമ. ബഹുകാനി തേലാനി വാ പൂവേ വാ പസ്സന്തോപി ലഭന്തോപി അപ്പകം കത്വാ ഊനവസേന കഥിതത്താ ഊനകഥാപി അത്ഥീതി സക്കാ വത്തും. അട്ഠകഥാസു പന അവുത്തത്താ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ബഹുകായ പൂരണസ്സ അത്ഥസ്സ ഊനവസേന പവത്താ കഥാ ഊനകഥാതി വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി. പഠമം.