൪. വിഭങ്ഗവഗ്ഗോ

൧. ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൨. ഏകാ രത്തി ഏകരത്തോ, ഭദ്ദോ ഏകരത്തോ ഏതസ്സാതി ഭദ്ദേകരത്തം, വിപസ്സനം പരിബ്രൂഹേന്തോ പുഗ്ഗലോ. തേനാഹ – ‘‘വിപസ്സനാനുയോഗസമന്നാഗതത്താ’’തി. തം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തിയാ പന ഭദ്ദേകരത്തസഹചരണതോ ഭദ്ദേകരത്തോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഭദ്ദേകരത്തസ്സ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച ദേസേസ്സാമീ’’തി. ദേസേതബ്ബമത്ഥം ഉദ്ദിസതി ഏതേനാതി ഉദ്ദേസോ, സങ്ഖേപദേസനാ ഏവ. യസ്മാ പന നിദ്ദേസപദാനം ജനനിട്ഠാനേ ഠിതത്താ മാതാ വിയാതി മാതികാതി വുച്ചതി, തസ്മാഹ ‘‘ഉദ്ദേസന്തി മാതിക’’ന്തി. ഉദ്ദിട്ഠമത്ഥം വിഭജതി ഏതേനാതി വിഭങ്ഗോ വിത്ഥാരദേസനാ, തേനാഹ – ‘‘വിത്ഥാരഭാജനിയ’’ന്തി ‘‘യഥാഉദ്ദിട്ഠമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ഭാജേതി വിഭജതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ.

ഉപ്പാദാദിഖണത്തയം പത്വാ അതിക്കമം അതിക്കന്തം അതീതം. തം പന അത്ഥതോ വിഗതം ഖന്ധപഞ്ചകന്തി ആഹ ‘‘അതീതേ ഖന്ധപഞ്ചകേ’’തി. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നാനുഗച്ഛേയ്യാതി തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനാഹി നാനുഭവേയ്യ, നാഭിനന്ദേയ്യാതി അത്ഥോ. യഥാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ വിപരീതഗ്ഗാഹവസേന അതീതേസു രൂപാദീസു മിച്ഛാഅഭിനിവിസനം പരാമാസോ ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ; ഏവം ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ വിപരീതഗ്ഗാഹവസേന അനാഗതേസു രൂപാദീസു മിച്ഛാഅഭിനിവിസനം പരാമാസോ ദിട്ഠി കമ്മസമാദാനം ദിട്ഠിപത്ഥനാതി തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ – ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ന പത്ഥേയ്യാ’’തി. യദതീതന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘അപത്ത’’ന്തി പദം സങ്ഗണ്ഹാതി. തമ്പി ഹി കാരണവചനം. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ ചാ’’തി. തത്ഥായമധിപ്പായോ, ‘‘അതീതം തണ്ഹാദിവസേന നാഭിനന്ദിതബ്ബം സബ്ബസോ അവിജ്ജമാനത്താ സസവിസാണം വിയ, തഥാ അനാഗതമ്പി ന പത്ഥേതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ സിയാ – അതീതം നാഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിനന്ദനായ നിപ്പയോജനത്താ, അനാഗതപത്ഥനാ പന സഫലാപി സിയാതി ന സബ്ബസോ പടിക്ഖിപിതബ്ബാതി? ന, തസ്സാപി സവിഘാതഭാവേന പടിക്ഖിപിതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ പഹീനന്തി നിസ്സട്ഠസഭാവം. നിരുദ്ധന്തി ഭഗ്ഗം. അത്ഥങ്ഗതന്തി വിനാസം. അപ്പത്തന്തി സഭാവം ഉപ്പാദാദികം അസമ്പത്തം. അജാതന്തി ന ജാതം. അനിബ്ബത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം.

യത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം യസ്മിം ഖണേ, യസ്മിം യസ്മിം വാ ധമ്മപുഞ്ജേ ഉപ്പന്നം, തം സബ്ബമ്പി അസേസേത്വാ. അരഞ്ഞാദീസു വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ. തേന അരഞ്ഞേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ പബ്ബതകന്ദരാദീസു വാതി ഠാനനിയമാഭാവാ അനുപസ്സനായ സാതച്ചകാരിതം ദസ്സേതി. യമകാദിവസേന പരിബ്രൂഹിയമാനാ വിപസ്സനാ വിയ പടിപക്ഖേഹി അകോപനിയാവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അസംഹീരം അസംകുപ്പന്തി ഇദം വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. ഗാഥായമയമത്ഥോ വിപസ്സനാവസേന യുജ്ജതീതി ആഹ – ‘‘വിപസ്സനാ ഹീ’’തിആദി. കിം ഏതായ പരിയായകഥായാതി നിപ്പരിയായതോവ അസംഹീരം അസംകുപ്പം ദസ്സേതും, ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. കഥം പന നിച്ചസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അനുബ്രൂഹനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തിആദി. ഏതേന തദാരമ്മണധമ്മാ ബ്രൂഹനായ, തേസം ആരമ്മണമ്പി അത്ഥതോ അനുബ്രൂഹിതം നാമ ഹോതി ബഹുലം മനസികാരേനാതി ദസ്സേതി.

ആദിതോ താപനം ആതാപനം, തേന ആരമ്ഭധാതുമാഹ. പരിതോ താപനം പരിതാപനം, തേന നിക്കമധാതുപരക്കമധാതുയോ ചാതി. തസ്സ സേനാതി തസ്സ മച്ചുനോ സഹകരണട്ഠേന സേനാ വിയാതി സേനാ. സങ്ഗരോതിആദീസു മിത്താകാരഗ്ഗഹണേന സാമപയോഗമാഹ. ലഞ്ജഗ്ഗഹണേന ലഞ്ജദാനം, തേന ദാനപ്പയോഗം. ബലരാസീതി ഹത്ഥിഅസ്സാദിബലകായോ. തേന ദണ്ഡഭേദാനി വദതി. ഭേദോപി ഹി ബലവതോ ഏവ ഇജ്ഝതി, സ്വായം ചതുബ്ബിധോപി ഉപായയോഗേന സമ്പവത്തീയതി. തത്ഥ തത്ഥ ച സങ്ഗം ആസത്തിം അരതി ദേതീതി സങ്ഗരോ പുബ്ബഭാഗേ വാ സങ്ഗരണവസേന തസ്സ പടിജാനനവസേന പവത്തനതോ.

ഉട്ഠാഹകം ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നം. സപരഹിതസീവനലക്ഖണേന അസാധുഭാവപരമ്മുഖഭാവഗമനേന വാ സന്തോ.

൨൭൩. മനുഞ്ഞരൂപവസേനേവ ഏവംരൂപോ അഹോസീന്തി അതീതം അന്വാഗമേതി തത്ഥ നന്ദിയാസമന്വാനയനതോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കുസലസുഖസോമനസ്സവേദനാവസേനാതി കുസലവേദനാവസേന സുഖവേദനാവസേന സോമനസ്സവേദനാവസേനാതി പച്ചേകം വേദനാസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തണ്ഹാഭിനന്ദനായ സതി ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ സിദ്ധാ ഏവാതി – ‘‘തണ്ഹം സമന്വാനേതി’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ഹീനരൂപാദി…പേ… ന മഞ്ഞതി അമനുഞ്ഞോപി സമാനോ സമനുഞ്ഞഭാവസ്സേവ വസേന മഞ്ഞനായ പവത്തനതോ. നാനുപവത്തയതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന നന്ദിയാ ദൂരീകതത്താ.

൨൭൪. ഉളാരസുന്ദരഭാവമുഖേനേവ അനാഗതേസുപി രൂപാദീസു തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പനാ പവത്തതീതി ആഹ – ‘‘ഏവംരൂപോ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി.

൨൭൫. വത്തബ്ബം സിയാതി യഥാ നന്ദിയാ അസമന്വാനയനജോതനം ബ്യതിരേകമുഖേന പതിട്ഠപേതും, ‘‘അതീതം ന ന്വാഗമേയ്യാ’’തി ഉദ്ദേസസ്സ, ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതീതം അന്വാഗമേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൭൩) വിഭങ്ഗോ വുത്തോ, ഏവം ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മ’’ന്തിആദികസ്സ ഉദ്ദേസസ്സ ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭങ്ഗേ വുച്ചമാനേ വിപസ്സനാപടിക്ഖേപവസേന, ‘‘കഥഞ്ച…പേ… വത്തബ്ബം സിയാ’’തി വുത്തം. തയിദം പരമഗമ്ഭീരം സത്ഥുദേസനാനയം അനുപധാരേത്വാ ചോദിതം, യസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മ’’ന്തിആദികസ്സ ഉദ്ദേസസ്സ ബ്യതിരേകമുഖേനേവ വിപസ്സനാപടിക്ഖേപവസേന, ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേസൂ’’തി വിഭങ്ഗദേസനാ സമ്പവത്തതി. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ തസ്സാ ഏവാതി വിപസ്സനായ ഏവ. അഭാവം ദസ്സേതും സംഹീരതീതി മാതികം ഉദ്ധരിത്വാതി കഥേതുകമ്യതായ മാതികാവസേന പദുദ്ധാരം കത്വാ, ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസുതവാ സുതവാ’’തി ച ആദിനാ വിത്ഥാരോ വുത്തോ. വിപസ്സനായ അഭാവതോതി വിപസ്സനായ അഭാവിതതായ അവിക്ഖമ്ഭിതതായ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി സപത്തേഹി വിയ തത്ഥ തത്ഥ ഠപനായ ആകഡ്ഢീയതി, തത്ഥ തത്ഥ വിസയേ തതോ ഏവ അപായസമുദ്ദം സംസാരസമുദ്ദം ആനീയതി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. ആനന്ദഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൬. ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവത്തേത്വാ ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സമ്മദേവ ലയനം അപ്പനം പടിസല്ലാനം, യോ കോചി സമാപത്തിവിഹാരോ, ഇധ പന അരിയവിഹാരോ അധിപ്പേതോതി ആഹ – ‘‘പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ’’തിആദി. ജാനന്തോവ ഭഗവാ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തി, ജാനന്താപി ന പുച്ഛന്തീ’’തിആദി (പാരാ. ൧൬).

൨൭൮. സാധുകാരമദാസീതി സാധുസദ്ദം സാവേസി. തം പന പസംസാ ഹോതീതി പസംസത്ഥോ സാധുസദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ദേസനം പസംസന്തോ’’തി. വിജ്ജമാനേഹി വണ്ണേഹി ഗുണവന്തേ ഉദഗ്ഗതാകരണം സമ്പഹംസനം, കേവലം ഗുണസംകിത്തനവസേന ഥോമനാ പസംസാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ആനന്ദഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൯. ഉണ്ഹഭാവേന തപനതോ തപം ഉദകം ഏതസ്സാതി തപോദാ, രഹദോ. തേനാഹ ‘‘തത്തോദകസ്സ രഹദസ്സാ’’തി. സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും, ‘‘വേഭാരപബ്ബതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തതോ ഉദകരഹദതോ, തം രഹദം ഉപനിസ്സായാതി അത്ഥോ. നാഗഭവനാഗതോപി ഹി സോ രഹദോ തതോ ഉപരി മനുസ്സലോകേ ജലാസയേന സമ്ബദ്ധോ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘തപോദാ നാമ നദീ സന്ദതീ’’തി. ഏദിസാതി കുഥിതാ ഉണ്ഹാ, അന്വത്ഥനാമവസേന തപോദാതി ച വുച്ചതീതി അത്ഥോ. പേതലോകോതി പേതാനം വസനട്ഠാനം പച്ചേകനിരയം സന്ധായാഹ. ഇമസ്സ പന ആരാമസ്സാതി തപോദാരാമസ്സ. തതോതി തപോദാസങ്ഖാതനദിതോ. മഹാഉദകരഹദോതി മഹാഉദകഭരിതം പല്ലലം.

൨൮൦. സമിദ്ധോതി ഉളാരോ, പരിപുണ്ണോയേവാതി അത്ഥോ. ആദിമ്ഹി ബ്രഹ്മചരിയമസ്സാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയോ, സോ ഏവ ആദിബ്രഹ്മചരിയകോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗപ്പടിപത്തിഭൂതോ’’തി. ‘‘അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി അദ്ധഭേദമുഖേന സങ്ഖതധമ്മബോധവചനം.

൨൮൨. കാമം ഖന്ധാദിവസേന വിഭജനം സാധാരണം, പഠമദുതിയചതുത്ഥസുത്തേസു പന ഖന്ധവസേന വിഭജനം കത്വാ ഇധ തഥാ അകത്വാ ഏവം ദേസനായ ഠപനം തതോ അഞ്ഞഥാ ആയതനവസേന വിഭജനത്ഥം. ഏവം വിഭിന്നാ ഹി സങ്ഖേപവിത്ഥാരതോ അനവസേസാ സമ്മസനുപഗാ ധമ്മാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി; അയം കിരേത്ഥ ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ ഥേരേന നയതോ ഗഹിതോതി ദസ്സേതും, ‘‘ഇമസ്മിം കിരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദ്വാദസായതനവസേനേവ മാതികം ഠപേസീതി ലോകിയാനി ദ്വാദസായതനാനി ഏവ സന്ധായ മാതികം ഠപേസി, യഥാ തീസു സുത്തേസു ഖന്ധവസേന വിഭത്തം, ഏവം യദി ഭഗവതാ ഇധാപി വിഭജനം ഇച്ഛിതം സിയാ, തഥാ വിഭജേയ്യ, യസ്മാ പന തഥാ അവിഭജിത്വാവ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠോ, തസ്മാ ദ്വാദസായതനവസേനേവേത്ഥ വിഭജനം ഭഗവതാ ച അധിപ്പേതന്തി നയഗ്ഗാഹേ ഠത്വാ ഥേരോ വിഭജി. തേനാഹ – ‘‘നയം പടിലഭിത്വാ ഏവമാഹാ’’തി. ഭാരിയം കതന്തി ദുക്കരം കതം. അപദേ പദം ദസ്സിതം ആകാസേ പദം കതം സാധാരണസ്സ അത്ഥസ്സ വിസിട്ഠവിസയതായ ദസ്സിതത്താ. നികന്തിവിഞ്ഞാണന്തി നികന്തിതണ്ഹായ സമ്പയുത്തം വിഞ്ഞാണം, ‘‘ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതീ’’തി വചനതോ. മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം മനോദ്വാരികജവനാനം ദ്വാരഭൂതം.

൨൮൩. പത്ഥനാവസേന ഠപേസീതി പത്ഥനാവസേന ചിത്തം പവത്തേസി.

മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ

സമത്താ.

൪. ലോമസകകങ്ഗിയഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൮൬. ഘനനിചിതലോമോ ലോമസോ, അയം പന അപ്പതായ ലോമസകോതി ആഹ – ‘‘ഈസകലോമസാകാരതായാ’’തി, ലോമസകോ അങ്ഗികോ ലോമസകകങ്ഗിയോ, പഠമോ ക-കാരോ അപ്പത്ഥോ, ദുതിയം പന പദവഡ്ഢനമേവ. രത്തകമ്ബലസിലായന്തി രത്തകമ്ബലവണ്ണസിലായം. ഓരുയ്ഹാതി ആകാസതോ ഓതരിത്വാ. പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ദിന്നലാഭസക്കാരസ്സ അസാദിയനതോ മനുസ്സപഥേ ന വസന്തി.

ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹീതി നിസ്സക്കവചനതോ ആഗന്ത്വാതി അധിപ്പായോ. സന്നിപതിതാഹി ദേവതാഹീതി കരണവചനം. പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായ പടിവിജ്ഝിതും അസക്കോന്താനം ദേവാനം ഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവാപാദനേന സമുത്തേജേതും സംവേഗജനനത്ഥം…പേ… അഭാസി. തത്രാതി തസ്മിം ദേവസന്നിപാതേ, തിസ്സം വാ ദേസനായം. ദേവത്തസ്സാതി ദേവഭാവസ്സ, ദിബ്ബസമ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. ഭദ്ദേകരത്തസ്സ സുത്തസ്സ ഏതാതി ഭദ്ദേകരത്തിയാ.

സവനമുഖേന ബ്യഞ്ജനസോ അത്ഥസോ ച ഉപധാരണം ഉഗ്ഗണ്ഹനന്തി ആഹ – ‘‘തുണ്ഹീഭൂതോ നിസീദിത്വാ സുണന്തോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി നാമാ’’തി. വാചുഗ്ഗതകരണം പരിയാപുണനന്തി ആഹ – ‘‘വാചായ സജ്ഝായം കരോന്തോ പരിയാപുണാതി നാമാ’’തി. ഗന്ഥസ്സ പരിഹണം ധാരണം, തം പന പരേസു പതിട്ഠാപനം പാകടം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അഞ്ഞേസം വാചേന്തോ ധാരേതി നാമാ’’തി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ലോമസകകങ്ഗിയഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ

സമത്താ.

൫. ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൮൯. അങ്ഗസുഭതായാതി അങ്ഗാനം ഹത്ഥപാദാദിസരീരാവയവാനം സുന്ദരഭാവേന. യം അപച്ചം കുച്ഛിതം മുദ്ധം വാ, തത്ഥ ലോകേ മാണവവോഹാരോ, യേഭുയ്യേന സത്താ ദഹരകാലേ സുദ്ധധാതുകാ ഹോന്തീതി വുത്തം, ‘‘തരുണകാലേ വോഹരിംസൂ’’തി. അധിപതിത്താതി ഇസ്സരഭാവതോ.

സമാഹാരന്തി സന്നിചയം. പണ്ഡിതോ ഘരമാവസേതി യസ്മാ അപ്പതരേപി ബ്യയമാനേ ഭോഗാ ഖീയന്തി, അപ്പതരേപി സഞ്ചയമാനേ വഡ്ഢന്തി, തസ്മാ വിഞ്ഞുജാതികോ കിഞ്ചി ബ്യയം അകത്വാ അയമേവ ഉപ്പാദേന്തോ ഘരാവാസം അനുതിട്ഠേയ്യാതി ലോഭാദേസിതമത്ഥം വദതി.

ധനലോഭേന…പേ… നിബ്ബത്തോ. ലോഭവസികസ്സ ഹി ഗതി നിരയോ വാ തിരച്ഛാനയോനി വാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘നിമിത്തസ്സാദഗഥിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗഥിതം വാ. തസ്മിം സമയേ കാലങ്കരേയ്യ, ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൫). നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി കതോകാസസ്സ കമ്മസ്സ പടിബാഹിതും അസക്കുണേയ്യഭാവതോ.

പത്തക്ഖന്ധഅധോമുഖഭാവം സന്ധായ ‘‘ഓനാമേത്വാ’’തി വുത്തം. ബ്രാഹ്മണചാരിത്തസ്സ ഭാവിതതം സന്ധായാഹ ‘‘ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ’’തി. തം പവത്തിം പുച്ഛീതി സുതമേതം മയാ, ‘‘മയ്ഹം പിതാ സുനഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’’തി, ഏതം ഭോതാ ഗോതമേന വുത്തന്തി. കിമിദം വുത്തന്തി ഇമം പവത്തിം പുച്ഛി.

തഥേവ വത്വാതി യഥാ സുനഖസ്സ വുത്തം, തഥേവ വത്വാ. അവിസംവാദനത്ഥന്തി, ‘‘തോദേയ്യബ്രാഹ്മണോ സുനഖോ ജാതോ’’തി അത്തനോ വചനസ്സ അവിസംവാദനത്ഥം, വിസംവാദനാഭാവദസ്സനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. ഞാതോമ്ഹി ഇമിനാതി ഇമിനാ മമ പുത്തേന മയ്ഹം പുരിമജാതിയം പിതാതി ഏവം ഞാതോ അമ്ഹീതി ജാനിത്വാ. ബുദ്ധാനുഭാവേന കിര സുനഖോ തഥാ ദസ്സേതി, ന ജാതിസ്സരതായ. ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഭുക്കരണം പന പുരിമജാതിസിദ്ധവാസനായ. ഭവപടിച്ഛന്നന്തി ഭവന്തരഭാവേന പടിച്ഛന്നം. നാമ-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ. പടിസന്ധിഅന്തരന്തി അഞ്ഞജാതിപടിസന്ധിഗ്ഗഹണേന ഹേട്ഠിമജാതം ഗതിം. അങ്ഗവിജ്ജാപാഠകോ കിരേസ, തേന അപ്പായുകദീഘായുകതാദിവസേന ചുദ്ദസ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരി; ഏവം കിരസ്സ അഹോസി, ‘‘ഇമേസം സത്താനം അപ്പായുകതാദയോ വിസേസാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗവസേന സല്ലക്ഖിയന്തി. ന ഖോ പനേതം യുത്തം ‘അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി യാവ തേസം തേസം കാരണ’ന്തി; തസ്മാ ഭവിതബ്ബമേത്ഥ അഞ്ഞേനേവ കാരണേന. സമണോ ഗോതമോ തം കാരണം വിഭജിത്വാ കഥേസ്സതി, ഏവായം സബ്ബഞ്ഞൂതി നിച്ഛയോ മേ അപണ്ണകോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അപരേ പന ഭണന്തി, ‘‘തിരച്ഛാനഗതം മനുസ്സം വാ ആവിസിത്വാ ഇച്ഛിതത്ഥകസാവനം നാമ മഹാമന്തവിജ്ജാവസേന ഹോതി; തസ്മാ ന ഏത്താവതാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതാ സുനിച്ഛിതാ ഹോതി. യം നൂനാഹം കമ്മഫലമസ്സ ഉദ്ദിസ്സ പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യം, തത്ഥ ച മേ ചിത്തം ആരാധേന്തോ പഞ്ഹം ബ്യാകരിസ്സതി. ഏവായം സബ്ബഞ്ഞൂതി വിനിച്ഛയോ മേ ഭവിസ്സതീതി തേ പഞ്ഹേ പുച്ഛതീ’’തി.

ഭണ്ഡകന്തി സാപതേയ്യം, സന്തകന്തി അത്ഥോ. കമ്മുനാ ദാതബ്ബം ആദിയന്തീതി കമ്മദായാദാ, അത്തനാ കതൂപചിതകമ്മഫലഭാഗീതി അത്ഥോ. തം പന കമ്മദായജ്ജം കാരണോപചാരേന വദന്തോ, ‘‘കമ്മം ഏതേസം ദായജ്ജം ഭണ്ഡകന്തി അത്ഥോ’’തി ആഹ – യഥാ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൮൦). യവതി ഫലം സഭാവതോ ഭിന്നമ്പി അഭിന്നം വിയ മിസ്സിതം ഹോതി, ഏതേനാതി യോനീതി ആഹ – ‘‘കമ്മം ഏതേസം യോനി കാരണ’’ന്തി. മമത്തവസേന ബജ്ഝതി സംബജ്ഝതീതി ബന്ധു, ഞാതി സാലോഹിതോ ച. കമ്മം പന ഏകന്തസമ്ബന്ധമേവാതി ആഹ – ‘‘കമ്മം ഏതേസം ബന്ധൂ’’തി. പതിട്ഠാതി അവസ്സയോ. കമ്മസദിസോ ഹി സത്താനം അവസ്സയോ നത്ഥി, അഞ്ഞോ കോചി ഇസ്സരോ ബ്രഹ്മാ വാ ന കരോതി താദിസം കത്തും സജ്ജിതും അസമത്ഥഭാവതോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. കമ്മമേവാതി കസ്മാ അവധാരിതം, നനു കിലേസാപി സത്താനം ഹീനപണീതഭാവകാരണം, ന കേവലന്തി? സച്ചമേതം, കിലേസപയോഗേന വിപാകവട്ടം നിബ്ബത്തം കമ്മപവത്തിതമേവാതി കത്വാ വുത്തം. ‘‘കഥിതസ്സ അത്ഥം ന സഞ്ജാനാസീ’’തി സങ്ഖേപതോ വത്വാ നനു ഭഗവാ മഹാകാരുണികോ പരേസം ഞാപനത്ഥമേവ ധമ്മം ദേസേതീതി ആഹ – ‘‘മാനനിസ്സിതോ കിരേസാ’’തിആദി.

൨൯൦. സമത്തേനാതി പരിയത്തേന, യഥാ തം ഫലം ദാതും സമത്ഥം ഹോതി, ഏവം കതേന, ഉപചിതേനാതി അത്ഥോ. താദിസം പന അത്തനോ കിച്ചേ അനൂനം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണേനാ’’തി. സമാദിന്നേനാതി ഏത്ഥ സമാദാനം നാമ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഗഹണം പരാമസനന്തി ആഹ – ‘‘ഗഹിതേന പരാമട്ഠേനാ’’തി. പടിപജ്ജതി ഏതായ സുഗതിദുഗ്ഗതീതി പടിപദാ, കമ്മം. തഥാ ഹി തം ‘‘കമ്മപഥോ’’തി വുച്ചതി.

ഏസാതി പടിപദാ. ദുബ്ബലം ഉപഘാതകമേവ സിയാതി ഉപപീളകസ്സ വിസയം ദസ്സേതും, ‘‘ബലവകമ്മേനാ’’തിആദി വുത്തം. ബലവകമ്മേനാതി പുഞ്ഞകമ്മേന. വദതി നാമാതി വദന്തോ വിയ ഹോതി. നിബ്ബത്താപേയ്യന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഉപപീളകസഭാവം കമ്മം ജനകസഭാവം ന ഹോതീതി? സബ്ബമേതം പരികപ്പനവചനം, യഥാ മനുസ്സാ പച്ചത്ഥികം പടിപക്ഖം കിഞ്ചി കാതും അസമത്ഥാപി കേചി ആലമ്ബനവസേന സമത്ഥാ വിയ അത്താനം ദസ്സേന്തി, ഏവംസമ്പദമിദന്തി കേചി. അപരേ പന ഭണന്തി – യസ്സിദം കമ്മസ്സവിപാകം പീളേതി, സചേ തസ്മിം അനോകാസേ ഏവ സയം വിപച്ചിതും ഓകാസം ലഭേയ്യ, അപായേസു ഏവ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലം നിബ്ബത്താപേയ്യ, യസ്മാ തം കമ്മം ബലവം ഹുത്വാ അവസേസപച്ചയസമവായേന വിപച്ചിതും ആരദ്ധം, തസ്മാ ഇതരം തസ്സ വിപാകം വിബാധേന്തം ഉപപീളകം നാമ ജാതം. ഏതദത്ഥമേവ ചേത്ഥ ‘‘ബലവകമ്മേന നിബ്ബത്ത’’ന്തി ബലവഗ്ഗഹണം കതം. കിച്ചവസേന ഹി നേസം കമ്മാനം ഏതാ സമഞ്ഞാ, യദിദം ഉപപീളകം ഉപച്ഛേദകം ജനകം ഉപത്ഥമ്ഭകന്തി, ന കുസലാനി വിയ ഉപത്ഥമ്ഭാനി ഹോന്തി നിബ്ബത്തത്ഥായ. പീളേത്വാതി വിഹേഠേത്വാ പടിഘാടനാദിവസേന ഉച്ഛുതേലയന്താദയോ വിയ ഉച്ഛുതിലാദികേ വിബാധേത്വാ. നിരോജന്തി നിത്തേജം. നിയൂസന്തി നിരസം. കസടന്തി നിസ്സാരം. പരിസ്സയന്തി ഉപദ്ദവം.

ഇദാനി പരിസ്സയസ്സ ഉപനയനാകാരം ദസ്സേന്തേന തത്ഥ, ‘‘ദാരകസ്സാ’’തിആദിം വത്വാ ഭോഗാനം വിനാസനാകാരം ദസ്സേതും, പുന ‘‘ദാരകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. കുമ്ഭദോഹനാതി കുമ്ഭപൂരഖീരാ. ഗോമണ്ഡലേതി ഗോയൂഥേ.

അട്ഠുസഭഗമനം കത്വാതി അട്ഠഉസഭപ്പമാണം പദേസം പച്ചത്ഥികം ഉദ്ദിസ്സ ധനുഗ്ഗഹോ അനുയായിം കത്വാ. തന്തി സരം. അഞ്ഞോതി പച്ചത്ഥികോ. തത്ഥേവ പാതേയ്യ അച്ചാസന്നം കത്വാ സരസ്സ ഖിത്തത്താ. വാളമച്ഛോദകന്തി മകരാദിവാളമച്ഛവന്തം ഉദകം.

പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകം കമ്മം ജനകകമ്മം നാമ പരിപുണ്ണവിപാകദായിഭാവതോ, ന പവത്തിവിപാകമത്തനിബ്ബത്തകം. ഭോഗസമ്പദാദീതി ആദി-സദ്ദേന ആരോഗ്യസമ്പദാദി-പരിവാരസമ്പദാദീനി ഗണ്ഹാതി. ന ദീഘായുകതാദീനി ഹി അപ്പായുകതാസംവത്തനികേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താനി; അഞ്ഞം ദീഘായുകതാകരണേന ഉപത്ഥമ്ഭേതും സക്കോതി; ന അതിദുബ്ബണ്ണം അപ്പേസക്ഖം നീചകുലീനം ദുപ്പഞ്ഞം വാ വണ്ണവന്തതാദിവസേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി, ‘‘ഇമസ്മിം പന പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ’’തിആദി, തം പന നിദസ്സനവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പുരിമാനീതി ഉപപീളകോപച്ഛേദകാനി. ഉപപീളകുപഘാതാ നാമ കുസലവിപാകപടിബാഹകാതി അധിപ്പായേന ‘‘ദ്വേ അകുസലാനേവാ’’തി വുത്തം. ഉപത്ഥമ്ഭകം കുസലമേവാതി ഏത്ഥ യഥാ ജനകം ഉഭയസഭാവം, ഏവം ഇതരേസമ്പി ഉഭയസഭാവതായ വുച്ചമാനായ ന കോചി വിരോധോ. ദേവദത്താദീനഞ്ഹി നാഗാദീനം ഇതോ അനുപ്പവച്ഛിതാനം പേതാദീനഞ്ച നരകാദീസു അകുസലകമ്മവിപാകസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനുപപീളനുപഘാതനാനി ന ന സമ്ഭവന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ യാ ഹേട്ഠാ ബഹൂസു ആനന്തരിയേസു ഏകേന ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ ഇതരേസം തസ്സ അനുബലപ്പദായിതാ വുത്താ, സാപി സമത്ഥിതാ ഹോതി. യസ്മിഞ്ഹി കമ്മേ കതേ ജനകനിബ്ബത്തം കുസലഫലം വാ അകുസലഫലം വാ ബ്യാധിധാതുസമതാദിനിമിത്തം വിബാധീയതി, തമുപത്ഥമ്ഭകം. യസ്മിം പന കതേ ജാതിസമത്ഥസ്സ പടിസന്ധിയം പവത്തിയഞ്ച വിപാകകടത്താരൂപാനം ഉപ്പത്തി ഹോതി, തം ജനകം. യസ്മിം പന കതേ അഞ്ഞേന ജനിതസ്സ ഇട്ഠസ്സ വാ അനിട്ഠസ്സ വാ ഫലസ്സ വിബാധാവിച്ഛേദപച്ചയാനുപ്പത്തിയാ ഉപബ്രൂഹനപച്ചയുപ്പത്തിയാ ച ജനകസാമത്ഥിയാനുരൂപം പരിവുത്തിചിരതരപബന്ധാ ഹോതി, ഏതം ഉപത്ഥമ്ഭകം. തഥാ യസ്മിം കതേ ജനകനിബ്ബത്തം കുസലഫലം അകുസലഫലം വാ ബ്യാധിധാതുസമതാദിനിമിത്തം വിബാധീയതി, തം ഉപപീളകം. യസ്മിം പന കതേ ജനകസാമത്ഥിയവസേന ചിരതരപബന്ധാരഹമ്പി സമാനം ഫലം വിച്ഛേദകപച്ചയുപ്പത്തിയാ വിച്ഛിജ്ജതി, തം ഉപഘാതകന്തി അയമേത്ഥ സാരോ.

തത്ഥാതി തേസു കമ്മേസു. ഉപച്ഛേദകകമ്മേനാതി ആയുനോ ഉപഘാതകകമ്മേന. സ്വായമുപഘാതകഭാവോ ദ്വിധാ ഇച്ഛിതബ്ബോതി തം ദസ്സേതും ‘‘പാണാതിപാതിനാ’’തിആദി വുത്തം. ന സക്കോതി പാണാതിപാതകമ്മുനാ സന്താനസ്സ തഥാഭിസങ്ഖതത്താ. യസ്മിഞ്ഹി സന്താനേ നിബ്ബത്തം, തസ്സ തേന അഭിസങ്ഖതതാ അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബാ തത്ഥേവ തസ്സ വിപാകസ്സ വിനിബന്ധനതോ. ഏതേന കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ആയൂഹനക്ഖണേയേവ പാണാതിപാതോ താദിസം സാമത്ഥിയുപഘാതം കരോതീതി ദസ്സേതി, തതോ കമ്മം അപ്പഫലം ഹോതി. ‘‘ദീഘായുകാ’’തിആദിനാ ഉപഘാതസാമത്ഥിയേന ഖേത്തേ ഉപ്പന്നസസ്സം വിയ ഉപപത്തിനിയാമകാ ധമ്മാതി ദസ്സേതി. ഉപപത്തി നിയതവിസേസേ വിപച്ചിതും ഓകാസേ കരോന്തേ ഏവ കുസലകമ്മേ ആകഡ്ഢിയമാനപടിസന്ധികം പാണാതിപാതകമ്മം അപ്പായുകത്ഥായ നിയമേതീതി ആഹ – ‘‘പടിസന്ധിമേവ വാ നിയാമേത്വാ അപ്പായുകം കരോതീ’’തി. പാണാതിപാതചേതനായ അച്ചന്തകടുകവിപാകത്താ സന്നിട്ഠാനചേതനായ നിരയേ നിബ്ബത്തതി തസ്സാ അത്ഥസ്സ ഖീണാഭാവതോ; ഇതരേ പന ന തഥാ ഭാരിയാതി ആഹ – ‘‘പുബ്ബാ…പേ… ഹോതീ’’തി. ഇധ പന യം ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസം, തം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

മനുസ്സാമനുസ്സപരിസ്സയാതി മാനുസകാ അമാനുസകാ ച ഉപദ്ദവാ. പുരതോതി പുബ്ബദ്വാരതോ. പച്ഛതോതി പച്ഛിമവത്ഥുതോ. പവട്ടമാനാതി പരിജനസ്സ, ദേവതാനം വാ ദേസേന പവട്ടമാനാ. പരേഹീതി പുരാതനേഹി പരേഹി. സമ്മുഖീഭാവന്തി സാമിഭാവവസേന പച്ചക്ഖത്തം. ആഹരിത്വാ ദേന്തി ഇണായികാ. കമ്മന്താതി വണിജ്ജാദികമ്മാനി. അപാണാതിപാതകമ്മന്തി പാണാതിപാതസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം കമ്മം; പാണാതിപാതാ വിരതിവസേന പവത്തിതകമ്മന്തി അത്ഥോ. ദീഘായുകസംവത്തനികം ഹോതി വിപാകസ്സ കമ്മസരിക്ഖഭാവതോ. ഇമിനാ നയേനാതി ഇമിനാ അപ്പായുകദീഘായുകസംവത്തനികേസു കമ്മേസു യഥാവുത്തേന തം സംവത്തനികവിഭാവനനയേന.

വിഹേഠനകമ്മാദീനിപീതി പി-സദ്ദേന കോധഇസ്സാമനകമച്ഛേരഥദ്ധഅവിദ്ദസുഭാവവസേന പവത്തിതകമ്മാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥേവാതി യഥാ പാണാതിപാതകമ്മം അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമാതി വുത്തം, തഥേവ വദമാനാനി വിയ. ‘‘യം യദേവാതിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി (ഖു. പാ. ൮.൧൦) വചനതോ യഥാ സബ്ബകുസലം സബ്ബാസം സമ്പത്തീനം ഉപനിസ്സയോ, ഏവം സബ്ബം അകുസലം സബ്ബാസം വിപത്തീനം ഉപനിസ്സയോതി, ‘‘ഉപപീളനേന നിബ്ഭോഗതം ആപാദേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി പാണാതിപാതകമ്മവസേനപി അയം നയോ ദസ്സിതോ. അവിഹേഠനാദീനീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അക്കോധന-അനിസ്സാമന-ദാന-അനതിമാന-വിദ്ദസുഭാവേന പവത്തകമ്മാനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൯൩. ഇസ്സാ മനോ ഏതസ്സാതി ഇസ്സാമനകോതി ആഹ ‘‘ഇസ്സാസമ്പയുത്തചിത്തോ’’തി. ഉപക്കോസന്തോതി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തോ. ഇസ്സം ബന്ധതീതി ഇസ്സം അനുബന്ധതി ഇസ്സാസഹിതമേവ ചിത്തം അനുപവത്തേതി. അപ്പേസക്ഖോതി അപ്പാനുഭാവോ അപ്പഞ്ഞാതോ. തേനാഹ ‘‘ന പഞ്ഞായതീ’’തി. സാ പനസ്സ അപ്പാനുഭാവതാ പരിവാരാഭാവേന പാകടാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അപ്പപരിവാരോ’’തി.

൨൯൪. മച്ഛരിയവസേന ന ദാതാ ഹോതീതി സബ്ബസോ ദേയ്യധമ്മസ്സ അഭാവേന ന ദാതാ ന ഹോതി. അമച്ഛരീ ഹി പുഗ്ഗലോ സതി ദേയ്യധമ്മേ യഥാരഹം ദേതിയേവ.

൨൯൫. അഭിവാദേതബ്ബം ഖേത്തവസേന മത്ഥകപ്പത്തം ദസ്സേതും, ‘‘ബുദ്ധം വാ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞേപി മാതുപിതുജേട്ഠഭാതരാദയോ അഭിവാദനാദിഅരഹാ സന്തി, തേസു ഥദ്ധാദിവസേന കരണം നീചകുലസംവത്തനികമേവ. ന ഹി പവത്തേ സക്കാ കാതുന്തി സമ്ബന്ധോ. തേന പവത്തിവിപാകദായിനോ കമ്മസ്സ വിസയോ ഏസോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധിമേവ പനാ’’തിആദി.

൨൯൬. അപരിപുച്ഛനേനാതി അപരിപുച്ഛാമത്തേന നിരയേ ന നിബ്ബത്തതി; അപരിപുച്ഛാഹേതു പന കത്തബ്ബാകരണാദീഹി സിയാ നിരയനിബ്ബത്തീതി പാളിയം, ‘‘ന പരിപുച്ഛിതാ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘അപരിപുച്ഛകോ പനാ’’തിആദിമാഹ. യഥാനുസന്ധിം പാപേസീതി ദേസനം യഥാനുസന്ധിനിട്ഠാനം പാപേസി. സേസം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൮. കമ്മസ്സ മോഘഭാവോ നാമ ഫലേന തുച്ഛതാ ഫലാഭാവോതി ആഹ – ‘‘മോഘന്തി തുച്ഛം അഫല’’ന്തി. തഥം ഭൂതന്തി സച്ചസദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. പരിബ്ബാജകോ പന ‘‘സച്ച’’ന്തി ഇമിനാ തമേവ സഫലന്തി വദതി. സഫലഞ്ഹി കമ്മം സത്ഥു അഭിമതമനോകമ്മന്തി അധിപ്പായോ. ഇദഞ്ച ‘‘മോഘം കായകമ്മ’’ന്തിആദിവചനം. തം ഗഹേത്വാതി പരമ്പരായ ഗഹേത്വാ. ഏസാതി പോതലിപുത്തോ പരിബ്ബാജകോ. അഭിസഞ്ഞാനിരോധകഥം സന്ധായ വദതി. സാപി ഹി തിത്ഥിയാനം അന്തരേ പാകടാ ജാതാതി. ഥേരോതി സമിദ്ധിത്ഥേരോ. യഥാ ഭഗവതാ വുത്തം, തതോ ച അഞ്ഞഥാവ ദോസാരോപനഭയേന ഗഹേത്വാ തതോ ഭഗവന്തം ഥേരോ രക്ഖതീതി അധിപ്പായേന പരിബ്ബാജകോ, ‘‘പരിരക്ഖിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതീ’’തി അവോചാതി ആഹ – ‘‘പരിരക്ഖിതബ്ബന്തി ഗരഹതോ മോചനേന രക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. സഞ്ചേതനാ അസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചേതനികം. കമ്മന്തി സഞ്ചേതനികസ്സപി കമ്മസ്സ അത്തനോ സമയേ ഇച്ഛിതത്താ പരിബ്ബാജകേന വുത്തം.

സങ്ഖതസങ്ഖാരതായ രൂപമേവ ‘‘തിലമത്തമ്പി സങ്ഖാര’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘മംസചക്ഖുനാവ പസ്സതീ’’തി. സമാഗമദസ്സനം സന്ധായാതി കത്ഥചിപി തസ്സ ദസ്സനം സന്ധായ, ന പരിഞ്ഞാദസ്സനം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘കുതോ പനേവരൂപം കഥാസല്ലാപ’’ന്തി.

൨൯൯. വട്ടദുക്ഖന്തി സംസാരദുക്ഖം. കിലേസദുക്ഖന്തി കിലേസസമ്ഭവരാഗപരിളാഹദുക്ഖം. സങ്ഖാരദുക്ഖന്തി യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖന്തി ഏവം വുത്തദുക്ഖം. സചേ ഭാസിതം ഭവേയ്യാതി ഇമം ഈദിസം ദുക്ഖം സന്ധായ ആയസ്മതാ സമിദ്ധിനാ ഭാസിതം സിയാ നു ഭഗവാ, അവിഭജിത്വാ ബ്യാകരണം യുത്തമേവാതി അധിപ്പായോ.

൩൦൦. ഉമ്മങ്ഗന്തി ഉമ്മുജ്ജനം, കഥാമുള്ഹേന അന്തരാ അഞ്ഞാണവിസയപഞ്ഹാ ഉമ്മങ്ഗം. തേനാഹ – ‘‘പഞ്ഹാഉമ്മങ്ഗ’’ന്തി നേവ ദിബ്ബചക്ഖുനാതി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി തം അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനം ദിബ്ബചക്ഖുവിസയന്തി? കാമഞ്ചേതം ന ദിബ്ബചക്ഖുവിസയം, ദിബ്ബചക്ഖുപരിഭണ്ഡഞാവിസയം പന സിയാതി തഥാ വുത്തം. അധിപ്പായേനേവാതി ഉദായിത്ഥേരസ്സ അധിപ്പായേനേവ ഗയ്ഹമാനേന തം അയോനിയോ ഉമ്മുജ്ജനം അഞ്ഞാസി. സന്നിസീദിതും പുബ്ബേ നിസിന്നാകാരേന സന്നിസീദിതും ന സക്കോതി. സമിദ്ധിത്ഥേരേന അനഭിസങ്ഖതസ്സേവ അത്ഥസ്സ കഥിതത്താ, ‘‘യം അഭൂതം, തദേവ കഥേസ്സതീ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിസ്സതീ’’തി. തിസ്സോ വേദനാ പുച്ഛിതാ, ‘‘കിം സോ വേദിയതീ’’തി അവിഭാഗേന വേദിയമാനസ്സ ജാതിതത്താ. സുഖായ വേദനായ ഹിതന്തി സുഖവേദനിയം. തേനാഹ – ‘‘സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂത’’ന്തി. സേസേസൂതി, ‘‘ദുക്ഖവേദനിയ’’ന്തിആദീസു.

ഹേട്ഠാ തികജ്ഝാനചേതനാതി ഏത്ഥ, ‘‘കുസലതോ’’തി അധികാരതോ രൂപാവചരകുസലതോ ഹേട്ഠാ തികജ്ഝാനചേതനാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു കാമാവചരരൂപാവചരസുഖവേദനിയകമ്മേസു. അദുക്ഖമസുഖമ്പീതി പി-സദ്ദേന ഇട്ഠാരമ്മണേ സുഖമ്പീതി ഇമമത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി.

യദി കായദ്വാരേ പവത്തതോ അഞ്ഞത്ഥ അദുക്ഖമസുഖം ജനേതി, അഥ കസ്മാ, ‘‘ദുക്ഖസ്സേവ ജനനതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘സാ പന വേദനാ’’തിആദി.

ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനാതി ഏത്ഥ അരൂപാവചരകുസലചേതനാതിപി വത്തബ്ബം. യഥാ ഹി ‘‘കായേന വാചായ മനസാ’’തി ഏത്ഥ യഥാലാഭഗ്ഗഹണവസേന മനസാ സുഖവേദനിയം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയന്തി അയമത്ഥോ അരൂപാവചരകുസലേപി ലബ്ഭതീതി സുഖമ്പി ജനേതി ഉക്കട്ഠസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലസ്സ സോളസവിപാകചിത്തനിബ്ബത്തനതോ, അയഞ്ച നയോ ഹേട്ഠാ, ‘‘അദുക്ഖമസുഖമ്പീ’’തി ഏത്ഥാപി വത്തബ്ബോ. പുബ്ബേ പരിയായതോ ദുക്ഖവേദനാ വുത്താ, സുത്തന്തസംവണ്ണനാ ഹേസാതി ഇദാനി നിപ്പരിയായതോ പുന ദസ്സേതും, ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തേന ഏത്ഥ ദുക്ഖവേദനിയം പവത്തിവസേനേവ വട്ടതീതി. ഏതസ്സാതി ദുക്ഖവേദനിയസ്സ പവത്തിവസേനേവ യുജ്ജമാനത്താ ഏതസ്സ വസേന സബ്ബം സുഖവേദനിയം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയഞ്ച പവത്തിവസേനേവ വത്തും വട്ടതി.

ആലയോതി അഭിരുചി. മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണന്തി മഹതി കമ്മവിഭജനേ ഞാണം, മഹന്തം വാ കമ്മവിഭജനഞാണം. ഭാജനം നാമ നിദ്ദേസോ, അയം പന ഉദ്ദേസോതി കത്വാ ആഹ – ‘‘കതമേ ചത്താരോ…പേ… മാതികാട്ഠപന’’ന്തി.

൩൦൧. പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി യഥാഉദ്ദിട്ഠസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണസ്സ അഭാജനഭാവതോ, പുച്ഛാനുസന്ധിഅജ്ഝാസയാനുസന്ധീസു ച അനന്തോഗധത്താ. തേനാഹ ‘‘ഇദം ഹീ’’തിആദി. ഇദം ആരമ്മണം കത്വാതി ഇധ, ‘‘പാണാതിപാതിം അദിന്നാദായി’’ന്തിആദിനാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന വുത്തം കമ്മവിഭങ്ഗം ആരബ്ഭ. ഇമം പച്ചയം ലഭിത്വാതി തസ്സേവ വേവചനം. ഇദം ദസ്സനം ഗണ്ഹന്തീതി ഇദം, ‘‘അത്ഥി കിര, ഭോ, പാപകാനി കമ്മാനി, നത്ഥി കിര, ഭോ, പാപകാനി കമ്മാനീ’’തി ച ആദീനി ഹത്ഥിദസ്സകഅന്ധാവിയ ദിട്ഠമത്തേ ഏവ ഠത്വാ അചിത്തകദസ്സനഞ്ച ഗണ്ഹന്തി. വീരിയം കിലേസാനം ആതാപനവസേന ആതപ്പം, തദേവ പദഹവസേന പധാനം, പുനപ്പുനം യുഞ്ജനവസേന അനുയോഗോ, തഥാ ഭാവനായ നപ്പമജ്ജതി ഏതേനാതി അപ്പമാദോ, സമ്മാ യോനിസോ മനസി കരോതി ഏതേനാതി സമ്മാമനസികാരോതി വുച്ചതീതി അധിപ്പായേന, ‘‘പഞ്ചപി വീരിയസ്സേവ നാമാനീ’’തി ആഹ. അപ്പമാദോ വാ സതിയാ അവിപ്പവാസോ. യസ്മിം മനസികാരേ സതി തസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ഇജ്ഝതി, അയമേത്ഥ സമ്മാമനസികാരോതി ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചേതോസമാധിന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസഹഗതം ചിത്തസമാധിം. തേനാഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുസമാധി’’ന്തി. അഞ്ഞഥാതി അകുസലകമ്മകരണതോ അഞ്ഞഥാ, തം പന കുസലകമ്മകരണം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘യേ ദസ്സന്നം കുസലാനം കമ്മപഥാനം പൂരിതത്താ’’തി ദിട്ഠിഥാമേനാതി ദിട്ഠിവസേന ദിട്ഠിബലേന. ദിട്ഠിപരാമാസേനാതി ദിട്ഠിവസേന ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരാമാസേന. അധിട്ഠഹിത്വാതി, ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അധിട്ഠായ അഭിനിവിസിത്വാ. ആദിയിത്വാതി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ. വോഹരതീതി അത്തനോ ഗഹിതഗ്ഗഹണം പരേസം ദീപേന്തോ വോഹരതി.

൩൦൨. തത്രാനന്ദാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. ഇദമ്പീതി ഇദം വചനം. ‘‘തത്രാനന്ദാ’’തി ഏവമാദിവചനമ്പീതി അത്ഥോ. ന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണസ്സ ഭാജനം തസ്സ അനിദ്ദേസഭാവതോ. അസ്സാതി മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണസ്സ മാതികാട്ഠപനമേവ ദിബ്ബചക്ഖുകാനം സമണബ്രാഹ്മണാനം വസേന അനുഞ്ഞാതബ്ബസ്സ ച ദസ്സനവസേന ഉദ്ദേസഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥ പനാതി ‘‘തത്രാനന്ദാ’’തിആദിപാഠേ. ഏതേസം ദിബ്ബചക്ഖുകാനന്തി ഏതേസം ഹേട്ഠാ ചതൂസുപി വാരേസു ആഗതാനം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം. ഏത്തകാതി ഏകച്ചിയാ സച്ചഗിരാ. അനുഞ്ഞാതാതി അനുജാനിതാ. അനനുഞ്ഞാതാതി പടിക്ഖേപിതാ. ഇധ അനനുഞ്ഞാതമുഖേന ദീപിതം അനനുഞ്ഞാതഭാവമത്തം. തത്രാനന്ദാതിആദികേ തത്രാതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മന്തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘തേസു ചതൂസു സമണബ്രാഹ്മണേസൂ’’തി ആഹ. ഇദം വചനം ‘‘അത്ഥി കിര, ഭോ…പേ… വിപാകോ’’തി ഇദം ഏവം വുത്തം. അസ്സാതി തഥാവാദിനോ സമണബ്രാഹ്മണസ്സ. അഞ്ഞേനാകാരേനാതി ‘‘യോ കിര, ഭോ’’തിആദിനാ വുത്തകാരണതോ അഞ്ഞേന കാരണേന. ദ്വീസു ഠാനേസൂതി ‘‘അത്ഥി കിര, ഭോ…പേ… വിപാകോ’’തി ച, ‘‘അപായം…പേ… നിരയം ഉപപന്ന’’ന്തി ച ഇമേസു ദ്വീസു പാഠപദേസേസു. അനുഞ്ഞാതാ തദത്ഥസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. തീസു ഠാനേസൂതി ‘‘യോ കിര, ഭോ…പേ… നിരയം ഉപപജ്ജതി’’, ‘‘യമ്പി സോ…പേ… തേ സഞ്ജാനന്തി’’, ‘‘യമ്പി സോ യദേവ…പേ… മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഇമേസു തീസു പാഠപദേസേസു. അനനുഞ്ഞാതാ തദത്ഥസ്സാനേകന്തികത്താ മിച്ഛാഭിനിവേസതോ ച. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അഞ്ഞഥാ ഹി, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണ’’ന്തി. യഥാ തേ അപ്പഹീനവിപല്ലാസാ പദേസഞാണസമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവിഭങ്ഗം സഞ്ജാനന്തി, തതോ അഞ്ഞഥാവ സബ്ബസോ പഹീനവിപല്ലാസസ്സ തഥാ ആഗമനാദിഅത്ഥേന തഥാഗതസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം ഹോതീതി അത്ഥോ.

൩൦൩. ഇമിനാ ദിബ്ബചക്ഖുകേന യം കമ്മം കരോന്തോ ദിട്ഠോ, തതോ പുബ്ബേതി യോജനാ. തതോതി തതോ കരിയമാനകമ്മതോ പുബ്ബേ. ഖന്ദോതി കുമാരോ. സിവോതി ഇസ്സരോ. പിതാമഹോതി ബ്രഹ്മാ. ഇസ്സരാദീഹീതി ഇസ്സരബ്രഹ്മപജാപതിആദീഹി. വിസട്ഠോതി നിമ്മിതോ. മിച്ഛാദസ്സനേനാതി മിച്ഛാദസ്സനവസേന. യന്തി യം കമ്മം. തത്ഥാതി തേസു പാണാതിപാതാദിവസേന പവത്തകമ്മേസു. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം പടിസംവേദേതീതി യോജനാ. ഉപപജ്ജിത്വാതി ദുതിയഭവേ നിബ്ബത്തിത്വാ. അപരസ്മിം പരിയായേതി അഞ്ഞസ്മിം യത്ഥ കത്ഥചി ഭവേ.

ഏകം കമ്മരാസിന്തി പാണാതിപാതാദിഭേദേന ഏകം കമ്മസമുദായം. ഏകം വിപാകരാസിന്തി തസ്സേവ അങ്ഗേന ഏകം വിപാകസമുദായം. ഇമിനാതി യഥാവുത്തേന ദിബ്ബചക്ഖുകേന സമണേന ബ്രാഹ്മണേന വാ അദിട്ഠാ. തയോതി ‘‘പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതീ’’തിആദിനാ വുത്താ തയോ. ദ്വേ വിപാകരാസീതി ദിട്ഠധമ്മവേദനിയോ അപരാപരിയായവേദനിയോതി ദ്വേ വിപാകരാസീ. ഉപപജ്ജവേദനിയം പന തേന ദിട്ഠം, തസ്മാ ‘‘ദ്വേ’’തി വുത്തം. ദിട്ഠോ ഏകോ, അദിട്ഠാ തയോതി ദിട്ഠേ ച അദിട്ഠേ ച ചത്താരോ കമ്മരാസീ, തഥാ ദിട്ഠോ ഏകോ, അദിട്ഠാ ദ്വേതി തയോ വിപാകരാസീ. ഇമാനി സത്ത ഠാനാനീതി യഥാവുത്താനി സത്ത ഞാണസ്സ പവത്തനട്ഠാനാനി. ‘‘ഇമസ്സ നാമ കമ്മസ്സ ഇദം ഫലം നിബ്ബത്ത’’ന്തി കമ്മസ്സ, ഫലസ്സ വാ അദിട്ഠത്താ, ‘‘ദുതിയവാരേ ദിബ്ബചക്ഖുകേന കിഞ്ചി ന ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തം. പഠമം വുത്തനയേന തയോ കമ്മരാസീ വേദിതബ്ബാ, ഇധ ദിബ്ബചക്ഖുകേന ദിട്ഠസ്സ അഭാവതോ, ‘‘പച്ചത്തട്ഠാനാനീ’’തി വുത്തം.

ഭവതി വഡ്ഢതി ഏതേനാതി ഭബ്ബം, വഡ്ഢിനിമിത്തം. ന ഭബ്ബം അഭബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഭൂതവിരഹിത’’ന്തി. അത്തനോ ഫലേ ഭാസനം ദിബ്ബനം ആഭാസനന്തി ആഹ – ‘‘ആഭാസതി അഭിഭവതി പടിബാഹതീ’’തി. ബലവകമ്മന്തി മഹാസാവജ്ജം കമ്മം ഗരുസമാസേവിതാദിഭേദം. ആസന്നേതി മരണേ, അഭിണ്ഹം ഉപട്ഠാനേന വാ തസ്സ മരണചിത്തസ്സ ആസന്നേ. ബലവകമ്മന്തി ഗരുസമാസേവിതതാദിവസേന ബലവം കുസലകമ്മം. ദുബ്ബലകമ്മസ്സാതി അത്തനോ ദുബ്ബലസ്സ. ആസന്നേ കുസലം കതന്തി ഇധാപി ആസന്നതാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഉപട്ഠാനാകാരേനാതി മരണസ്സ ആസന്നകാലേ കമ്മസ്സ ഉപട്ഠാനാകാരേന. തസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. നിബ്ബത്തികാരണഭൂതം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി അകുസലന്തി യോജനാ. തിത്ഥിയാ കമ്മന്തരവിപാകന്തരേസു അകുസലതായ യം കിഞ്ചി കമ്മം യസ്സ കസ്സചി വിപാകസ്സ കാരണം കത്വാ ഗണ്ഹന്തി ഹത്ഥിദസ്സകഅന്ധാദയോ വിയ ദിട്ഠമത്താഭിനിവേസിനോതി, ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ…പേ… ഉപട്ഠാതീ’’തി വുത്തം. ഇതരസ്മിന്തി ഭബ്ബഞ്ചേവ ഭബ്ബാഭാസഞ്ച, ഭബ്ബം അഭബ്ബാഭാസന്തി ഇമസ്മിം ദ്വയേ. ഏസേവ നയോ പഠമദുതിയപുഗ്ഗലവസേന പുരിമാനം ദ്വിന്നം കമ്മാനം യോജനാനയോ വുത്തോ ഉപട്ഠാനാകാരവസേന. അയമേവ തതിയചതുത്ഥപുഗ്ഗലവസേന പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം കമ്മാനം യോജനാനയോ. തതിയസ്സ ഹി കമ്മസ്സ കുസലത്താ തസ്സ ച സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തത്താ തത്ഥ കാരണഭൂതം കുസലം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി; തഥാ ചതുത്ഥസ്സപി കമ്മസ്സ കുസലത്താ, തസ്സ പന നിരയേ നിബ്ബത്തത്താ തത്ഥ നിബ്ബത്തികാരണഭൂതം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം അകുസലം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൪. വേദിതബ്ബാനീതി ഏത്ഥ യഥാ വിദിതാനി ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വട്ടദുക്ഖസമതിക്കമായ ഹോന്തി, തഥാ വേദനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ – ‘‘സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേന ജാനിതബ്ബാനീ’’തി. തത്ഥ വിപസ്സനായ ആരമ്മണതോ മഗ്ഗേന അസമ്മോഹതോ ജാനനം ദട്ഠബ്ബം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. മനോ സവിസേസം ഉപവിചരതി ആരമ്മണേ പവത്തതി ഏതേഹീതി മനോപവിചാരാ, വിതക്കവിചാരാ. ആരമ്മണേ ഹി അഭിനിരോപനാനുമജ്ജനേഹി വിതക്കവിചാരേഹി സഹ ചിത്തം പവത്തതി, ന തബ്ബിരഹിതം. തേനാഹ ‘‘വിതക്കവിചാരാ’’തിആദി. സത്താ പജ്ജന്തി ഏതേഹി യഥാരഹം വട്ടം വിവട്ടഞ്ചാതി സത്തപദാ, ഗേഹനിസ്സിതാ വട്ടപദാ. യോഗ്ഗാനം ദമനആചരിയാ യോഗ്ഗാചരിയാ. തേനാഹ ‘‘ദമേതബ്ബദമകാന’’ന്തി. സേസന്തി വുത്താവസേസം ഏകസത്തതിവിധവിഞ്ഞാണം സഫസ്സരൂപകസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ.

൩൦൫. ഇധാതി ഇമിസ്സം ഛവിഞ്ഞാണകായദേസനായം. മനോധാതുത്തയവിനിമുത്തമേവ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖും നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ സമ്ഫസ്സോ. തേനാഹ – ‘‘ചക്ഖുവിഞാണസമ്പയുത്തസമ്ഫസ്സസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

യഥാ കേവലേന വിഞ്ഞാണേന രൂപദസ്സനം ന ഹോതി, ഏവം കേവലേന ചക്ഖുപസാദേനപീതി വുത്തം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേനാ’’തി. തേന പാളിയം ചക്ഖുനാതി നിസ്സയമുഖേന നിസ്സിതകിച്ചം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന. ‘‘ഉപവിചരതി’’ച്ചേവ കസ്മാ വുത്തം, നനു തത്ഥ വിതക്കബ്യാപാരോപി അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി. സോ പനേത്ഥ തഗ്ഗതികോതി ആഹ – ‘‘വിതക്കോ തംസമ്പയുത്തോ ചാ’’തി. സമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി ഉപവിചരണം വിതക്കവിചാരാനംയേവേത്ഥ കിച്ചന്തി ‘‘വിതക്കവിചാരസങ്ഖാതാ മനോപവിചാരാ’’തി വുത്തം. സോമനസ്സയുത്തോ ഉപവിചാരോ സോമനസ്സൂപവിചാരോ യഥാ ‘‘ആജഞ്ഞരഥോ’’തി ആഹ ‘‘സോമനസ്സേന സദ്ധി’’ന്തിആദി.

൩൦൬. ഉപവിചാരാനം ഉപസ്സയട്ഠേന ഗേഹം വിയാതി ഗേഹം, രൂപാദയോതി ആഹ – ‘‘ഗേഹസ്സിതാനീതി കാമഗുണനിസ്സിതാനീ’’തി. നിച്ചസഞ്ഞാദിനിക്ഖമനതോ നേക്ഖമ്മം വിപസ്സനാതി, ‘‘നേക്ഖമ്മസ്സിതാനീതി വിപസ്സനാനിസ്സിതാനീ’’തി വുത്തം. ഇട്ഠാനന്തി കസിവണിജ്ജാദിവസേന പരിയിട്ഠാനന്തി ആഹ ‘‘പരിയേസിതാന’’ന്തി. പിയഭാവോ പന കന്തസദ്ദേനേവ കഥിതോതി കാമിതബ്ബാനം മനോ രമേതീതി മനോരമാനം. ലോകേന ആമസീയതീതി ലോകാമിസം, തണ്ഹാ. തായ ഗഹേതബ്ബതായ ഇട്ഠഭാവാപാദനേന പടിസങ്ഖതതായ ച പടിസംയുത്താനം. അതീതേ കതം ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണികഅനുഭവനസ്സ അസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ. ഏദിസം അനുസ്സരണം ദിട്ഠഗ്ഗഹണാനുസ്സരേന ച ഹോതീതി ദസ്സേതും, ‘‘യഥാഹ’’ന്തിആദി വുത്തം.

അനിച്ചാകാരന്തി ഹുത്വാ അഭാവാകാരം. വിപരിണാമവിരാഗനിരോധന്തി ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ വിപരിണാമേതബ്ബഞ്ചേവ, തതോ ഏവ പലോകിതം ഭങ്ഗഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന യസ്മാ ഉപ്പന്നം രൂപം തേനേവാകാരേന ന തിട്ഠതി, അഥ ഖോ ഉപ്പാദാവത്ഥാസങ്ഖാതം പകതിം വിജഹതി, വിജഹിതഞ്ച ജരാവത്ഥായ തതോ വിഗച്ഛതി, വിഗച്ഛന്തഞ്ച ഭങ്ഗുപ്പത്തിയാ നിരുജ്ഝതീതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും, ‘‘പകതിവിജഹനേനാ’’തിആദി വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’തി വുത്തം, അനുബോധഞാണം പന അധിപ്പേതം വീഥിപടിപന്നായ വിപസ്സനായ വസേനാതി ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായാ’’തി വുത്തം ഉപവിചാരനിദ്ദേസഭാവതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘ഛസുദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ’’തിആദി. സങ്ഖാരാനം ഭേദം പസ്സതോതി സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനസഭാവം വീഥിപടിപന്നേന വിപസ്സനാഞാണേന പസ്സതോ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരഗതമ്ഹി തിക്ഖേ’’തിആദി. തത്ഥ സങ്ഖാഗതമ്ഹീതി സങ്ഖാരഗതേ വിസയഭൂതേ. തിക്ഖേതി ഭാവനാബലേന ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതായ തിബ്ബേ. സൂരേതി പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായ, തേസഞ്ച അഭിഭവനസമത്ഥതായ വിസദേ പടുഭൂതേ പവത്തന്തേ.

കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന വൂപസന്തതായ സന്തചിത്തസ്സ, സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനതോ ഭിക്ഖുനോ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസന്നിസ്സിതത്താ അമാനുസീ രതീതി വിവേകരതി നേക്ഖമ്മരതി. യതോ യതോതി യഥാ യഥാ നയവിപസ്സനാദീസു യേന യേന സമ്മസനാകാരേനാതി അത്ഥോ. ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയന്തി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാനം ഉപ്പാദഞ്ച ഭങ്ഗഞ്ച. അമതന്തം വിജാനതന്തി വിജാനന്താനം വിഞ്ഞൂനം ആരദ്ധവിപസ്സനാനം തം പീതിപാമോജ്ജം അമതാധിഗമഹേതുതായ അമതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേതി രൂപാദിവസേന ഛബ്ബിധേ ഇട്ഠാരമ്മണേ യഥാരഹം ഛസു ദ്വാരേസു ആപാഥഗതേ. വിസയേ ചേതം ഭുമ്മവചനം.

൩൦൭. പച്ചുപ്പന്നന്തി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം. അനുത്തരവിമോക്ഖോ നാമ അരഹത്തം ഇധ അധിപ്പേതം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. കഥം പന തത്ഥ പിഹം ഉപട്ഠപേതി, ന ഹി അധിഗതം അരഹത്തം ആരമ്മണം ഹോതി, ന ച തം ആരബ്ഭ പിഹാ പവത്തതീതി? കോ വാ ഏവമാഹ – ‘‘അരഹത്തം ആരമ്മണം കത്വാ പിഹം ഉപട്ഠപേതീ’’തി. അനുസ്സുതിലദ്ധം പന പരികപ്പസിദ്ധം അരഹത്തം ഉദ്ദിസ്സ പത്ഥനം ഠപേതി, തത്ഥ ചിത്തം പണിദഹതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. ആയതനന്തി അരഹത്തമേവ ഛളങ്ഗസമന്നാഗമാദികാരണഭാവതോ, മനായതനധമ്മായതനഭാവതോ ച തഥാ വുത്തം, തം പനേതം ദോമനസ്സം പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പത്ഥനായ സഹാവത്തനതോ. ന ഹി ലോഭദോസാനം സഹ വുത്തി അത്ഥി. പത്ഥനാമൂലകത്താതി ഇമിനാ ഉപട്ഠാപയതോ പദസ്സ ഹേതുഅത്ഥജോതകതമാഹ. ഏവന്തി ‘‘കുദാസ്സുനാമാ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേന. ഉസ്സുക്കാപേതുന്തി യഥാ മഗ്ഗേന ഘടേതി, ഏവം ഉസ്സുക്കാപേതും.

൩൦൮. അഞ്ഞാണുപേക്ഖാതി അഞ്ഞാണസഹിതാ ഉപേക്ഖാ അസമപേക്ഖനപവത്താ. തേന തേന മഗ്ഗോധിനാ തസ്സ തസ്സ അപായഗമനീയകിലേസോധിസ്സ അനവസേസതോ ജിതത്താ ഖീണാസവോ നിപ്പരിയായതോ ഓധിജിനോ നാമ; തദഭാവതോ പുഥുജ്ജനോ നിപ്പരിയായതോവ അനോധിജിനോ നാമ; സേഖോ പന സിയാ പരിയായതോ ഓധിജിനോതി. തമ്പി നിവത്തേന്തോ, ‘‘അഖീണാസവസ്സാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. ആയതിം വിപാകം ജിനിത്വാതി അപ്പവത്തികരണവസേന സബ്ബസോ ആയതിം വിപാകം ജിനിത്വാ ഠിതത്താ ഖീണാസവോവ നിപ്പരിയായതോ വിപാകജിനോ നാമ; തദഭാവതോ പുഥുജ്ജനോ നിപ്പരിയായതോ അവിപാകജിനോ നാമ; സേഖോ പന സിയാ പരിയായതോ വിപാകജിനോതി. തമ്പി നിവത്തേന്തോ ‘‘അഖീണാസവസ്സേവാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. അപസ്സന്തസ്സ രൂപന്തി പാളിതോ പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പാളിയം പുബ്ബേ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി വചനം അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സായം ഉപേക്ഖാ, ന കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം. ഗേഹസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ ഹി യം കിഞ്ചി ആരമ്മണവത്ഥും അപേക്ഖസ്സേവ, ന നിരപേക്ഖസ്സാതി ഇട്ഠേ, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ വാ ആരമ്മണേ സിയാതി വുത്തം ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ’’തി. അഞ്ഞാണേന പന തത്ഥ അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരപ്പത്തി ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഗുളപിണ്ഡകേ’’തിആദി.

ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സാതി ഇദം യേഭുയ്യേന സത്താനം ഇട്ഠേ രജ്ജനം, അനിട്ഠേ ദുസ്സനന്തി കത്വാ വുത്തം. അയോനിയോമനസികാരോ ഹി തംതംആരമ്മണവസേന ന കത്ഥചിപി ജവനനിയമം കരോതീതി വുത്തവിപരീതേപി ആരമ്മണേ രജ്ജനദുസ്സനം സമ്ഭവതി, തഥാപിസ്സ രജ്ജനദുസ്സനം അത്ഥതോ പടിക്ഖിത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അസമപേക്ഖനേതി അസമം അയുത്തദസ്സനേ അയോനിസോ സമ്മോഹപുബ്ബകം ആരമ്മണസ്സ ഗഹണേ.

൩൦൯. പവത്തനവസേനാതി ഉപ്പാദനവസേന ചേവ ബഹുലീകരണവസേന ച. നിസ്സായ ചേവ ആഗമ്മ ചാതി ആഗമനട്ഠാനഭൂതേ നിസ്സയപച്ചയഭൂതേ ച കത്വാ. അതിക്കന്താനി നാമ ഹോന്തി വിക്ഖമ്ഭനേന ഉസ്സാരേന്താ സമുസ്സാരേന്താ.

സോമനസ്സഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ, ‘‘സരിക്ഖകേനേവ സരിക്ഖകം ജഹാപേത്വാ’’തി വുത്തം. ഇധാപി പഹായകം നാമ പഹാതബ്ബതോ ബലവമേവ, സംകിലേസധമ്മാനം ബലവഭാവതോ സാതിസയം പന ബലവഭാവം സന്ധായ ‘‘ഇദാനി ബലവതാ’’തിആദി വുത്തം. ബലവഭാവതോ വോദാനധമ്മാനം അധിഗമസ്സ അധിപ്പേതത്താ ഹേത്ഥ നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സാനമ്പി പഹാനം ജോതിതം.

ഉപേക്ഖായ പഹായകഭാവേന അധിപ്പേതത്താ ‘‘ഉപേക്ഖാകഥാ വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. ഝാനസ്സ അലാഭിനോ ച ലാഭിനോ ച പകിണ്ണകസങ്ഖാരസമ്മസനം സന്ധായ, ‘‘സുദ്ധസങ്ഖാരേ ച പാദകേ കത്വാ’’തി. ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി ഭാവനായ പഗുണഭാവം ആഗമ്മ കദാചി അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനപി ഹി സമ്മസനം ഹോതീതി. പാദകജ്ഝാനവസേന, സമ്മസിതധമ്മവസേന വാ ആഗമനവിപസ്സനായ ബഹുലം സോമനസ്സസഹഗതഭാവതോ ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീ പന വിപസ്സനാ സോമനസ്സസഹഗതാവാ’’തി നിയമേത്വാ വുത്തം. ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹോതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അരൂപജ്ഝാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. പുരിമസദിസാവാതി പുരിമസദിസാ ഏവ, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ വാ ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതാ വാതി അത്ഥോ. ഇദം സന്ധായാതി യം ചതുത്ഥജ്ഝാനാദിപാദകതോ ഏവ ഉപേക്ഖാസഹഗതം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനം നിസ്സായ സോമനസ്സസഹഗതായ വിപസ്സനായ പഹാനം, ഇദം സന്ധായ. പഹാനന്തി ചേത്ഥ സമതിക്കമലക്ഖണം വേദിതബ്ബം.

ഏതം വിസേസം വിപസ്സനായ ആവജ്ജനട്ഠാനഭൂതം. വുട്ഠാനഗാമിനിയാ ആസന്നേ സമാപന്നജ്ഝാനവിപസ്സനാ പാദകജ്ഝാനവിപസ്സനാ, സമ്മസിതധമ്മോതി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോതി പാദകജ്ഝാനസ്സ സമ്മസിതജ്ഝാനസ്സ ച ഭേദേ സതി പടിപജ്ജനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ‘‘അഹോ വത മയ്ഹം പഞ്ചങ്ഗികം ഝാനം ഭവേയ്യ ചതുരങ്ഗിക’’ന്തിആദിനാ പുബ്ബേ പവത്തഅജ്ഝാസയോ. തേസമ്പി വാദേതി ഏത്ഥ പഠമഥേരവാദേ. അയമേവ…പേ… നിയമേതി തതോ തതോ ദുതിയാദിപാദകജ്ഝാനതോ ഉപ്പന്നസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ പാദകജ്ഝാനാതിക്കന്താനം അങ്ഗാനം അസമാപജ്ജിതുകാമതാ വിരാഗഭാവനാഭാവതോ ഇതരസ്സ ച അതബ്ഭാവതോ. ഏതേനേവ ഹി പഠമഥേരവാദേ അപാദകപഠമജ്ഝാനപാദകമഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനികാവ ഹോന്തി, ഇതരേ ച ദുതിയജ്ഝാനികാദിമഗ്ഗാ പാദകജ്ഝാനവിപസ്സനാനിയമേഹി തംതംഝാനികാവ. ഏവം സേസവാദേസുപി വിപസ്സനാനിയമോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. തേനാഹ – ‘‘തേസമ്പി വാദേ അയമേവ പുബ്ബഭാഗേ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവ നിയമേതീ’’തി. വുത്താവ, തസ്മാ ന ഇധ വത്തബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

൩൧൦. നാനത്താദി കാമാവചരാദികുസലാദിവിഭാഗതോ നാനാവിധാ. തേനാഹ ‘‘അനേകപ്പകാരാ’’തി. നാനത്തസിതാതി രൂപസദ്ദാദിനാനാരമ്മണനിസ്സയാ. ഏകത്താ ഏകസഭാവാ ജാതിഭൂമിആദിവിഭാഗാഭാവതോ. ഏകാരമ്മണനിസ്സിതാതി ഏകപ്പകാരേനേവ ആരമ്മണേ പവത്താ. ഹേട്ഠാ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ വുത്താ ‘‘ബാലസ്സ മുള്ഹസ്സാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൦൮). ഉപരി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ വക്ഖതി ‘‘ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൧൧). ദ്വേ ഉപേക്ഖാ ഗഹിതാ ദ്വിന്നമ്പി ഏകത്താ, ഏകജ്ഝം ഗഹേതബ്ബതോ, നാനത്തസിതായ ഉപേക്ഖായ പകാസിതഭാവതോ ച.

അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ അഞ്ഞാ സദ്ദാദീസു തത്ഥ തത്ഥേവ വിജ്ജമാനത്താ. രൂപേസൂതി ച ഇമിനാ ന കേവലം രൂപായതനവിസേസാ ഏവ ഗഹിതാ, അഥ ഖോ കസിണരൂപാനിപീതി ആഹ – ‘‘രൂപേ ഉപേക്ഖാഭാവഞ്ച അഞ്ഞാ’’തിആദി. ഏകത്തസിതഭാവോപി ഇധ ഏകത്തവിസയസമ്പയോഗവസേനേവ ഇച്ഛിതോ, ന ആരമ്മണവസേന ചാതി ദസ്സേതും, ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. സമ്പയുത്തവസേനാതി സമ്പയോഗവസേന. ആകാസാനഞ്ചായതനം നിസ്സയതീതി ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാ, ആകാസാനഞ്ചായതനഖന്ധനിസ്സിതാ. സേസാസുപീതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനിസ്സിതാദീസുപി.

അരൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖായാതി അരൂപാവചരധമ്മാരമ്മണായ വിപസ്സനുപേക്ഖായ. രൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തായ കാമരൂപാരൂപഭേദായ തണ്ഹായ നിബ്ബത്താതി തമ്മയാ, തേഭൂമകധമ്മാ, തേസം ഭാവോ തമ്മയതാ, തണ്ഹാ യസ്സ ഗുണസ്സ വസേന അത്ഥേ സദ്ദനിവേസോ, തദഭിധാനകോതി ആഹ – ‘‘തമ്മയതാ നാമ തണ്ഹാ’’തി. അതമ്മയതാ തമ്മയതായ പടിപക്ഖോതി കത്വാ. വിപസ്സനുപേക്ഖന്തി, ‘‘യദത്ഥി യം ഭൂതം, തം പജഹതി ഉപേക്ഖം പടിലഭതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൭൧; അ. നി. ൭.൫൫) ഏവമാഗതം സങ്ഖാരവിചിനനേ മജ്ഝത്തഭൂതം ഉപേക്ഖം.

൩൧൧. യദരിയോതി ഏത്ഥ ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ, ഉപയോഗപുഥുവചനേ ച യ-സദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘യേ സതിപട്ഠാനേ അരിയോ’’തി ആഹ. കാമം ‘‘അരിയോ’’തി പദം സബ്ബേസമ്പി പടിവിദ്ധസച്ചാനം സാധാരണം, വക്ഖമാനസ്സ പന വിസേസസ്സ ബുദ്ധാവേണികത്താ, ‘‘അരിയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി വുത്തം. ന ഹി പച്ചേകബുദ്ധാദീനം അയമാനുഭാവോ അത്ഥി. തീസു ഠാനേസൂതി ന സുസ്സൂസന്തീതി വാ, ഏകച്ചേ ന സുസ്സൂസന്തി ഏകച്ചേ സുസ്സൂസന്തീതി വാ, സുസ്സൂസന്തീതി വാ, പടിപന്നാപടിപന്നാനം സാവകാനം പടിപത്തിസങ്ഖാതേസു തീസു സതിപട്ഠാനേസു. സതിം പട്ഠപേന്തോതി പടിഘാനുനയേഹി അനവസ്സുതത്താ തദുഭയനിവത്തത്താ സബ്ബദാ സതിം ഉപട്ഠപേന്തോ. ബുദ്ധാനമേവ സാ നിച്ചം ഉപട്ഠിതസതിതാ, ന ഇതരേസം ആവേണികധമ്മഭാവതോ. ആദരേന സോതുമിച്ഛാ ഇധ സുസ്സൂസാതി തദഭാവം ദസ്സേന്തോ, ‘‘സദ്ദഹിത്വാ സോതും ന ഇച്ഛന്തീ’’തി ആഹ. ന അഞ്ഞാതി ‘‘ന അഞ്ഞായാ’’തി വത്തബ്ബേ യകാരലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ന ജാനനത്ഥായാ’’തി. സത്ഥു ഓവാദസ്സ അനാദിയനമേവ വോക്കമനന്തി ആഹ – ‘‘അതിക്കമിത്വാ…പേ… മഞ്ഞന്തീ’’തി.

ഗേഹസ്സിതദോമനസ്സവസേനാതി ഇദം ഇധ പടിക്ഖിപിതബ്ബമത്തദസ്സനപദം ദട്ഠബ്ബം. നേക്ഖമ്മസ്സിതദോമനസ്സസ്സപി സത്ഥു പസങ്ഗവസേന ‘‘ന ചേവ അത്തമനോ ഹോതീ’’തി അത്തമനപടിക്ഖേപേന അനത്തമനതാ വുത്താ വിയ ഹോതീതി തം പടിസേധേന്തോ – ‘‘അപ്പതീതോ ഹോതീതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തസ്സ സേതുഘാതോ ഹി തഥാഗതാനം. യദി ഏവം കസ്മാ അത്തമനതാപടിക്ഖേപോതി ആഹ – ‘‘അപ്പടിപന്നകേസു പന അനത്തമനതാകാരണസ്സ അഭാവേനേതം വുത്ത’’ന്തി. പടിഘഅവസ്സവേനാതി ഛഹി ദ്വാരേഹി പടിഘവിസ്സന്ദനേന, പടിഘപ്പവത്തിയാതി അത്ഥോ. ഉപ്പിലാവിതോതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ ഉപ്പിലാവിതത്തസ്സ ബോധിമൂലേ ഏവ പഹീനത്താ. പടിപന്നകേസൂതി ഇദം അധികാരവസേന വുത്തം, അപ്പടിപന്നകേസുപി തഥാഗതസ്സ അനത്തമനതാകാരണം നത്ഥേവ. ഏതം വുത്തന്തി ഏതം ‘‘അത്തമനോ ചേവ ഹോതീ’’തിആദിവചനം വുത്തം സാവകാനം സമ്മാപടിപത്തിയാ സത്ഥു അനവജ്ജായ ചിത്താരാധനായ സമ്ഭവതോ.

൩൧൨. ദമിതോതി നിബ്ബിസേവനഭാവാപാദനേന സിക്ഖാപിതോ. ഇരിയാപഥപരിവത്തനവസേന അപരിവത്തിത്വാ ഏകദിസായ ഏവ സത്തദിസാവിധാവനസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ സാരിതാനം ഹത്ഥിദമ്മാദീനം ഏകദിസാധാവനമ്പി അനിവത്തനവസേനേവ യുത്തന്തി ആഹ – ‘‘അനിവത്തിത്വാ ധാവന്തോ ഏകംയേവ ദിസം ധാവതീ’’തി. കായേന അനിവത്തിത്വാവാതി കായേന അപരിവത്തിത്വാ ഏവ. വിമോക്ഖവസേന അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി, ന പുരത്ഥിമാദിദിസാവസേന. ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകനീഹാരേനേവ, ഏകസ്മിംയേവ വാ ദിവസേ ഏകഭാഗേന. ‘‘പഹാരോ’’തി ഹി ദിവസസ്സ തതിയോ ഭാഗോ വുച്ചതി. വിധാവനഞ്ചേത്ഥ ഝാനസമാപജ്ജനവസേന അകലങ്കമപ്പതിസാതം ജവനചിത്തപവത്തന്തി ആഹ ‘‘സമാപജ്ജതിയേവാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. ഉദ്ദേസവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൧൩. ദേസേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ഉദ്ദിസനം ഉദ്ദേസോ, വിഭജനം വിഭങ്ഗോതി ആഹ – ‘‘മാതികഞ്ച വിഭജനഞ്ചാ’’തി തുലേയ്യാതിആദീനി ചത്താരിപി പദാനി പഞ്ഞാവേവചനാനി. അഥ വാ തുലേയ്യാതി തുലനഭൂതായ പഞ്ഞായ തസ്സ ധമ്മസ്സ പഗ്ഗഹാദിവിധിനാ പരിതുലേയ്യ. തീരേയ്യാതി തീരണഭൂതായ പഞ്ഞായ തത്ഥ ഞാണകിരിയാസമാപനവസേന തീരേയ്യ. പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി തഥാസമാപന്നോ ആനിസംസേ അസ്സാദആദീനവേ ച വിചിനേയ്യ. പരിച്ഛിന്ദേയ്യാതി പരിച്ഛിന്ദഭൂതേന ഞാണേന അത്ഥം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ജാനേയ്യ. ആരമ്മണേസൂതി രൂപാദിപുഥുത്താരമ്മണേസു. നികന്തിവസേനാതി നികാമനവസേന അപേക്ഖാവസേന. തിട്ഠമാനന്തി പവത്തമാനം. ഗോചരജ്ഝത്തേതി ഝാനാരമ്മണഭൂതേ. തഞ്ഹി ഭാവനാചിത്തേനാഭിഭുയ്യ അവിസ്സജ്ജിത്വാ ഗയ്ഹമാനം അജ്ഝത്തം വിയ ഹോതീതി ‘‘ഗോചരജ്ഝത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. ഭാവനം ആരദ്ധസ്സ ഭിക്ഖുനോ യദി ഭാവനാരമ്മണേ നികന്തി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തായ നികന്തിയാ ഉപരി ഭാവനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ചിത്തസംകോചവസേന സണ്ഠിതം നാമ, തദഭാവേന അസണ്ഠിതം നാമ ഹോതീതി, ‘‘അജ്ഝത്തം അസണ്ഠിത’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഗോചരജ്ഝത്തേ നികന്തിവസേന അസണ്ഠിത’’ന്തി ആഹ. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘നികന്തിവസേന ഹി അതിട്ഠമാനം ഹാനഭാഗിയം ന ഹോതി, വിസേസഭാഗിയമേവ ഹോതീ’’തി. അഗ്ഗഹേത്വാതി രൂപാദീസു കിഞ്ചി തണ്ഹാദിഗ്ഗാഹവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ. തഥാ അഗ്ഗഹണേനേവ ഹി തണ്ഹാപരിതാസാദിവസേന ന പരിതസ്സേയ്യ. അവസേസസ്സ ച ദുക്ഖസ്സാതി സോകാദിദുക്ഖസ്സ. അവസേസസ്സ ച ദുക്ഖസ്സാതി വാ ജാതിജരാമരണസീസേന വിപാകദുക്ഖസ്സ ഗഹിതത്താ കിലേസദുക്ഖസ്സ ചേവ സംസാരദുക്ഖസ്സ ചാതി അത്ഥോ.

൩൧൬. രൂപമേവ കിലേസുപ്പത്തിയാ കാരണഭാവതോ രൂപനിമിത്തം. രാഗാദിവസേന തം അനുധാവതീതി രൂപനിമിത്താനുസാരീ.

൩൧൮. നികന്തിവസേന അസണ്ഠിതന്തി അപേക്ഖാവസേന സണ്ഠിതം നികന്തിം പഹായ പവത്തമാനം ഉപരി വിസേസാവഹതോതി. തേനാഹ ‘‘നികന്തിവസേന ഹീ’’തിആദി.

൩൨൦. അഗ്ഗഹേത്വാ അപരിതസ്സനാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ, ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ തണ്ഹാദിഗ്ഗാഹവസേന ഉപാദിയിത്വാ തണ്ഹാപരിതാസാദിവസേന പരിതസ്സനാ, വുത്തവിപരിയായേന അഗ്ഗഹേത്വാ അപരിതസ്സനാ വേദിതബ്ബാ. കഥം പനേസാ അനുപാദാപരിതസ്സനാ ഹോതീതി മഹാഥേരസ്സ അധിപ്പായം വിവരിതും ചോദനം സമുട്ഠപേതി? ഉപാദാതബ്ബസ്സ അഭാവതോതി തസ്സ അനുപാദാപരിതസ്സനാഭാവേ കാരണവചനം. യദി ഹീതിആദി തസ്സ സമത്ഥനം. ഉപാദാപരിതസ്സനാവ അസ്സ തഥാ ഉപാദാതബ്ബസ്സ തഥേവ ഉപാദിന്നത്താ. ഏവന്തി നിച്ചാദിആകാരേന. ഉപാദിന്നാപീതി ഗഹിതപരാമട്ഠാപി. അനുപാദിന്നാവ ഹോന്തി അയോനിസോ ഗഹിതത്താ, വിഞ്ഞൂസു നിസ്സായ ജാനിതബ്ബത്താ ച. ദിട്ഠിവസേനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഗഹണാകാരവസേന, തസ്സ പന അയഥാഭൂതഗാഹിതായ പരമത്ഥതോ ച അഭാവതോ. അത്ഥതോതി പരമത്ഥതോ. അനുപാദാപരിതസ്സനായേവ നാമ ഹോതി ഉപാദാതബ്ബാകാരസ്സ അഭാവേന തം അനുപാദിയിത്വാ ഏവ പരിതസ്സനാതി കത്വാ.

പരിവത്തതീതി ന തദേവ രൂപം അഞ്ഞഥാ പവത്തം പരിവത്തതി, അഥ ഖോ പകതിജഹനേന സഭാവവിഗമേന നസ്സതി ഭിജ്ജതി. വിപരിണതന്തി അഞ്ഞഥത്തം ഗതം വിനട്ഠം. കമ്മവിഞ്ഞാണന്തി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം. ‘‘രൂപം അത്താ’’തിആദി മിച്ഛാഗാഹവസേന വിഞ്ഞാണസ്സ രൂപഭേദേന വുത്തസ്സ ഭേദാനുപരിവത്തി ഹോതി. വിപരിണാമം അനുഗന്ത്വാ വിപരിവത്തനതം ആരബ്ഭ പവത്തം വിപരിണാമാനുപരിവത്തം; തതോ സമുപ്പന്നാ പരിതസ്സനാ വിപരിണാമാനുപരിവത്തജാ പരിതസ്സനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘വിപരിണാമസ്സ…പേ… പരിതസ്സനാ’’തി. അകുസലധമ്മസമുപ്പാദാ ചാതി, ‘‘യം അഹു വത മേ, തം വത മേ നത്ഥീ’’തിആദിനാ പവത്താ അകുസലചിത്തുപ്പാദധമ്മാ. ഖേപേത്വാതി പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന അനുപ്പത്തിനിമിത്തതായ ഖേപേത്വാ. ഭയതാസേനാതി ഭായനവസേനപി ചിത്തുത്രാസേന. തണ്ഹാതാസേനാതി തസ്സനേന. സവിഘാതോതി ചിത്തവിഘാതനവിഘാതേന സവിഘാതോ. തതോ ഏവ ചേതോദുക്ഖേന സദുക്ഖോ. മണികരണ്ഡകസഞ്ഞായാതി രിത്തകരണ്ഡംയേവ മണിപരിപുണ്ണകരണ്ഡോതി ഉപ്പന്നസഞ്ഞായ. അഗ്ഗഹേത്വാ പരിതസ്സനാതി ഗഹേതബ്ബസ്സ അഭാവേന ഗഹണമ്പി അവിജ്ജമാനപക്ഖിയമേവാതി അഗ്ഗഹേത്വാ പരിതസ്സനാ നാമ ഹോതി.

൩൨൧. കമ്മവിഞ്ഞാണമേവ നത്ഥി സതി കമ്മവിഞ്ഞാണേ രൂപഭേദാനുപരിവത്തി സിയാതി കമ്മവിഞ്ഞാണാഭാവദസ്സനമുഖേന ഖീണാസവസ്സ സബ്ബസോ കിലേസാഭാവം ദസ്സേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഉദ്ദേസവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൯. അരണവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൩. ഗേഹസ്സിതവസേനാതി കിലേസനിസ്സിതവസേന അനുരോധവസേന. നേവ ഉക്ഖിപേയ്യാതി ന അനുഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ന അവക്ഖിപേയ്യാതി ഗേഹസ്സിതവസേന വിരോധവസേന ന നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. അനുരോധേന വിനാ സമ്പഹംസനവസേന യഥാഭൂതഗുണകഥനം നേവുസ്സാദനാ വജ്ജാഭാവതോ; തഥാ വിരോധേന വിനാ വിവേചനവസേന യഥാഭൂതദോസകഥനം ന അപസാദനം. സഭാവമേവാതി യഥാഭൂതസഭാവമേവ കസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ അനാദേസകരണവസേന കഥേയ്യ, സേയ്യഥാപി ആയസ്മാ സുഭൂതിത്ഥേരോ. വിനിച്ഛിതസുഖന്തി, ‘‘അജ്ഝത്തം അനവജ്ജ’’ന്തിആദിനാ വിസേസതോ വിനിച്ഛിതസുഖായ ഹോതി. പരമ്മുഖാ അവണ്ണന്തി സ്വായം രഹോവാദോ പേസുഞ്ഞൂപസംഹാരവസേന പവത്തോ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘പിസുണവാചന്തി അത്ഥോ’’തി. ഖീണാതീതി ഖീണോ, യോ ഭാസതി, യഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ ഭാസതി, ദ്വേപി ഹിംസതി വിബാധതീതി അത്ഥോ, തം ഖീണവാദം. സ്വായം യസ്മാ കിലേസേഹി ആകിണ്ണോ സംകിലിട്ഠോ ഏവ ച ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ആകിണ്ണം സംകിലിട്ഠം വാച’’ന്തി. തേന അവസിട്ഠം തിവിധമ്പി വചീദുച്ചരിതമാഹ. അധിട്ഠഹിത്വാതി, ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി അജ്ഝോസായ. ആദായാതി പഗ്ഗയ്ഹ. വോഹരേയ്യാതി സമുദാചരേയ്യ. ലോകസമഞ്ഞന്തി ലോകസങ്കേതം.

൩൨൪. ആരമ്മണതോ സമ്പയോഗതോ കാമേഹി പടിസംഹിതത്താ കാമപടിസന്ധി, കാമസുഖം. തേനാഹ ‘‘കാമൂപസംഹിതേന സുഖേനാ’’തി. സദുക്ഖോതി വിപാകദുക്ഖേന സംകിലേസദുക്ഖേന സദുക്ഖോ. തഥാ സപരിളാഹോതി വിപാകപരിളാഹേന ചേവ കിലേസപരിളാഹേന ച സപരിളാഹോ.

൩൨൬. വട്ടതോ നിസ്സരിതും അദത്വാ തത്ഥേവ സീദാപനതോ മിച്ഛാപടിപദാഭാവേന സത്തേ സംയോജേതീതി സംയോജനം, വിസേസതോ ഭവസംയോജനം തണ്ഹാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹായേതം നാമ’’ന്തി. ന തണ്ഹായേവ മാനാദയോപി സംയോജനത്തം സാധേന്തി നാമ സബ്ബസോ സംയോജനതോ സുട്ഠു ബന്ധനതോ. തേന വുത്തം – ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം, ഭിക്ഖവേ, സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൨൫-൧൨൬).

ഇമം ചതുക്കന്തി, ‘‘യേ കാമപടിസന്ധിസുഖിനോ സോമനസ്സാനുയോഗം അനുയുത്താ, യേ അത്തകിലമഥാനുയോഗം അനുയുത്താ’’തി ഏവമാഗതം ഇമം ചതുക്കം നിസ്സായ. ‘‘ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ’’തി, വത്വാ തം നിസ്സായ ഠപിതഭാവം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും, ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉസ്സാദനാഅപസാദനാ പഞ്ഞായന്തി തഥാഗതേന വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലവസേന ധമ്മദേസനായ പവത്തേതബ്ബതോ. അയം പുഗ്ഗലോ…പേ… ആചാരസമ്പന്നോതി വാ നത്ഥി പരേസം അനുദ്ദേസകവസേന ധമ്മദേസനായ പവത്തനതോ.

൩൨൯. പരമ്മുഖാ അവണ്ണന്തി നിന്ദിയസ്സ ദോസസ്സ നിന്ദനം. ന ഹി കദാചി നിന്ദിയോ പസംസിയോ ഹോതി, തം പന കാലം ഞത്വാവ കഥേതബ്ബന്തി ആഹ, ‘‘യുത്തപത്തകാലം ഞത്വാവാ’’തി. ഖീണവാദേപി ഏസേവ നയോ തസ്സ രഹോവാദേന സമാനയോഗക്ഖമത്താ.

൩൩൦. ഘാതീയതീതി വധീയതി. സദ്ദോപി ഭിജ്ജതി നസ്സതി, ഭേദോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഗേലഞ്ഞപ്പത്തോതി ഖേദം പരിസ്സമം പത്തോ. അപലിബുദ്ധന്തി ദോസേഹി അനനുപതിതം.

൩൩൧. അഭിനിവിസ്സ വോഹരതീതി ഏവമേതം, ന ഇതോ അഞ്ഞഥാതി തം ജനപദനിരുത്തിം അഭിനിവിസിത്വാ സമുദാചരതി. അതിധാവനന്തി സമഞ്ഞം നാമേതം ലോകസങ്കേതസിദ്ധാ പഞ്ഞത്തീതി പഞ്ഞത്തിമത്തേ അട്ഠത്വാ പരമത്ഥതോ ഥാമസാ പരാമസ്സ വോഹരണം.

൩൩൨. അപരാമസന്തോതി അനഭിനിവിസന്തോ സമഞ്ഞാമത്തതോവ വോഹരതി.

൩൩൩. മരിയാദഭാജനീയന്തി യഥാവുത്തസമ്മാപടിപദായ മിച്ഛാപടിപദായ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്കരഭാവവിഭാജനം. രണന്തി സത്താ ഏതേഹി കന്ദന്തി അകന്ദന്താപി കന്ദനകാരണഭാവതോതി രണാ; രാഗദോസമോഹാ, ദസപി വാ കിലേസാ, സബ്ബേപി വാ ഏകന്താകുസലാ, തേഹി നാനപ്പകാരദുക്ഖനിബ്ബത്തകേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ കന്ദന്തി; സഹ രണേഹീതി സരണോ. രണസദ്ദോ വാ രാഗാദിരേണൂസു നിരുള്ഹോ. തേനാഹ ‘‘സരജോ സകിലേസോ’’തി. പാളിയം പന ‘‘സദുക്ഖോ ഏസോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ ആഗതത്താ കാമസുഖാനുയോഗാദയോപി ‘‘സരണോ’’തി വുത്താതി ദുക്ഖാദീനം രണഭാവോ തന്നിബ്ബത്തകസഭാവാനം അകുസലാനം സരണതാ ച വേദിതബ്ബാ. അരണോതിആദീനം പദാനം വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വത്ഥും സോധേതീതി നിരോധസമാപജ്ജനേന മഹപ്ഫലഭാവകരണേന ദക്ഖിണേയ്യവത്ഥുഭൂതം അത്താനം വിസോധേതി; നിരോധസമാപത്തിയാ വത്ഥുവിസോധനം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠിതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനം ദിന്നദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയാ ദീപേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി. തഥേവാതി ഇമിനാ ‘‘പിണ്ഡായ ചരന്തോ’’തിആദിം ഉപസംഹരതി. മേത്താഭാവനായ മുദുഭൂതചിത്തബഹുമാനപുബ്ബകം ദേന്തീതി, ‘‘സുഭൂതിത്ഥേരോ ദക്ഖിണം വിസോധേതീ’’തി വുത്തം. തേന ദായകതോപി ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിം ദസ്സേതി. വത്ഥുസോധനം പന പടിഭാഗതോ. ഏവം പന കാതും സക്കാതി സാവകാനമ്പി കിമേവം ലഹുവുട്ഠാനാധിട്ഠാനം സാവകേസു ചിണ്ണവസീഭാവോ സമ്ഭവതീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ അഗ്ഗസാവകമഹാസാവകേസു കിം വത്തബ്ബം, പകതിസാവകേസുപി വസിപ്പത്തേസു ലബ്ഭതീതി തേ ദസ്സേന്തോ, ‘‘ആമ സക്കാ’’തിആദിമാഹ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അരണവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൧൦. ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൨. അപരിക്ഖീണായുകം പുക്കുസാതികുലപുത്തം ഉദ്ദിസ്സ ഗമനന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘തുരിതഗമനചാരിക’’ന്തി. മമ വാസുപഗമനേന തവ ചിത്തസ്സ അഫാസുകം അനിട്ഠം സചേ നത്ഥി. സോതി പുബ്ബുപഗതോ. ദിന്നം ദിന്നമേവ വട്ടതീതി ഏകവാരം ദിന്നം ദിന്നമേവ യുത്തം, ന പുന ദാതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. കതം കതമേവാതി സങ്ഗഹത്ഥം കതം അനുച്ഛവികകമ്മം കതമേവ, ന തം പുന വിപരിവത്തേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

പുക്കുസാതിമ്ഹി ഉഭയഥാപി കുലപുത്തഭാവോ പരിപുണ്ണോ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ജാതികുലപുത്തോപി ആചാരകുലപുത്തോപീ’’തി. തത്രാതി തസ്മിം തക്കസീലതോ ആഗമനേ. അങ്കേ നിപന്നദാരകം വിയ ജനം തോസേതി തുട്ഠിം പാപേതി. രതനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി പബ്ബതസമുദ്ദാദിസന്നിസ്സിതത്താ പച്ചന്തദേസസ്സ. ദസ്സനീയന്തി ദസ്സനേനേവ സുഖാവഹം. ഏവരൂപന്തി ദസ്സനീയം സവനീയഞ്ച.

അനഗ്ഘകമ്ബലേ മഹഗ്ഘകമ്ബലേ. സാരകരണ്ഡകേതി ചന്ദനസാരാദിസാരമയകരണ്ഡകേ. ലിഖാപേത്വാ ഉക്കിരാപേത്വാ. ലാഖായ വട്ടാപേത്വാതി മുഖം പിദഹിത്വാ ലാഖാപരികമ്മം കാരേത്വാ.

അന്തോ ദുസ്സഭണ്ഡികം അത്ഥീതി അഞ്ഞാസി നാതിഗരുകഭാവതോ. അനഗ്ഘാ അഹേസുന്തി വണ്ണസമ്പത്തിഫസ്സസമ്പത്തിപമാണമഹത്തദുന്നിമ്മാപിയതാഹി മഹഗ്ഘാ അഹേസും, മഹാപുഞ്ഞോ രാജാ തസ്സ അത്ഥേവാതി അധിപ്പായോ.

യദി ഏവം, ‘‘കിന്നു ഖോ പേസേമീ’’തി കസ്മാ വീമംസം ആപജ്ജീതി ആഹ – ‘‘അപിച ഖോ പനാ’’തിആദി. സോതി ബിമ്ബിസാരോ രാജാ. വിചിനിതും ആരദ്ധോ രതനസ്സ അനേകവിധത്താ ഉത്തരുത്തരിഞ്ച പണീതതരാദിഭാവതോ. സുവണ്ണരജതാദീതി സുവണ്ണരജതപവാളമണിമുത്താവേളുരിയാദി. ഇന്ദ്രിയബദ്ധന്തി ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയപടിബദ്ധം. പദേസന്തി ഗുണവസേന ഏകദേസം ന പാപുണാതി.

സാമം സച്ചാനം അഭിസമ്ബുദ്ധതാസാമഞ്ഞേന, ‘‘ബുദ്ധരതനമ്പി ദുവിധ’’ന്തി വുത്തം. ബുദ്ധരതനസമം രതനം നാമ നത്ഥി, യസ്മാ പന ഇമസ്മിം ലോകേ പരസ്മിം വാ പന ബുദ്ധേന സദിസോ ന വിജ്ജതീതി. പഠമബോധിയംയേവ പവത്തതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഘോസോപീ’’തിആദി.

രാജാ തുട്ഠോ ചിന്തേസി, ‘‘തത്ഥ അവിജ്ജമാനംയേവ പേസേതും ലദ്ധ’’ന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ പരിപുണ്ണം ഏകദിവസമ്പി തസ്മിം പദേസേ ബുദ്ധാനം ആവാസപരിഗ്ഗഹോ നത്ഥി, തസ്മാ. പുബ്ബദിസാമുഖന്തി പുബ്ബദിസാഭിമുഖം സീഹപഞ്ജരം. തേനസ്സ സുവിഭൂതാലോകതം ദസ്സേതി.

ഏവം അനഞ്ഞസാധാരണസ്സ ഭഗവതോ ഈദിസോ സമുദാഗമോതി ദസ്സേതും, ‘‘ഏവം ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം സമ്പന്നസമുദാഗമസ്സ തദനുരൂപാ അയം ഫലസമ്പദാതി ദസ്സേതും, ‘‘തുസിതഭവനതോ’’തിആദി വുത്തം.

അരിയധമ്മോ നാമ അരിയമഗ്ഗപ്പധാനോ, അരിയമഗ്ഗോ ച സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയസങ്ഗഹോ, തേ ച ഉദ്ദേസമത്തേനേവ ഗഹിതാതി ആഹ – ‘‘സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയേ ഏകദേസേന ലിഖിത്വാ’’തി. ചൂളസീലാദീനി ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. ൧.൮-൯) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബാനി. ഛദ്വാരസംവരം സതിസമ്പജഞ്ഞന്തി മനച്ഛട്ഠാനം ദ്വാരാനം സംവരണവസേന സത്തട്ഠാനികം സതിസമ്പജഞ്ഞം. ദ്വാദസപ്പഭേദം ചീവരാദിചതുപ്പച്ചയസന്തോസം. അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലാദീനഞ്ച വിഭങ്ഗം ഭാവനാനുകൂലം സേനാസനം. ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായാ’’തിആദിനാ വുത്തം നീവരണപ്പഹാനം. പരികമ്മന്തി കസിണാദിപരികമ്മം. പാളിയം ആഗതനയേന അട്ഠതിംസ കമ്മട്ഠാനാനി. വിസുദ്ധിപടിപാടിയാ യാവ ആസവക്ഖയാ ഇമം പടിപത്തിം ഏകദേസേന ലിഖി. സോളസവിധന്തി സോളസവിധഭാവനായ പയോഗം.

കിലഞ്ജമയേതി നാനാവിധഭിത്തിവിഭത്തേ സണ്ഹസുഖുമരതനപരിസിബ്ബിതേ കിലഞ്ജമയസമുഗ്ഗേ. ബഹി വത്ഥേന വേഠേത്വാതി പഠമം സുഖുമകമ്ബലേന വേഠേത്വാ പടിപാടിയാ തേത്തിംസായ സമുഗ്ഗേസു പക്ഖിപിത്വാ തതോ ബഹി സുഖുമവത്ഥേന വേഠേത്വാ ഛാദേത്വാ. തിണഗച്ഛപഹാനസമ്മജ്ജനാദിനാ സോധിതമത്തകമേവ ഹോതു, കദലിപുണ്ണഘടഠപനധജപടാകുസ്സാപനാദിഅലങ്കരണേന മാ നിട്ഠാപേഥാതി അത്ഥോ. രാജാനുഭാവേന പടിയാദേഥാതി മമ രാജാനുരൂപം സജ്ജേഥ, അലങ്കരോഥാതി അത്ഥോ. അന്തരഭോഗികാനന്തി അനുയുത്തരാജമഹാമത്താനം. ജവനദൂതേതി ഖിപ്പം ഗച്ഛന്തകദൂതപുരിസേ. താളേഹി സഹ അവചരന്തീതി താളാവചരാ.

രഞ്ഞാ പണ്ണാകാരം ഉദ്ദിസ്സ കതപൂജാസക്കാരസ്സ അമച്ചതോ സുതത്താ പണ്ണാകാരം ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപേത്വാ സയം നീചാസനേ നിസിന്നോ. നായം അഞ്ഞസ്സ രതനസ്സ ഭവിസ്സതീതി അയം പരിഹാരോ അഞ്ഞസ്സ മണിമുത്താദിഭേദസ്സ രതനസ്സ ന ഭവിസ്സതി മണിമുത്താദീഹി അഭിസങ്ഖതത്താ. ബലവസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി ചിരതനകാലം ബുദ്ധസാസനേ ഭാവിതഭാവനതായ വാസിതവാസനതായ ഘടേ ദീപോ വിയ അബ്ഭന്തരേ ഏവ സമുജ്ജലമാനപരിപക്കതിഹേതുകഭാവതോ.

ധാരേമീതി ഇച്ഛാമി, ഗണ്ഹാമീതി അത്ഥോ. ദ്വേജ്ഝവചനന്തി ദ്വേള്ഹകഭാവോ. അന്തരം കരോതീതി ദ്വിന്നം പാദാനം അന്തരം തം ലേഖം കരോതി, ഏകേന പാദേന അതിക്കമീതി അത്ഥോ. തസ്സാ ഗതമഗ്ഗേനാതി തായ ദേവിയാ വിവട്ടമാനായ നാസിതായ ഗതമഗ്ഗേന. തം പന ലേഖന്തി പുക്കുസാതിനാ കതലേഖം. പണ്ണച്ഛത്തകന്തി താലപത്തമുട്ഠിം.

സത്ഥുഗാരവേനാതി സത്ഥരി ഉപ്പന്നപസാദപേമബഹുമാനസമ്ഭവേന. തദാ സത്ഥാരംയേവ മനസി കത്വാ തന്നിന്നഭാവേന ഗച്ഛന്തോ, ‘‘പുച്ഛിസ്സാമീ’’തിപി ചിത്തം ന ഉപ്പാദേസി, ‘‘ഏത്ഥ നു ഖോ സത്ഥാ വസതീ’’തി പരിവിതക്കസ്സേവ അഭാവതോ; രാജഗഹം പന പത്വാ രഞ്ഞോ പേസിതസാസനവസേന തത്ഥ ച വിഹാരസ്സ ബഹുഭാവതോ സത്ഥാ കഹം വസതീതി പുച്ഛി. സത്ഥു ഏകകസ്സേവ നിക്ഖമനം പഞ്ചചത്താലീസ യോജനാനി പദസാ ഗമനഞ്ച ധമ്മപൂജാവസേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ധമ്മപൂജായ ച ബുദ്ധാനം ആചിണ്ണഭാവോ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതോയേവ. ബുദ്ധസോഭം പന പടിച്ഛാദേത്വാ അഞ്ഞാതകവേസേന തത്ഥ ഗമനം തസ്സ കുലപുത്തസ്സ വിസ്സത്ഥവസേന മഗ്ഗദരഥപടിപസ്സമ്ഭനത്ഥം. അപ്പടിപസ്സദ്ധമഗ്ഗദരഥോ ഹി ധമ്മദേസനായ ഭാജനം ന ഹോതീതി. തഥാഹി വക്ഖതി, ‘‘നനു ച ഭഗവാ’’തിആദി.

ഉരുദ്ധന്തി വിസാലന്തി കേചി. അതിരേകതിയോജനസതന്തിആദിനാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച മച്ഛേരവിനയനേ സബ്രഹ്മചാരീനം ഓവാദദാനം. അച്ചന്തസുഖുമാലോതിആദിനാ സത്ഥു ധമ്മഗാരവേന സദ്ധിം കുലപുത്തസ്സപി ധമ്മഗാരവം സംസന്ദതി സമേതീതി ദസ്സേതി. തേന ഭഗവതോ കതസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനസ്സ ഠാനഗതഭാവം വിഭാവേന്തോ അഞ്ഞേസമ്പി ഭബ്ബരൂപാനം കുലപുത്താനം യഥാരഹം സങ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി.

ബ്രഹ്മലോകപ്പമാണന്തി ഉച്ചഭാവേന. ആനുഭാവേനാതി ഇദ്ധാനുഭാവേന യഥാ സോ സോതപഥം ന ഉപഗച്ഛതി, ഏവം വൂപസമേതും സക്കോതി. അവിബ്ഭന്തന്തി വിബ്ഭമരഹിതം നില്ലോലുപ്പം. ‘‘ഭാവനപുംസകം പനേത’’ന്തി വത്വാ തസ്സ വിവരണത്ഥം, ‘‘പാസാദികേന ഇരിയാപഥേനാ’’തി വുത്തം. ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ഏതം കരണവചനം ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഇരിയതോ’’തിആദി. അമനാപോ ഹോതി പസ്സന്താനം. സീഹസേയ്യായ നിപന്നസ്സപി ഹി ഏകച്ചേ സരീരാവയവാ അധോഖിത്തവിക്ഖിത്താ വിയ ദിസ്സന്തി. കടിയം ദ്വിന്നം ഊരുസന്ധീനം ദ്വിന്നഞ്ച ജാണുസന്ധീനം വസേന ചതുസന്ധികപല്ലങ്കം. ന പതിട്ഠാതീതി നപ്പവത്തതി, ‘‘കംസി ത്വ’’ന്തിആദിനാ അപുച്ഛിതേ കഥാപവത്തി ഏവ ന ഹോതി. അപ്പതിട്ഠിതായ കഥായ ന സഞ്ജായതീതി തഥാ പന പുച്ഛാവസേന കഥായ അപ്പവത്തിതായ ഉപരി ധമ്മകഥാ ന സഞ്ജായതി ന ഉപ്പജ്ജതി. ഇതീതി തസ്മാ. കഥാപതിട്ഠാപനത്ഥം കഥാപവത്തനത്ഥം കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം വാ പുച്ഛി.

സഭാവമേവ കഥേതീതി അത്തനോ ഭഗവതോ അദിട്ഠപുബ്ബത്താ ‘‘അദിട്ഠപുബ്ബകം കഥമഹം ജാനേയ്യ’’ന്തി സഭാവമേവ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയമേവ കഥേതി; ന പന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സുപാകടം സഭാവസിദ്ധം ബുദ്ധരൂപകായസഭാവം. അഥ വാ സഭാവമേവ കഥേതീതി ‘‘ഇദമേവ’’ന്തി ജാനന്തോപി തദാ ഭഗവതോ രുചിയാ തഥാപവത്തമാനം രൂപകായസഭാവമേവ കഥേതി അപ്പവിക്ഖമ്ഭന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ – ‘‘തഥാ ഹി ന’’ന്തിആദി, വിപസ്സനാലക്ഖണമേവ പടിപദന്തി അധിപ്പായോ.

൩൪൩. ‘‘പുബ്ബഭാഗപടിപദം അകഥേത്വാ’’തി വത്വാ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ അകഥനേ കാരണം പുബ്ബഭാഗപടിപദഞ്ച സരൂപതോ ദസ്സേതും, ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അപരിസുദ്ധായപി പുബ്ബഭാഗപടിപദായ വിപസ്സനാ തഥാ ന കിച്ചകാരീ, പഗേവ അവിജ്ജമാനായാതി, ‘‘യസ്സ ഹി…പേ… അപരിസുദ്ധാ ഹോതി’’ച്ചേവ വുത്തം. പുബ്ബഭാഗപടിപദാ ച നാമ സങ്ഖേപതോ പന്നരസ ചരണധമ്മാതി ആഹ – ‘‘സീലസംവരം…പേ… ഇമം പുബ്ബഭാഗപടിപദം ആചിക്ഖതീ’’തി. യാനകിച്ചം സാധേതി മഗ്ഗഗമനേന അകിലന്തഭാവസാധനത്താ. ചിരകാലം പരിഭാവിതായ പരിപക്കഗതായ ഹേതുസമ്പദായ ഉപട്ഠാപിതം സാമണേരസീലമ്പി പരിപുണ്ണം അഖണ്ഡാദിഭാവപ്പത്തിയാ, യം പുബ്ബഹേതുത്താ ‘‘സീല’’ന്തി വുച്ചതി.

ധാതുയോ പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനാ, പഞ്ഞത്തിമത്ഥോ പുരിസോ അവിജ്ജമാനോ. അഥ കസ്മാ ഭഗവാ അരഹത്തസ്സ പദട്ഠാനഭൂതം വിപസ്സനം കഥേന്തോ ‘‘ഛധാതുരോ’’തി അവിജ്ജമാനപ്പധാനം ദേസനം ആരഭീതി ആഹ – ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി. കത്ഥചി ‘‘തേവിജ്ജോ ഛളഭിഞ്ഞോ’’തിആദീസു വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനം ദസ്സേതി. കത്ഥചി – ‘‘ഇത്ഥിരൂപം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧.൧) അവിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനം ദസ്സേതി. കത്ഥചി ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു (വിഭ. ൧൨൧) വിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനം ദസ്സേതി. കത്ഥചി – ‘‘ഖത്തിയകുമാരോ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൭൫) അവിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനം ദസ്സേതി. ഇധ പന വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനം ദസ്സേതി. ‘‘ഛധാതുരോ’’തി ഹി സമാസത്ഥോ അവിജ്ജമാനോ പുഗ്ഗലവിസയത്താ, തസ്സ പദസ്സ അവയവത്ഥോ പന അപ്പധാനത്ഥോ വിജ്ജമാനോ, സോ സദ്ദക്കമേന അപ്പധാനോപി അത്ഥക്കമേന പധാനോതി ആഹ – ‘‘വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനം ദസ്സേന്തോ’’തി. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായേത്ഥ ദേസനായ കാരണം ദസ്സേതും, ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉപട്ഠാപേയ്യാതി – ‘‘ധാതുയോ’’ഇച്ചേവ കുലപുത്തസ്സ ചിത്തം നിവേസേയ്യ തഥാ സഞ്ജാനേയ്യ, ഏവം ധമ്മം ദേസേയ്യാതി അത്ഥോ. സന്ദേഹം കരേയ്യാതി അസതി പുരിസേ കോ കരോതി? കോ പടിസംവേദേതി, ധാതുയോ ഏവാതി കിം നു ഖോ ഇദം, കഥം നു ഖോ ഇദന്തി സംസയം ഉപ്പാദേയ്യ? സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യാതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ അന്ധകാരേ വത്തമാനം വിയ ദേസിയമാനേ അത്ഥേ സമ്മോഹം ആപജ്ജേയ്യ. തഥാഭൂതോ ച ദേസനായ അഭാജനഭൂതത്താ ദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും ന സക്കുണേയ്യ. ഏവമാഹാതി ഏവം ‘‘ഛധാതുരോ’’തി ആഹ.

യം ത്വം പുരിസോതി സഞ്ജാനാസീതി യം രൂപാരൂപധമ്മസമൂഹം പബന്ധവസേന പവത്തമാനം അധിട്ഠാനവിസേസവിസിട്ഠം – ‘‘പുരിസോ സത്തോ ഇത്ഥീ’’തിആദിനാ ത്വം സഞ്ജാനാസി, സോ ഛധാതുരോ. സന്തേസുപി ഛധാതുവിനിമുത്തേസു ധാത്വന്തരേസു സുഖാവഗ്ഗഹണത്ഥം തഥാ വുത്തം തഗ്ഗഹണേനേവ ച തേസം ഗഹേതബ്ബതോ, സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഏവ. സേസപദേസൂതി ‘‘ഛഫസ്സായതനോ’’തിആദിപദേസുപി. ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി ചതസ്സോ പതിട്ഠാ ഏതസ്സാതി ചതുരാധിട്ഠാനോ, അധിതിട്ഠതി പതിട്ഠഹതി ഏതേനാതി അധിട്ഠാനം, യേസു പതിട്ഠായ ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം അധിഗച്ഛതി, തേസം പഞ്ഞാദീനം ഏതം അധിവചനം. തേനാഹ ‘‘സ്വായം ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ഏത്തോതി വട്ടതോ. വിവട്ടിത്വാതി വിനിവട്ടിത്വാ അപസക്കിത്വാ. ഏത്തോതി വാ ഏതേഹി ഛധാതുആദീഹി. ഏത്ഥ ഹി നിവിട്ഠസ്സ ആയത്തസ്സ ഉത്തമായ സിദ്ധിയാ അസമ്ഭവോതി. പതിട്ഠിതന്തി അരിയമഗ്ഗാധിഗമവസേന സുപ്പതിട്ഠിതം. ഏവഞ്ഹി സബ്ബസോ പടിപക്ഖസമുച്ഛിന്ദനേന തത്ഥ പതിട്ഠിതോ ഹോതി. മഞ്ഞസ്സവാ നപ്പവത്തന്തീതി ഛഹിപി ദ്വാരേഹി പവത്തമാനസോതായ മഗ്ഗേന വിസോസിതായ സബ്ബസോ വിഗതായ സബ്ബസോ വിച്ഛേദപ്പത്തിയാ ന സന്ദന്തി. തേനാഹ ‘‘നപ്പവത്തന്തീ’’തി. യസ്മാ മാനേ സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നേ അസമുച്ഛിന്നോ അനുപസന്തോ കിലേസോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ആഹ – ‘‘മുനി സന്തോതി വുച്ചതീ’’തി രാഗഗ്ഗിആദീനം നിബ്ബാനേന നിബ്ബുതോ.

പഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യാതി, ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തായ (മ. നി. ൧.൪൨൩; ൨.൨൪; ൩.൭൫; സം. നി. ൪.൧൨൦; അ. നി. ൩.൧൫; വിഭ. ൫൧൯; മഹാനി. ൧൬൧) അപ്പമാദപ്പടിപത്തിയാ സമാധിവിപസ്സനാപഞ്ഞം നപ്പമജ്ജേയ്യ. ഏതേന പുബ്ബഭാഗിയം സമഥവിപസ്സനാഭാവനമാഹ. സച്ചമനുരക്ഖേയ്യാതി സച്ചാനുരക്ഖനാപദേസേന സീലവിസോധനമാഹ; സച്ചേ ഠിതോ സമാദിന്നസീലം അവികോപേത്വാ പരിപൂരേന്തോ സമാധിസംവത്തനിയതം കരോതി. തേനാഹ ‘‘വചീസച്ചം രക്ഖേയ്യാ’’തി. കിലേസപരിച്ചാഗം ബ്രൂഹേയ്യാതി തദങ്ഗാദിവസേന കിലേസാനം പരിച്ചജനവിധിം വഡ്ഢേയ്യ. കിലേസവൂപസമനം സിക്ഖേയ്യാതി യഥാ തേ കിലേസാ തദങ്ഗാദിവസേന പരിച്ചത്താ യഥാസമുദാചാരപ്പവത്തിയാ സന്താനേ പരിളാഹം ന ജനേന്തി; ഏവം കിലേസാനം വൂപസമനവിധിം സിക്ഖേയ്യ പഞ്ഞാധിട്ഠാനാദീനന്തി ലോകുത്തരാനം പഞ്ഞാധിട്ഠാനാദീനം. അധിഗമത്ഥായാതി പടിലാഭത്ഥായ.

൩൪൭. പുബ്ബേ വുത്താനന്തി, ‘‘ചതുരാധിട്ഠാനോ, യത്ഥ ഠിതം മഞ്ഞസ്സവാ നപ്പവത്തന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൪൩) ഏവം പുബ്ബേ വുത്താനം.

൩൪൮. വത്തബ്ബം ഭവേയ്യാതി നിദ്ദേസവസേന വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ. ആദീഹീതി ഏവമാദീഹി. കിച്ചം നത്ഥി കിച്ചാഭാവതോ. ഉപ്പടിപാടിധാതുകന്തി അയഥാനുപുബ്ബികം. യഥാധമ്മവസേനേവാതി ദേസേതബ്ബധമ്മാനം യഥാസഭാവേനേവ. സപ്പായം ധുതങ്ഗന്തി അത്തനോ കിലേസനിഗ്ഗണ്ഹനയോഗ്ഗം ധുതങ്ഗം. ചിത്തരുചിതന്തി അത്തനോ ചിത്തപകതിയാ ആചരിയേഹി വിരോചേതബ്ബം, ചരിയാനുകൂലന്തി അത്ഥോ. ഹത്ഥിപദോപമസുത്താദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗധാതുവിഭങ്ഗാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൫൪. അയമ്പേത്ഥാതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ‘‘അഥാപരം ഉപേക്ഖായേവ അവസിസ്സതീ’’തി ഉപരിദേസനം സമ്പിണ്ഡേതി. സോപി ഹി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീതി. നനു ചായം യഥാഉദ്ദിട്ഠായ വിഞ്ഞാണധാതുയാ നിദ്ദേസോപി ഭവിസ്സതീതി യഥാനുസന്ധിനയോ വിജ്ജതീതി? ന, വിഞ്ഞാണധാതുനിദ്ദേസനയേന ദേസനായ അപ്പവത്തത്താ തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠതോ’’തിആദി. യം വാ പനാതിആദിനാ പന ദേസനായ സാനുസന്ധിതം വിഭാവേതി. ന ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ അനനുസന്ധികം ദേസനം ദേസേന്തി. ആഗമനീയവിപസ്സനാവസേനാതി യസ്സാ പുബ്ബേ പവത്തത്താ ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠിതാ വിപസ്സനാ, തസ്സാ വസേന. കമ്മകാരകവിഞ്ഞാണന്തി ‘‘നേതം മമ നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി ഏവം വിപസ്സനാകിച്ചകാരകം വിപസ്സനാസഹിതം വിഞ്ഞാണം. വിഞ്ഞാണധാതുവസേനാതി യഥാഉദ്ദിട്ഠായ വിഞ്ഞാണധാതുയാ ഭാജനവസേന. സത്ഥു കഥനത്ഥായാതി സത്ഥാരാ ഉദ്ദേസമേവ കത്വാ ഠപിതത്താ നിദ്ദേസവസേന കഥനത്ഥായ. അകഥിതഭാവോ ഏവ ഹിസ്സ അവസിട്ഠതാ കഥനത്ഥായ പടിവിജ്ഝനത്ഥായ ച. പടിപക്ഖവിഗമേന തസ്സ ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധതാതി ആഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസ’’ന്തി. ഉപക്കിലേസാനം പന പഹീനഭാവതോ പരിയോദാതം. സമുദയവസേന ഉദയദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ പച്ചയനിരോധവസേന അത്ഥങ്ഗമദസ്സനത്ഥഞ്ച. കാരണഭാവേന സുഖായ വേദനായ ഹിതന്തി സുഖവേദനിയം. തേനാഹ ‘‘സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂത’’ന്തി.

൩൬൦. രൂപകമ്മട്ഠാനമ്പി ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേന, അരൂപകമ്മട്ഠാനമ്പി സുഖദുക്ഖവേദനാമുഖേന പഗുണം ജാതം.

സത്ഥു കഥനത്ഥംയേവ അവസിസ്സതീതി, ‘‘കുലപുത്തസ്സ പടിവിജ്ഝനത്ഥ’’ന്തി വുത്തമേവത്ഥം നിസേധേതി, തസ്മാ വുത്തമേവത്ഥം സമത്ഥേതും, ‘‘ഇമസ്മിം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കുലപുത്തസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനേതി കുലപുത്തേന അധിഗതരൂപാവചരജ്ഝാനേ. തേനാഹ – ‘‘ഭിക്ഖു പഗുണം തവ ഇദം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാന’’ന്തി. യം കിഞ്ചി സുവണ്ണതാപനയോഗ്യം അങ്ഗാരഭാജനം ഇധ ‘‘ഉക്കാ’’തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അങ്ഗാരകപല്ല’’ന്തി. സജ്ജേയ്യാതി യഥാ തത്ഥ പക്ഖിത്തസുവണ്ണഞ്ച തപ്പതി, ഏവം പടിയാദിയേയ്യ. നീഹടദോസന്തി വിഗതീഭൂതകാളകം. അപനീതകസാവന്തി അപഗതസുഖുമകാളകം.

അരിയമഗ്ഗേ പതിട്ഠാപേതുകാമേന നാമ സബ്ബസ്മിമ്പി ലോകിയധമ്മേ വിരജ്ജനത്ഥായ ധമ്മോ കഥേതബ്ബോതി അധിപ്പായേന, ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിനാ ചോദനാ കതാ. വിനേയ്യദമനകുസലേന ഭഗവതാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന താവ ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖായ വണ്ണോ കഥിതോതി തസ്സ പരിഹാരം വദന്തോ, ‘‘കുലപുത്തസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

൩൬൧. തദനുധമ്മന്തി തസ്സ അരൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ അനുരൂപധമ്മം, യായ പടിപദായ തസ്സ അധിഗമോ ഹോതി, തസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘രൂപാവചരജ്ഝാന’’ന്തി. തഗ്ഗഹണാതി തസ്സ ഗഹണേന തസ്സാ പടിപത്തിയാ പടിപജ്ജമാനേന. ഇതോ ഉത്തരിന്തി ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതന’’ന്തിആദീസു.

൩൬൨. തസ്സേവാതി അരൂപാവചരജ്ഝാനസ്സ. ഏതം പന സവിപാകം അരൂപാവചരജ്ഝാനം സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതത്താ സങ്ഖതം. പകപ്പിതന്തി പച്ചയവസേന സവിഹിതം. ആയൂഹിതന്തി സമ്പിണ്ഡിതം. കരോന്തേന കരീയതീതി പടിപജ്ജനകേന പടിപജ്ജീയതി സങ്ഖരീയതി. നിബ്ബാനം വിയ ന നിച്ചം ന സസ്സതം. അഥ ഖോ ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനസഭാവതായ താവകാലികം. തതോ ഏവ ചവനാദിസഭാവന്തി സബ്ബമേതം രൂപാവചരധമ്മേസു ആദീനവവിഭാവനം. ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതന്തി സങ്ഖാരദുക്ഖേ പതിട്ഠിതം. അതാണന്തി ചവനസഭാവാദിതായ താണരഹിതം. അലേണന്തി തതോ അരക്ഖത്താ ലീയനട്ഠാനരഹിതം. അസരണന്തി അപ്പടിസരണം. അസരണീഭൂതന്തി സബ്ബകാലമ്പി അപ്പടിസരണം.

സമത്തപത്തവിസേ ഖന്ധാദീസു ഗഹിതേ ദുത്തികിച്ഛാ സിയാതി, ‘‘ഖന്ധം വാ സീസം വാ ഗഹേതും അദത്വാ’’തി വുത്തം. ഏവമേവാതി ഏത്ഥായം ഉപമാസംസന്ദനാ – ഛേകോ ഭിസക്കോ വിയ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. വിസവികാരോ വിയ കിലേസദുക്ഖാനുബന്ധോ, ഭിസക്കസ്സ വിസം ഠാനതോ ചാവേത്വാ ഉപരി ആരോപനം വിയ ഭഗവതോ ദേസനാനുഭാവേന കുലപുത്തസ്സ കാമഭവേ നികന്തിം പരിയാദായ അരൂപജ്ഝാനേ ഭവനം. ഭിസക്കസ്സ വിസം ഓതാരേത്വാ പഥവിയം പാതനം വിയ കുലപുത്തസ്സ ഓരമ്ഭാഗിയകിലേസദുക്ഖാപനയനം.

അസമ്പത്തസ്സാതി അരൂപാവചരജ്ഝാനം അനധിഗതസ്സ. അപ്പടിലദ്ധസ്സേവാതി തസ്സ വേവചനം. സബ്ബമേതന്തി ‘‘അനിച്ചം അധുവ’’ന്തിആദിനാ വിത്ഥാരതോ വുത്തം സബ്ബമേതം ആദീനവം. ഏകപദേനേവ ‘‘സങ്ഖതമേത’’ന്തി കഥേസി സങ്ഖതപദേനേവ തസ്സ അത്ഥസ്സ അനവസേസതോ പരിയാദിന്നത്താ.

നായൂഹതീതി ഭവകാരണചേതനാവസേന ബ്യാപാരം ന സമൂഹേതി ന സമ്പിണ്ഡേതി. തേനാഹ – ‘‘ന രാസിം കരോതീ’’തി. അഭിസങ്ഖരണം നാമ ചേതനാബ്യാപാരോതി ആഹ – ‘‘ന അഭിസഞ്ചേതയതീ’’തി. തം പന ഫലുപ്പാദനസമത്ഥതായ ഫലേന കപ്പനന്തി ആഹ ‘‘ന കപ്പേതീ’’തി. സചേ അഭിസങ്ഖാരചേതനാ ഉളാരാ, ഫലമഹത്തസങ്ഖാതായ വുഡ്ഢിയാ ഹോതി, അനുളാരാ ച അവുഡ്ഢിയാതി ആഹ – ‘‘വുഡ്ഢിയാ വാ പരിഹാനിയാ വാ’’തി. ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാതി ഭഗവാ അത്തനോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ സീഹസമാനവുത്തിതായ ച ദേസനം ഉക്കംസതോ സാവകേഹി പത്തബ്ബം വിസേസം അനവസേസേന്തോ തഥാ വദതി, ന സാവകവിസയം അതിക്കമിത്വാ അത്തനോ ബുദ്ധവിസയമേവ ദേസേന്തോ. തേനാഹ – ‘‘അരഹത്തനികൂടം ഗണ്ഹീ’’തി. യദി കുലപുത്തോ അത്തനോ…പേ… പടിവിജ്ഝി, അഥ കസ്മാ ഭഗവാ ദേസനായ അരഹത്തനികൂടം ഗണ്ഹീതി ആഹ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി.

ഇതോ പുബ്ബേതി ഇതോ അനാഗാമിഫലാധിഗമതോ ഉത്തരി ഉപരി. അസ്സാതി കുലപുത്തസ്സ. കഥേന്തസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മേ നേവ കങ്ഖാ ന വിമതി പഠമമഗ്ഗേനേവ കങ്ഖായ സമുച്ഛിന്നത്താ. ഏകച്ചേസു ഠാനേസൂതി തഥാ വിനേയ്യഠാനേസു. തഥാ ഹി അയമ്പി കുലപുത്തോ അനാഗാമിഫലം പത്വാ ഭഗവന്തം സഞ്ജാനി. തേന വുത്തം ‘‘യതോ അനേനാ’’തിആദി.

൩൬൩. അനജ്ഝോസിതാതി അനജ്ഝോസനീയാതി അയമത്ഥോതി ആഹ – ‘‘ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാ ഗഹേതും ന യുത്താ’’തി.

൩൬൪. രാഗോവ അനുസയോ രാഗാനുസയോ, സോ ച പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനാരഹോതി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി വുത്തം – ‘‘സുഖവേദനം ആരബ്ഭ രാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി. ന പന തസ്സ ഉപ്പാദനം അത്ഥി ഖണത്തയസമായോഗാസമ്ഭവതോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഇതരന്തി അദുക്ഖമസുഖവേദനം. വിസംയുത്തോതി കേനചി സഞ്ഞോജനേന അസംയുത്തതായ ഏവ നിയതവിപ്പയുത്തോ. കായസ്സ കോടി പരമോ അന്തോ ഏതസ്സാതി കായകോടികം. ദുതിയപദേതി ‘‘ജീവിതപരിയന്തിക’’ന്തി ഇമസ്മിം പദേ. വിസേവനസ്സാതി ഉപാദാനസ്സ. സീതീഭവിസ്സന്തീതി പദസ്സ ‘‘നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ, കഥം പന വേദയിതാനം ദ്വാദസസു ആയതനേസു നിരുജ്ഝനം സീതിഭാവപ്പത്തീതി ചോദനം സന്ധായാഹ – ‘‘കിലേസാ ഹീ’’തിആദി. സമുദയപഞ്ഹേനാതി മഹാസതിപട്ഠാനേ (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩) സമുദയസച്ചനിരോധപഞ്ഹേന. നനു സബ്ബസോ കിലേസപരിളാഹവിഗമേ സീതിഭാവോ നാമ വേദനാനിരോധമത്തേന അധിപ്പേതോ; തേന ഇധ വേദയിതാനി വുത്താനി, ന കിലേസാതി വേദയിതാനം അച്ചന്തനിരോധസങ്ഖാതോ സീതിഭാവോപി കിലേസസമുച്ഛേദേനേവാതി ആഹ ‘‘വേദയിതാനിപീ’’തിആദി.

൩൬൫. ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനന്തി ഏത്ഥ സഞ്ഞോജനാ ദീപസിഖാ വിയ, അധിട്ഠാനകപല്ലികാ വിയ വേദനായ നിസ്സയഭൂതാ ചത്താരോ ഖന്ധാ, തേലം വിയ കിലേസാ, വട്ടി വിയ കമ്മവട്ടം, ഉപഹരണകപുരിസോ വിയ വട്ടഗാമീ പുഥുജ്ജനോ, തസ്സ സീസച്ഛേദകപുരിസോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗോ സന്താനസ്സ സമുച്ഛേദകരണതോ, അനാഹാരായ ദീപസിഖായ നിബ്ബായനം വിയ കമ്മകിലേസാനം അനന്തരപച്ചയതോ അനാഹാരായ വേദനായ അനുപാദിസേസവസേന നിബ്ബായനം.

ആദിമ്ഹി സമാധിവിപസ്സനാപഞ്ഞാഹീതി പുബ്ബഭാഗപടിപദാഭൂതാ തയാ പഗുണസമാധിതോ അരഹത്തസ്സ പദട്ഠാനഭൂതവിപസ്സനാപഞ്ഞാതോ ച. ഉത്തരിതരാതി വിസിട്ഠതരാ. ഏവം സമന്നാഗതോതി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദോ ഇദംസദ്ദത്ഥവചനോതി ആഹ – ‘‘ഇമിനാ ഉത്തമേന അരഹത്തഫലപഞ്ഞാധിട്ഠാനേനാ’’തി. സബ്ബം വട്ടദുക്ഖം ഖേപേതീതി സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ, തംപരിയാപന്നതായ തത്ഥ ഞാണന്തി ആഹ – ‘‘സബ്ബദുക്ഖക്ഖയേ ഞാണം നാമ അരഹത്തമഗ്ഗേ ഞാണ’’ന്തി. അരഹത്തഫലേ ഞാണം അധിപ്പേതം വുത്തനയേന സബ്ബദുക്ഖക്ഖയേ സന്തേ തന്നിമിത്തം വാ ഉപ്പന്നഞാണന്തി കത്വാ. തസ്സാതി, ‘‘ഏവം സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഇമിനാ പരമേന പഞ്ഞാധിട്ഠാനേന സമന്നാഗതോ ഹോതീ’’തി വുത്തഭിക്ഖുനോ.

൩൬൬. ഹീതി യസ്മാ. വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി, തസ്മാ സബ്ബദുക്ഖക്ഖയേ ഞാണന്തി അരഹത്തഫലഞാണം അധിപ്പേതം. സച്ചന്തി പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനം, ന മഗ്ഗസച്ചം. കാമം അരഹത്തഫലവിമുത്തി പടിപക്ഖേഹി അകോപനീയതായ അകുപ്പാ, ‘‘സച്ചേ ഠിതാ’’തി പന വചനതോ, ‘‘അകുപ്പാരമ്മണകരണേന അകുപ്പാതി വുത്താ’’തി ആഹ. വിതഥന്തി നട്ഠം, ജരായ മരണേന ച വിപരിണാമേതബ്ബതായ യാദിസം ഉപ്പാദാവത്ഥായ ജാതം, തതോ അഞ്ഞാദിസന്തി അത്ഥോ. തഥാ ഹി തം ജരാമരണേഹി പരിമുസിതബ്ബരൂപതായ ‘‘മുസാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘മോസധമ്മന്തി നസ്സനസഭാവ’’ന്തി. തം അവിതഥന്തി തം വുത്തനയേന അവിതഥം നാമ, തം സഭാവോ സബ്ബകാലം തേനേവ ലബ്ഭനതോ. സമഥവിപസ്സനാവസേന വചീസച്ചതോതി സമഥവിപസ്സനാവസേന യം വിസുദ്ധിമത്തം വചീസച്ചം, തതോ. ദുക്ഖസച്ചസമുദയസച്ചേഹി തച്ഛവിപല്ലാസഭൂതസഭാവേഹി. ഇതി നേസം യഥാസകം സഭാവേന അവിതഥഭാവേ അമോസധമ്മതായ തേഹിപി അവിതഥഭാവാ പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനമേവ ഉത്തരിതരം. തസ്മാതി നിബ്ബാനസ്സേവ ഉത്തരിതരഭാവതോ.

൩൬൭. ഉപധീയതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപധീ, ഖന്ധാ കാമഗുണാ ച. ഉപദഹന്തി ദുക്ഖന്തി ഉപധീ, കിലേസാഭിസങ്ഖാരാ. പരിപൂരാ ഗഹിതാ പരാമട്ഠാതി പരിയത്തഭാവേന തണ്ഹായ ഗഹിതാ ദിട്ഠിയാ പരാമട്ഠാ. സമഥവിപസ്സനാവസേന കിലേസപരിച്ചാഗതോതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന ച കിലേസാനം പരിച്ചജനതോ. ഉത്തരിതരോ വിസിട്ഠതരസ്സ പഹാനപ്പകാരസ്സ അഭാവതോ.

൩൬൮. ആഘാതകരണവസേനാതി ചേതസികാഘാതസ്സ ഉപ്പജ്ജനവസേന. ബ്യാപജ്ജനവസേനാതി ചിത്തസ്സ വിപത്തിഭാവവസേന. സമ്പദുസ്സനവസേനാതി സബ്ബസോ ദുസ്സനവസേന. തീഹി പദേഹി യദി അരഹത്തമഗ്ഗേന കിലേസാനം പരിച്ചാഗോ ചാഗാധിട്ഠാനം, അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ നേസം വൂപസമോ ഉപസമാധിട്ഠാനം ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ വിസേസേന പരിച്ചാഗോ സമ്പജഹനം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനം ചാഗോ, തഥാ പന പരിച്ചാഗേന യോ സോ നേസം തദാ വൂപസന്തതായ അഭാവോ, അയം ഉപസമോതി അയമേതേസം വിസേസോ.

൩൬൯. മഞ്ഞിതന്തി മഞ്ഞനാ, ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ കപ്പനാതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാവിബന്ധനതണ്ഹാഗാഹാദീനം സാധാരണഭാവതോ അയമഹന്തി ഏത്ഥ അഹന്തി ദിട്ഠിമഞ്ഞനാദസ്സനം, സാ പന ദിട്ഠി മാനമഞ്ഞനായ അത്തനിയഗാഹവസേന ഹോതീതി സ്വേവ ‘‘അയ’’ന്തി ഇമിനാ ഗഹിതോതി ആഹ – ‘‘അയമഹന്തി ഏകം തണ്ഹാമഞ്ഞിതമേവ വട്ടതീ’’തി. ആബാധട്ഠേനാതി പടിപീളനട്ഠേന. മഞ്ഞനാവസേന ഹി സത്താനം തഥാ ഹോതി. അന്തോദോസട്ഠേനാതി അബ്ഭന്തരദുട്ഠഭാവേന. മഞ്ഞനാദൂസിതത്താ ഹി സത്താനം അത്തഭാവോ ദുക്ഖതാമൂലായത്തോ, കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ ഉപ്പാദനിരോധഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധമുദ്ധം പക്കപഭിന്നോ ഹോതീതി ഫലൂപചാരേന ‘‘മഞ്ഞിതം ഗണ്ഡോ’’തി വുത്തോ. അനുപവിട്ഠട്ഠേനാതി അനുപവിസിത്വാ ഹദയമാഹച്ച അധിട്ഠാനേന. മഞ്ഞിതഞ്ഹി പീളാജനനതോ അന്തോതുദനതോ ദുരുദ്ധരണതോ സല്ലം. ഖീണാസവമുനി സബ്ബസോ കിലേസാനം സന്തത്താ, തതോ ഏവ പരിളാഹാനം പരിനിബ്ബുതത്താ വൂപസന്തത്താ സന്തോ ഉപസന്തോ നിബ്ബുതോതി വുച്ചതി. യത്ഥ ഠിതന്തി യസ്മിം അസേക്ഖഭൂമിയം ഠിതം. യദി ഭഗവാ അത്തനോ ദേസനാഞാണാനുരൂപം ദേസനം പവത്താപേയ്യ, മഹാപഥവിം പത്ഥരന്തസ്സ വിയ, ആകാസം പസാരേന്തസ്സ വിയ, അനന്താപരിമേയ്യലോകധാതുയോ പടിച്ച തേസം ഠിതാകാരം അനുപ്പൂരം വിചിനന്തസ്സ വിയ ദേസനാ പരിയോസാനം ന ഗച്ഛേയ്യ. യസ്മാ പനസ്സ വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപമേവ ദേസനാ പവത്തി, ന തതോ പരം അണുമത്തമ്പി വഡ്ഢതി. തസ്മാ വുത്തം – ‘‘സബ്ബാപി ധമ്മദേസനാ സംഖിത്താവ, വിത്ഥാരദേസനാ നാമ നത്ഥീ’’തി. നനു സത്തപകരണദേസനാ വിത്ഥാരകഥാതി? ന സാപി വിത്ഥാരകഥാതി ആഹ – ‘‘സമന്തപട്ഠാനകഥാപി സംഖിത്തായേവാ’’തി. സന്നിപതിതദേവപരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപമേവ ഹി തസ്സാപി പവത്തി, ന സത്ഥുദേസനാഞാണാനുരൂപന്തി. യഥാനുസന്ധിം പാപേസി യഥാഉദ്ദിട്ഠേ അനുപുബ്ബേന അനവസേസതോ വിഭജനവസേന ദേസനായ നിട്ഠാപിതത്താ. വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ…പേ… കഥേസി നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരവസേന ദേസിതത്താ.

൩൭൦. അട്ഠന്നം പരിക്ഖാരാനന്തി നയിദമനവസേസപരിയാദാനം, ലക്ഖണവചനം പനേതം, അഞ്ഞതരസ്സാതി വചനസേസോ. തഥാ ഹി, ‘‘മയ്ഹം ഇദ്ധിമയപരിക്ഖാരലാഭായ പച്ചയോ ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ പത്തചീവരം, പത്തം, ചീവരമേവ വാ ദിന്നേ ചരിമഭവേ ഇദ്ധിമയപരിക്ഖാരോ നിബ്ബത്തതീതി വദന്തി. അദിന്നത്താതി കേചിവാദോ, തേനാഹ ‘‘കുലപുത്തോ’’തിആദി. ഓകാസാഭാവതോതി ഉപസമ്പദാലക്ഖണസ്സ അസമ്ഭവതോ. തേനാഹ – ‘‘കുലപുത്തസ്സ ആയുപരിക്ഖീണ’’ന്തി. ഉദകതിത്ഥ…പേ… ആരദ്ധോ പരമപ്പിച്ഛഭാവതോ.