൭. സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൪. വേദിതബ്ബാനീതി ഏത്ഥ യഥാ വിദിതാനി ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വട്ടദുക്ഖസമതിക്കമായ ഹോന്തി, തഥാ വേദനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേന ജാനിതബ്ബാനീ’’തി. തത്ഥ വിപസ്സനായ ആരമ്മണതോ മഗ്ഗേന അസമ്മോഹതോ ജാനനം ദട്ഠബ്ബം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. മനോ സവിസേസം ഉപവിചരതി ആരമ്മണേ പവത്തതി ഏതേഹീതി മനോപവിചാരാ, വിതക്കവിചാരാ. ആരമ്മണേ ഹി അഭിനിരോപനാനുമജ്ജനേഹി വിതക്കവിചാരേഹി സഹ ചിത്തം പവത്തതി, ന തബ്ബിരഹിതം. തേനാഹ ‘‘വിതക്കവിചാരാ’’തിആദി. സത്താ പജ്ജന്തി ഏതേഹി യഥാരഹം വട്ടം വിവട്ടഞ്ചാതി സത്തപദാ, ഗേഹനിസ്സിതാ വട്ടപദാ. യോഗ്ഗാനം ദമനആചരിയാ യോഗ്ഗാചരിയാ. തേനാഹ ‘‘ദമേതബ്ബദമകാന’’ന്തി. സേസന്തി വുത്താവസേസം ഏകസത്തതിവിധവിഞ്ഞാണം സഫസ്സരൂപകസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ.

൩൦൫. ഇധാതി ഇമിസ്സം ഛവിഞ്ഞാണകായദേസനായം. മനോധാതുത്തയവിനിമുത്തമേവ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖും നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ സമ്ഫസ്സോ. തേനാഹ – ‘‘ചക്ഖുവിഞാണസമ്പയുത്തസമ്ഫസ്സസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

യഥാ കേവലേന വിഞ്ഞാണേന രൂപദസ്സനം ന ഹോതി, ഏവം കേവലേന ചക്ഖുപസാദേനപീതി വുത്തം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേനാ’’തി. തേന പാളിയം ചക്ഖുനാതി നിസ്സയമുഖേന നിസ്സിതകിച്ചം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന. ‘‘ഉപവിചരതി’’ച്ചേവ കസ്മാ വുത്തം, നനു തത്ഥ വിതക്കബ്യാപാരോപി അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി. സോ പനേത്ഥ തഗ്ഗതികോതി ആഹ – ‘‘വിതക്കോ തംസമ്പയുത്തോ ചാ’’തി. സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി ഉപവിചരണം വിതക്കവിചാരാനംയേവേത്ഥ കിച്ചന്തി ‘‘വിതക്കവിചാരസങ്ഖാതാ മനോപവിചാരാ’’തി വുത്തം. സോമനസ്സയുത്തോ ഉപവിചാരോ സോമനസ്സൂപവിചാരോ യഥാ ‘‘ആജഞ്ഞരഥോ’’തി ആഹ ‘‘സോമനസ്സേന സദ്ധി’’ന്തിആദി.

൩൦൬. ഉപവിചാരാനം ഉപസ്സയട്ഠേന ഗേഹം വിയാതി ഗേഹം, രൂപാദയോതി ആഹ – ‘‘ഗേഹസ്സിതാനീതി കാമഗുണനിസ്സിതാനീ’’തി. നിച്ചസഞ്ഞാദിനിക്ഖമനതോ നേക്ഖമ്മം വിപസ്സനാതി, ‘‘നേക്ഖമ്മസ്സിതാനീതി വിപസ്സനാനിസ്സിതാനീ’’തി വുത്തം. ഇട്ഠാനന്തി കസിവണിജ്ജാദിവസേന പരിയിട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘പരിയേസിതാന’’ന്തി. പിയഭാവോ പന കന്തസദ്ദേനേവ കഥിതോതി കാമിതബ്ബാനം മനോ രമേതീതി മനോരമാനം. ലോകേന ആമസീയതീതി ലോകാമിസം, തണ്ഹാ. തായ ഗഹേതബ്ബതായ ഇട്ഠഭാവാപാദനേന പടിസങ്ഖതതായ ച പടിസംയുത്താനം. അതീതേ കതം ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണികഅനുഭവനസ്സ അസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. ഏദിസം അനുസ്സരണം ദിട്ഠഗ്ഗഹണാനുസ്സരേന ച ഹോതീതി ദസ്സേതും, ‘‘യഥാഹ’’ന്തിആദി വുത്തം.

അനിച്ചാകാരന്തി ഹുത്വാ അഭാവാകാരം. വിപരിണാമവിരാഗനിരോധന്തി ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ വിപരിണാമേതബ്ബഞ്ചേവ, തതോ ഏവ പലോകിതം ഭങ്ഗഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന യസ്മാ ഉപ്പന്നം രൂപം തേനേവാകാരേന ന തിട്ഠതി, അഥ ഖോ ഉപ്പാദാവത്ഥാസങ്ഖാതം പകതിം വിജഹതി, വിജഹിതഞ്ച ജരാവത്ഥായ തതോ വിഗച്ഛതി, വിഗച്ഛന്തഞ്ച ഭങ്ഗുപ്പത്തിയാ നിരുജ്ഝതീതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും, ‘‘പകതിവിജഹനേനാ’’തിആദി വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’തി വുത്തം, അനുബോധഞാണം പന അധിപ്പേതം വീഥിപടിപന്നായ വിപസ്സനായ വസേനാതി ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായാ’’തി വുത്തം ഉപവിചാരനിദ്ദേസഭാവതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘ഛസുദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ’’തിആദി. സങ്ഖാരാനം ഭേദം പസ്സതോതി സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനസഭാവം വീഥിപടിപന്നേന വിപസ്സനാഞാണേന പസ്സതോ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരഗതമ്ഹി തിക്ഖേ’’തിആദി. തത്ഥ സങ്ഖാഗതമ്ഹീതി സങ്ഖാരഗതേ വിസയഭൂതേ. തിക്ഖേതി ഭാവനാബലേന ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതായ തിബ്ബേ. സൂരേതി പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായ, തേസഞ്ച അഭിഭവനസമത്ഥതായ വിസദേ പടുഭൂതേ പവത്തന്തേ.

കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന വൂപസന്തതായ സന്തചിത്തസ്സ, സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനതോ ഭിക്ഖുനോ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസന്നിസ്സിതത്താ അമാനുസീ രതീതി വിവേകരതി നേക്ഖമ്മരതി. യതോ യതോതി യഥാ യഥാ നയവിപസ്സനാദീസു യേന യേന സമ്മസനാകാരേനാതി അത്ഥോ. ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയന്തി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാനം ഉപ്പാദഞ്ച ഭങ്ഗഞ്ച. അമതന്തം വിജാനതന്തി വിജാനന്താനം വിഞ്ഞൂനം ആരദ്ധവിപസ്സനാനം തം പീതിപാമോജ്ജം അമതാധിഗമഹേതുതായ അമതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേതി രൂപാദിവസേന ഛബ്ബിധേ ഇട്ഠാരമ്മണേ യഥാരഹം ഛസു ദ്വാരേസു ആപാഥഗതേ. വിസയേ ചേതം ഭുമ്മവചനം.

൩൦൭. പച്ചുപ്പന്നന്തി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം. അനുത്തരവിമോക്ഖോ നാമ അരഹത്തം ഇധ അധിപ്പേതം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. കഥം പന തത്ഥ പിഹം ഉപട്ഠപേതി, ന ഹി അധിഗതം അരഹത്തം ആരമ്മണം ഹോതി, ന ച തം ആരബ്ഭ പിഹാ പവത്തതീതി? കോ വാ ഏവമാഹ – ‘‘അരഹത്തം ആരമ്മണം കത്വാ പിഹം ഉപട്ഠപേതീ’’തി. അനുസ്സുതിലദ്ധം പന പരികപ്പസിദ്ധം അരഹത്തം ഉദ്ദിസ്സ പത്ഥനം ഠപേതി, തത്ഥ ചിത്തം പണിദഹതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. ആയതനന്തി അരഹത്തമേവ ഛളങ്ഗസമന്നാഗമാദികാരണഭാവതോ, മനായതനധമ്മായതനഭാവതോ ച തഥാ വുത്തം, തം പനേതം ദോമനസ്സം പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പത്ഥനായ സഹാവത്തനതോ. ന ഹി ലോഭദോസാനം സഹ വുത്തി അത്ഥി. പത്ഥനാമൂലകത്താതി ഇമിനാ ഉപട്ഠാപയതോ പദസ്സ ഹേതുഅത്ഥജോതകതമാഹ. ഏവന്തി ‘‘കുദാസ്സുനാമാ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേന. ഉസ്സുക്കാപേതുന്തി യഥാ മഗ്ഗേന ഘടേതി, ഏവം ഉസ്സുക്കാപേതും.

൩൦൮. അഞ്ഞാണുപേക്ഖാതി അഞ്ഞാണസഹിതാ ഉപേക്ഖാ അസമപേക്ഖനപവത്താ. തേന തേന മഗ്ഗോധിനാ തസ്സ തസ്സ അപായഗമനീയകിലേസോധിസ്സ അനവസേസതോ ജിതത്താ ഖീണാസവോ നിപ്പരിയായതോ ഓധിജിനോ നാമ; തദഭാവതോ പുഥുജ്ജനോ നിപ്പരിയായതോവ അനോധിജിനോ നാമ; സേഖോ പന സിയാ പരിയായതോ ഓധിജിനോതി. തമ്പി നിവത്തേന്തോ, ‘‘അഖീണാസവസ്സാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. ആയതിം വിപാകം ജിനിത്വാതി അപ്പവത്തികരണവസേന സബ്ബസോ ആയതിം വിപാകം ജിനിത്വാ ഠിതത്താ ഖീണാസവോവ നിപ്പരിയായതോ വിപാകജിനോ നാമ; തദഭാവതോ പുഥുജ്ജനോ നിപ്പരിയായതോ അവിപാകജിനോ നാമ; സേഖോ പന സിയാ പരിയായതോ വിപാകജിനോതി. തമ്പി നിവത്തേന്തോ ‘‘അഖീണാസവസ്സേവാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. അപസ്സന്തസ്സ രൂപന്തി പാളിതോ പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പാളിയം പുബ്ബേ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി വചനം അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സായം ഉപേക്ഖാ, ന കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം. ഗേഹസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ ഹി യം കിഞ്ചി ആരമ്മണവത്ഥും അപേക്ഖസ്സേവ, ന നിരപേക്ഖസ്സാതി ഇട്ഠേ, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ വാ ആരമ്മണേ സിയാതി വുത്തം ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ’’തി. അഞ്ഞാണേന പന തത്ഥ അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരപ്പത്തി ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഗുളപിണ്ഡകേ’’തിആദി.

ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സാതി ഇദം യേഭുയ്യേന സത്താനം ഇട്ഠേ രജ്ജനം, അനിട്ഠേ ദുസ്സനന്തി കത്വാ വുത്തം. അയോനിയോമനസികാരോ ഹി തംതംആരമ്മണവസേന ന കത്ഥചിപി ജവനനിയമം കരോതീതി വുത്തവിപരീതേപി ആരമ്മണേ രജ്ജനദുസ്സനം സമ്ഭവതി, തഥാപിസ്സ രജ്ജനദുസ്സനം അത്ഥതോ പടിക്ഖിത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അസമപേക്ഖനേതി അസമം അയുത്തദസ്സനേ അയോനിസോ സമ്മോഹപുബ്ബകം ആരമ്മണസ്സ ഗഹണേ.

൩൦൯. പവത്തനവസേനാതി ഉപ്പാദനവസേന ചേവ ബഹുലീകരണവസേന ച. നിസ്സായ ചേവ ആഗമ്മ ചാതി ആഗമനട്ഠാനഭൂതേ നിസ്സയപച്ചയഭൂതേ ച കത്വാ. അതിക്കന്താനി നാമ ഹോന്തി വിക്ഖമ്ഭനേന ഉസ്സാരേന്താ സമുസ്സാരേന്താ.

സോമനസ്സഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ, ‘‘സരിക്ഖകേനേവ സരിക്ഖകം ജഹാപേത്വാ’’തി വുത്തം. ഇധാപി പഹായകം നാമ പഹാതബ്ബതോ ബലവമേവ, സംകിലേസധമ്മാനം ബലവഭാവതോ സാതിസയം പന ബലവഭാവം സന്ധായ ‘‘ഇദാനി ബലവതാ’’തിആദി വുത്തം. ബലവഭാവതോ വോദാനധമ്മാനം അധിഗമസ്സ അധിപ്പേതത്താ ഹേത്ഥ നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സാനമ്പി പഹാനം ജോതിതം.

ഉപേക്ഖായ പഹായകഭാവേന അധിപ്പേതത്താ ‘‘ഉപേക്ഖാകഥാ വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. ഝാനസ്സ അലാഭിനോ ച ലാഭിനോ ച പകിണ്ണകസങ്ഖാരസമ്മസനം സന്ധായ, ‘‘സുദ്ധസങ്ഖാരേ ച പാദകേ കത്വാ’’തി. ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി ഭാവനായ പഗുണഭാവം ആഗമ്മ കദാചി അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനപി ഹി സമ്മസനം ഹോതീതി. പാദകജ്ഝാനവസേന, സമ്മസിതധമ്മവസേന വാ ആഗമനവിപസ്സനായ ബഹുലം സോമനസ്സസഹഗതഭാവതോ ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീ പന വിപസ്സനാ സോമനസ്സസഹഗതാവാ’’തി നിയമേത്വാ വുത്തം. ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹോതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അരൂപജ്ഝാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. പുരിമസദിസാവാതി പുരിമസദിസാ ഏവ, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ വാ ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതാ വാതി അത്ഥോ. ഇദം സന്ധായാതി യം ചതുത്ഥജ്ഝാനാദിപാദകതോ ഏവ ഉപേക്ഖാസഹഗതം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനം നിസ്സായ സോമനസ്സസഹഗതായ വിപസ്സനായ പഹാനം, ഇദം സന്ധായ. പഹാനന്തി ചേത്ഥ സമതിക്കമലക്ഖണം വേദിതബ്ബം.

ഏതം വിസേസം വിപസ്സനായ ആവജ്ജനട്ഠാനഭൂതം. വുട്ഠാനഗാമിനിയാ ആസന്നേ സമാപന്നജ്ഝാനവിപസ്സനാ പാദകജ്ഝാനവിപസ്സനാ, സമ്മസിതധമ്മോതി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോതി പാദകജ്ഝാനസ്സ സമ്മസിതജ്ഝാനസ്സ ച ഭേദേ സതി പടിപജ്ജനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ‘‘അഹോ വത മയ്ഹം പഞ്ചങ്ഗികം ഝാനം ഭവേയ്യ ചതുരങ്ഗിക’’ന്തിആദിനാ പുബ്ബേ പവത്തഅജ്ഝാസയോ. തേസമ്പി വാദേതി ഏത്ഥ പഠമഥേരവാദേ. അയമേവ…പേ… നിയമേതി തതോ തതോ ദുതിയാദിപാദകജ്ഝാനതോ ഉപ്പന്നസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ പാദകജ്ഝാനാതിക്കന്താനം അങ്ഗാനം അസമാപജ്ജിതുകാമതാ വിരാഗഭാവനാഭാവതോ ഇതരസ്സ ച അതബ്ഭാവതോ. ഏതേനേവ ഹി പഠമഥേരവാദേ അപാദകപഠമജ്ഝാനപാദകമഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനികാവ ഹോന്തി, ഇതരേ ച ദുതിയജ്ഝാനികാദിമഗ്ഗാ പാദകജ്ഝാനവിപസ്സനാനിയമേഹി തംതംഝാനികാവ. ഏവം സേസവാദേസുപി വിപസ്സനാനിയമോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ – ‘‘തേസമ്പി വാദേ അയമേവ പുബ്ബഭാഗേ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവ നിയമേതീ’’തി. വുത്താവ, തസ്മാ ന ഇധ വത്തബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

൩൧൦. നാനത്താദി കാമാവചരാദികുസലാദിവിഭാഗതോ നാനാവിധാ. തേനാഹ ‘‘അനേകപ്പകാരാ’’തി. നാനത്തസിതാതി രൂപസദ്ദാദിനാനാരമ്മണനിസ്സയാ. ഏകത്താ ഏകസഭാവാ ജാതിഭൂമിആദിവിഭാഗാഭാവതോ. ഏകാരമ്മണനിസ്സിതാതി ഏകപ്പകാരേനേവ ആരമ്മണേ പവത്താ. ഹേട്ഠാ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ വുത്താ ‘‘ബാലസ്സ മുള്ഹസ്സാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൦൮). ഉപരി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ വക്ഖതി ‘‘ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൧൧). ദ്വേ ഉപേക്ഖാ ഗഹിതാ ദ്വിന്നമ്പി ഏകത്താ, ഏകജ്ഝം ഗഹേതബ്ബതോ, നാനത്തസിതായ ഉപേക്ഖായ പകാസിതഭാവതോ ച.

അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ അഞ്ഞാ സദ്ദാദീസു തത്ഥ തത്ഥേവ വിജ്ജമാനത്താ. രൂപേസൂതി ച ഇമിനാ ന കേവലം രൂപായതനവിസേസാ ഏവ ഗഹിതാ, അഥ ഖോ കസിണരൂപാനിപീതി ആഹ – ‘‘രൂപേ ഉപേക്ഖാഭാവഞ്ച അഞ്ഞാ’’തിആദി. ഏകത്തസിതഭാവോപി ഇധ ഏകത്തവിസയസമ്പയോഗവസേനേവ ഇച്ഛിതോ, ന ആരമ്മണവസേന ചാതി ദസ്സേതും, ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. സമ്പയുത്തവസേനാതി സമ്പയോഗവസേന. ആകാസാനഞ്ചായതനം നിസ്സയതീതി ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാ, ആകാസാനഞ്ചായതനഖന്ധനിസ്സിതാ. സേസാസുപീതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനിസ്സിതാദീസുപി.

അരൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖായാതി അരൂപാവചരധമ്മാരമ്മണായ വിപസ്സനുപേക്ഖായ. രൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തായ കാമരൂപാരൂപഭേദായ തണ്ഹായ നിബ്ബത്താതി തമ്മയാ, തേഭൂമകധമ്മാ, തേസം ഭാവോ തമ്മയതാ, തണ്ഹാ യസ്സ ഗുണസ്സ വസേന അത്ഥേ സദ്ദനിവേസോ, തദഭിധാനകോതി ആഹ – ‘‘തമ്മയതാ നാമ തണ്ഹാ’’തി. അതമ്മയതാ തമ്മയതായ പടിപക്ഖോതി കത്വാ. വിപസ്സനുപേക്ഖന്തി, ‘‘യദത്ഥി യം ഭൂതം, തം പജഹതി ഉപേക്ഖം പടിലഭതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൭൧; അ. നി. ൭.൫൫) ഏവമാഗതം സങ്ഖാരവിചിനനേ മജ്ഝത്തഭൂതം ഉപേക്ഖം.

൩൧൧. യദരിയോതി ഏത്ഥ ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ, ഉപയോഗപുഥുവചനേ ച യ-സദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘യേ സതിപട്ഠാനേ അരിയോ’’തി ആഹ. കാമം ‘‘അരിയോ’’തി പദം സബ്ബേസമ്പി പടിവിദ്ധസച്ചാനം സാധാരണം, വക്ഖമാനസ്സ പന വിസേസസ്സ ബുദ്ധാവേണികത്താ, ‘‘അരിയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി വുത്തം. ന ഹി പച്ചേകബുദ്ധാദീനം അയമാനുഭാവോ അത്ഥി. തീസു ഠാനേസൂതി ന സുസ്സൂസന്തീതി വാ, ഏകച്ചേ ന സുസ്സൂസന്തി ഏകച്ചേ സുസ്സൂസന്തീതി വാ, സുസ്സൂസന്തീതി വാ, പടിപന്നാപടിപന്നാനം സാവകാനം പടിപത്തിസങ്ഖാതേസു തീസു സതിപട്ഠാനേസു. സതിം പട്ഠപേന്തോതി പടിഘാനുനയേഹി അനവസ്സുതത്താ തദുഭയനിവത്തത്താ സബ്ബദാ സതിം ഉപട്ഠപേന്തോ. ബുദ്ധാനമേവ സാ നിച്ചം ഉപട്ഠിതസതിതാ, ന ഇതരേസം ആവേണികധമ്മഭാവതോ. ആദരേന സോതുമിച്ഛാ ഇധ സുസ്സൂസാതി തദഭാവം ദസ്സേന്തോ, ‘‘സദ്ദഹിത്വാ സോതും ന ഇച്ഛന്തീ’’തി ആഹ. ന അഞ്ഞാതി ‘‘ന അഞ്ഞായാ’’തി വത്തബ്ബേ യകാരലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ന ജാനനത്ഥായാ’’തി. സത്ഥു ഓവാദസ്സ അനാദിയനമേവ വോക്കമനന്തി ആഹ – ‘‘അതിക്കമിത്വാ…പേ… മഞ്ഞന്തീ’’തി.

ഗേഹസ്സിതദോമനസ്സവസേനാതി ഇദം ഇധ പടിക്ഖിപിതബ്ബമത്തദസ്സനപദം ദട്ഠബ്ബം. നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സസ്സപി സത്ഥു പസങ്ഗവസേന ‘‘ന ചേവ അത്തമനോ ഹോതീ’’തി അത്തമനപടിക്ഖേപേന അനത്തമനതാ വുത്താ വിയ ഹോതീതി തം പടിസേധേന്തോ – ‘‘അപ്പതീതോ ഹോതീതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തസ്സ സേതുഘാതോ ഹി തഥാഗതാനം. യദി ഏവം കസ്മാ അത്തമനതാപടിക്ഖേപോതി ആഹ – ‘‘അപ്പടിപന്നകേസു പന അനത്തമനതാകാരണസ്സ അഭാവേനേതം വുത്ത’’ന്തി. പടിഘഅവസ്സവേനാതി ഛഹി ദ്വാരേഹി പടിഘവിസ്സന്ദനേന, പടിഘപ്പവത്തിയാതി അത്ഥോ. ഉപ്പിലാവിതോതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ ഉപ്പിലാവിതത്തസ്സ ബോധിമൂലേ ഏവ പഹീനത്താ. പടിപന്നകേസൂതി ഇദം അധികാരവസേന വുത്തം, അപ്പടിപന്നകേസുപി തഥാഗതസ്സ അനത്തമനതാകാരണം നത്ഥേവ. ഏതം വുത്തന്തി ഏതം ‘‘അത്തമനോ ചേവ ഹോതീ’’തിആദിവചനം വുത്തം സാവകാനം സമ്മാപടിപത്തിയാ സത്ഥു അനവജ്ജായ ചിത്താരാധനായ സമ്ഭവതോ.

൩൧൨. ദമിതോതി നിബ്ബിസേവനഭാവാപാദനേന സിക്ഖാപിതോ. ഇരിയാപഥപരിവത്തനവസേന അപരിവത്തിത്വാ ഏകദിസായ ഏവ സത്തദിസാവിധാവനസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ സാരിതാനം ഹത്ഥിദമ്മാദീനം ഏകദിസാധാവനമ്പി അനിവത്തനവസേനേവ യുത്തന്തി ആഹ – ‘‘അനിവത്തിത്വാ ധാവന്തോ ഏകംയേവ ദിസം ധാവതീ’’തി. കായേന അനിവത്തിത്വാവാതി കായേന അപരിവത്തിത്വാ ഏവ. വിമോക്ഖവസേന അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി, ന പുരത്ഥിമാദിദിസാവസേന. ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകനീഹാരേനേവ, ഏകസ്മിംയേവ വാ ദിവസേ ഏകഭാഗേന. ‘‘പഹാരോ’’തി ഹി ദിവസസ്സ തതിയോ ഭാഗോ വുച്ചതി. വിധാവനഞ്ചേത്ഥ ഝാനസമാപജ്ജനവസേന അകലങ്കമപ്പതിസാതം ജവനചിത്തപവത്തന്തി ആഹ ‘‘സമാപജ്ജതിയേവാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.