൫. സളായതനവഗ്ഗോ

൧. അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൩. അധിമത്തഗിലാനോതി അധികായ മത്തായ മരണസ്സ ആസന്നതായ അതിവിയ ഗിലാനോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മരണസേയ്യം ഉപഗതോ’’തി. അഖണ്ഡം അകാസി ഗഹപതിനോ സത്ഥരി പരമപേമത്താ. യത്തകം ചസ്സാതി, ‘‘സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ’’തി വുത്തം യത്തകം അസ്സ ഗഹപതിസ്സ.

൩൮൪. ഓസക്കന്തീതി പരിഹായന്തി. ഓത്ഥരന്തീതി അഭിഭവന്തി. ഉസ്മാ നാമ കമ്മജതേജോധാതു, സാ സഹ ജീവിതിന്ദ്രിയനിരോധാ പരിയാദിയതി, യാവ താ ആയുഉസ്മാ വത്തന്തി, താവ മരണന്തികാ വേദനാ വത്തന്തേവ വിഞ്ഞാണസ്സ അനിരുദ്ധത്താ. തേനാഹ ‘‘യാവ ഉസ്മാ’’തിആദി.

൩൮൫. തീഹി ഗാഹേഹീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹേഹി. പടിബാഹിതും വിക്ഖമ്ഭേതും. ചക്ഖും തീഹി ഗാഹേഹി ന ഗണ്ഹിസ്സാമീതി മാനഗ്ഗാഹപടിക്ഖേപമുഖേന ചക്ഖുസ്മിം അനിച്ചാനുപസ്സനാതി ദസ്സേതി. അനിച്ചാനുപസ്സനായ ഹി സതി അപ്പതിട്ഠോ മാനഗ്ഗാഹോ, ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സതി അപ്പതിട്ഠോ തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ, അനത്താനുപസ്സനായ സതി അപ്പതിട്ഠോ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോതി, ഗാഹോ ച നാമ ഓളാരികോ, തസ്മിം വിഗതേപി നികന്തി തിട്ഠേയ്യാതി തം വിജഹാപേതുകാമേന, – ‘‘ന ച മേ ചക്ഖുനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചാപി മേ ചക്ഖുനിസ്സിതം ന ഭവിസ്സതീ’’തി. സബ്ബം കാമഭവരൂപന്തി കാമഭൂമിപരിയാപന്നം സബ്ബം രൂപക്ഖന്ധമാഹ – ‘‘കാമരൂപഭവരൂപ’’ന്തി വാ പാഠോ. സോ യുത്തോ ഇമസ്സ വാരസ്സ ഏവ അനവസേസപഞ്ചവോകാരഭവപരിയാപന്നതോ. തഥാ ഹി ഉപരി ചതുവോകാരഭവോ അനവസേസതോ വുത്തോ.

൩൮൬. ഇധലോകന്തി ഏത്ഥ സങ്ഖാരലോകവിസയോതി അധിപ്പായേന, ‘‘വസനട്ഠാനം വാ’’തിആദി വുത്തം, തഞ്ച ഖോ പഠമദുതിയവാരേഹി ഇധലോകോ ഗഹിതോതി കത്വാ. പഠമദുതിയവാരേഹി പന ഇധലോകോ പരലോകോതി വിഭാഗേന വിനാ പഞ്ചവോകാരഭവോ ഗഹിതോ; തഥാ തതിയവാരേ പഞ്ചവോകാരഭവോ ചതുവോകാരഭവോ ച ഗഹിതോതി പുന ദിട്ഠധമ്മസമ്പരായവസേന തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘ന ഇധലോക’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇധലോകന്തി ച സത്തസങ്ഖാരവസേനേവ ഗഹിതം. സബ്ബമ്പി സങ്ഖാരവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘യമ്പി മേ ദിട്ഠ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി കേചി. അപരിതസ്സനത്ഥം തണ്ഹാപരിതസ്സനായ അനുപ്പാദനത്ഥം. യസ്സ ദിട്ഠധമ്മോതി വുച്ചതി, തസ്സ പന അഭാവതോ, ‘‘മനുസ്സലോകം ഠപേത്വാ സേസാ പരലോകാ നാമാ’’തി വുത്തം. യേസം പന ‘‘ഇധലോക’’ന്തി ഇമിനാ സത്തലോകസ്സപി ഗഹണം ഇച്ഛിതം. തേസം മതേന, ‘‘മനുസ്സലോകം ഠപേത്വാ’’തി യോജനാ.

൩൮൭. അല്ലീയസീതി അത്തഭാവേ ഭോഗേസു ച അപേക്ഖം കരോസീതി അത്ഥോ. ഏവരൂപീതി യാദിസീ തദാ ധമ്മസേനാപതിനാ കഥിതാ, ഏവരൂപീ. ധമ്മകഥാ ന സുതപുബ്ബാതി യഥാകഥിതാകാരമേവ സന്ധായ പടിക്ഖേപോ, ന സുഖുമഗമ്ഭീരസുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തതാസാമഞ്ഞം. തേനാഹ ‘‘ഏവം പനാ’’തിആദി.

മയാ ഗതമഗ്ഗമേവ അനുഗച്ഛസീതി ദാനമയപുഞ്ഞഭാവസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ വദതി, ന ബോധിസത്തദാനഭൂതം ദാനപാരമിതം. ന പടിഭാതീതി രുച്ചനവസേന ചിത്തേ ന ഉപതിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘ന രുച്ചതീ’’തി. തഥാ ഹേസ വട്ടാഭിരതോതി. ഉജുമഗ്ഗാവഹാ വിപസ്സനാ ഭഗവതാ പനസ്സ കഥിതപുബ്ബാ.

൩൮൮. ഏസിതഗുണത്താ ഏസിയമാനഗുണത്താ ച ഇസി, അസേക്ഖാ സേക്ഖാ കല്യാണപുഥുജ്ജനാ ച, ഇസീനം സങ്ഘോ, തേന നിസേവിതന്തി ഇസിസങ്ഘനിസേവിതം. കാമം തസ്സ വിഹാരസ്സ ഗന്ധകുടിപാസാദകൂടാഗാരാദിവസേന നിസീദനനിപജ്ജനായ രുക്ഖലതാദിവസേന ഭൂമിസയാദിവസേന ച അനഞ്ഞസാധാരണാ മഹതീ രമണീയതാ അത്ഥേവ, സാ പന ഗേഹസ്സിതഭാവേന അരിയാനം ചിത്തം തഥാ ന തോസേതി; യഥാ അരിയാനം നിസേവിതഭാവേനാതി ആഹ – ‘‘പഠമഗാഥായ ജേതവനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി (ധ. പ. ൯൮; ഥേരഗാ. ൯൯൧; സം. നി. ൧.൨൬൧). അപചയഗാമിനീ ചേതനാ സത്താനം സുദ്ധിമാവഹതീതി ആഹ – ‘‘കമ്മന്തി മഗ്ഗചേതനാ’’തി. ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം വിദിതകരണട്ഠേന കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനട്ഠേന ച വിജ്ജാ, മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠീതി ആഹ – ‘‘വിജ്ജാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ’’തി. സമാധിപക്ഖികോ ധമ്മോ നാമ സമ്മാവായാമസതിസമാധയോ. തഥാ ഹി വിജ്ജാഭാഗിയോ സമാധിപി സമാധിപക്ഖികോ. സീലം തസ്സ അത്ഥീതി സീലന്തി ആഹ – ‘‘സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതം ഉത്തമ’’ന്തി. ദിട്ഠിസങ്കപ്പോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. തത്ഥ സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ ഉപകാരകഭാവേന വിജ്ജാഭാഗോ. തഥാ ഹി സോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതോതി വുച്ചതി, യഥാ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ, ഏവം വായാമസതിയോ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാതി. തേനാഹ – ‘‘ധമ്മോതി വായാമസതിസമാധയോ’’തി. ‘‘ധമ്മോ’’തി ഹി ഇധ സമ്മാസമാധി അധിപ്പേതോ, – ‘‘ഏവം ധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൮; സം. നി. ൫.൩൭൮) വിയ. വാചാകമ്മന്താജീവാതി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ഏവ, തേ സബ്ബേപി ഗഹിതാതി. തേനാഹ – ‘‘ഏതേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേനാ’’തി.

ഉപായേനാതി യേന വിധിനാ അരിയമഗ്ഗോ ഭാവേതബ്ബോ, തേന സമാധിപക്ഖിയം വിപസ്സനാധമ്മഞ്ചേവ മഗ്ഗധമ്മഞ്ച. ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമി സഉപനിസം സപരിക്ഖാര’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൩൬) ഹി വചനതോ സമ്മാസമാധിആദയോ മഗ്ഗധമ്മാപി സമാധിപക്ഖിയാ. വിചിനേയ്യാതി വീമംസേയ്യ, ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം. അരിയമഗ്ഗഹേതുകാ ഹി സത്താനം വിസുദ്ധി. തേനാഹ – ‘‘തസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ വിസുജ്ഝതീ’’തി. പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മം വിചിനേയ്യ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ വിപസ്സേയ്യ. തേസു ഹി വിപസ്സിയമാനേസു വിപസ്സനാ ഉക്കംസഗതാ. യദഗ്ഗേന ദുക്ഖസച്ചം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝീയതി, തദഗ്ഗേന സമുദയസച്ചം പഹാനപടിവേധേന നിരോധസച്ചം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന, മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝീയതി, ഏവം അച്ചന്തവിസുദ്ധിയാ സുജ്ഝതി. തേനാഹ – ‘‘ഏവം തേസു ചതൂസു സച്ചേസു വിസുജ്ഝതീ’’തി. ഇധാപി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. സച്ചേസു വാ പടിവിജ്ഝിയമാനേസൂതി വചനസേസോ.

അവധാരണവചനന്തി വവത്ഥാപനവചനം, അവധാരണന്തി അത്ഥോ. സാരിപുത്തോവാതി ച അവധാരണം തസ്സ സാവകഭാവതോ സാവകേസു സാരിപുത്തോവ സേയ്യോതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. കിലേസഉപസമേനാതി ഇമിനാ മഹാഥേരസ്സ താദിസോ കിലേസൂപസമോതി ദസ്സേതി, യസ്സ സാവകസ്സ വിസയേ പഞ്ഞായ പാരമിപ്പത്തി അഹോസി. യദി ഏവം – ‘‘യോപി പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖു, ഏതാവപരമോ സിയാ’’തി ഇദം കഥന്തി? തേസം തേസം ബുദ്ധാനം സാസനേ പഞ്ഞായ പാരമിപ്പത്തസാവകവസേനേതം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ – ‘‘നത്ഥി വിമുത്തിയാ നാനത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൩.൧൪൧; വിഭ. മൂലടീ. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ) വചനതോ സാവകേഹി വിമുത്തിപഞ്ഞാമത്തം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘പാരങ്ഗതോതി നിബ്ബാനം ഗതോ’’തിആദി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. ഛന്നോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൯. ഛന്നോതി ഇദം തസ്സ നാമന്തി ആഹ ‘‘ഏവംനാമകോ ഥേരോ’’തി. യസ്സ പന സത്ഥാരാ പരിനിബ്ബാനകാലേ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ ആണത്തോ, അയം സോ ന ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ന അഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തത്ഥേരോ’’തി, ലോകനാഥസ്സ അഭിനിക്ഖമനകാലേ കപിലപുരതോ നിക്ഖന്തോതി അത്ഥോ. ഗിലാനപുച്ഛകാതി ഗിലാനസ്സ പുച്ഛനകാ, ഗിലാനഭാവസ്സ അവത്ഥം സോതുകാമാതി അത്ഥോ. സസനതോ ഹിംസനതോ സത്ഥന്തി ആഹ ‘‘ജീവിതഹാരകസത്ഥ’’ന്തി.

൩൯൦. ഉപവജ്ജം ഏതസ്സ നത്ഥീതി അനുപവജ്ജം, കരജകായം കത്വാ ആയതിം ഉപ്പത്തിരഹിതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അനുപ്പത്തിക’’ന്തി.

൩൯൧. ഖയവയം ഞത്വാതി സങ്ഖാരഗതം ഖണഭങ്ഗം നേത്വാ ഞാണേന യാഥാവതോ ഞത്വാ. നേതം മമാതി ദുക്ഖതോ സമനുപസ്സനാ സങ്ഖാരേസു ദിട്ഠേസു മമംകാരാഭാവതോ. നേസോഹമസ്മീതി അനിച്ചതോ സമനുപസ്സനാ അനിച്ചതോ തേസു ദിട്ഠേസു അഹംകാരാഭാവതോ. ന മേസോ അത്താതി അനത്തതോ സമനുപസ്സനാ അനത്തതോ തേസു ദിട്ഠേസു അത്തഗ്ഗാഹാഭാവതോതി ആഹ – ‘‘നേതം മമ…പേ… അത്താതി സമനുപസ്സാമീ’’തി.

൩൯൩. തസ്മാ പുഥുജ്ജനോതി യസ്മാ അരിയോ സബ്ബസോ പരിഞ്ഞാതവത്ഥുകോ ദുക്ഖവേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ പുഥുജ്ജനോ, കേവലം പന അധിമാനേനേവ – ‘‘നാഭികങ്ഖാമി ജീവിതം, പരിചിണ്ണോ മേ സത്ഥാ, നിരോധം ദിസ്വാ’’തി വദതീതി അധിപ്പായോ. ഇദമ്പീതി ഇദമ്പി, ‘‘നിസ്സിതസ്സ ചലിത’’ന്തിആദി. തണ്ഹാനിസ്സിതഭാവേന ഹി ആയസ്മാ ഛന്നോ മാരണന്തികം വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഇതോ ചിതോ പരിവത്തന്തോ ചലതി വിപ്ഫന്ദതി, തസ്മാ ‘‘നിസ്സിതസ്സ ചലിത’’ന്തിആദി മനസികാതബ്ബം, തേന ഇദം സബ്ബം തം വിപ്ഫന്ദിതം ന ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. കപ്പസദ്ദോ കാലപരിയായോപി ഹോതി, ന കാലവിസേസവാചകോ ഏവാതി ആഹ – ‘‘നിച്ചകപ്പന്തി നിച്ചകാല’’ന്തി. യഥാ അപ്പഹീനതണ്ഹാദിട്ഠികോ പുഗ്ഗലോ തംനിസ്സിതോ അല്ലിനോ, ഏവം താഹിപി നിസ്സിതോ അമുത്തഭാവതോതി ആഹ – ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നിസ്സിതസ്സാ’’തി. ചലിതന്തി യഥാ യഥാ അസമാരദ്ധായ സമ്മാപടിപത്തിയാ ആദീനവവസേന ചലന്തം പന യസ്മാ അരിയസ്സ വിനയേ വിരൂപം ചലിതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ ആഹ – ‘‘വിപ്ഫന്ദിതം ഹോതീ’’തി. താദിസേ പന പപഞ്ചവിക്ഖമ്ഭനവസേന ചിത്തസ്സ ചലിതേ അസതി ഭാവനായ വീഥിപടിപന്നതായ കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധി ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചലിതേ അസതി പസ്സദ്ധീ’’തി. തേന വുത്തം – ‘‘കിലേസപസ്സദ്ധി നാമ ഹോതീ’’തി.

ഭവന്തരം ദിസ്വാ നമനട്ഠേന നതി. തേനാഹ – ‘‘നതിയാ അസതീതി ഭവത്ഥായ ആലയനികന്തിപരിയുട്ഠാനേസു അസതീ’’തി. പടിസന്ധിവസേന ആഗതി നാമാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഭവന്തരതോ ഇധേവ ആഗമനം നാമ, ചുതിവസേന ചവനവസേന ഇതോ ഭവന്തരസ്സ ഗമനം നാമ ന ഹോതി ആഗതിഗതിയാ അസതി കതൂപചിതസ്സപി കമ്മസ്സ ഉപ്പത്തിപരികപ്പവസേന പവത്തിയാ അഭാവതോ. ചവനവസേനാതി നിബ്ബത്തഭവതോ ചവനവസേന ചുതി, ആയതിം ഉപപജ്ജനവസേന ഉപപാതോ ന ഹോതി. യതോ ഗതി ആഗതി ചവനം ഉപപാതോ ന ഹോതി, തതോ ഏവ നേവിധ, ന ഹുരം, ന ഉഭയമന്തരേന, കായസ്സ ഗതിയാ ആഗതിയാ ച അഭാവതോ സബ്ബസോ ചുതൂപപാതോ നത്ഥി; തേന ന ഇധലോകേ ഠിതോതി വത്തബ്ബോ. ന പരലോകേ ഠിതോതി വത്തബ്ബോ, ന ഉഭയമന്തരേന ഠിതോതി വത്തബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘നയിധ ലോകേ’’തിആദി. തത്ഥ ഇധലോകപരലോകവിനിമുത്തസ്സ സംസരണപദേസസ്സ അഭാവതോ, ‘‘ന ഉഭയമന്തരേനാ’’തി വുത്തോതി ഉഭയപരിയാപന്നോ ന ഹോതീതി പടിക്ഖിപന്തോ, ‘‘ന ഉഭയത്ഥ ഹോതീ’’തി ആഹ. അയമേവ അന്തോതി യോ ഇധലോകേ പരലോകേ ച അഭാവോ അവിജ്ജമാനതാ അനുപ്പജ്ജനം, അയമേവ സകലസ്സ ദുക്ഖമൂലസ്സ അന്തോ പരിയോസാനം.

൩൯൪. കണ്ഠനാളിം ഛിന്ദീതി നാളിം ഛിന്ദിതും ആരഭി. തസ്മിം ഛിന്ദിതും ആരദ്ധക്ഖണേ ഛേദോ ച വത്തതി; മരണഭയഞ്ച ഓക്കമി അവീതരാഗഭാവതോ, തതോ ഏവ ഗതിനിമിത്തം ഉപട്ഠാതി. ‘‘സോപി നാമ സബ്രഹ്മചാരീനം അനുപവജ്ജതം ബ്യാകരിത്വാ സരാഗമരണം മരിസ്സതീ’’തി സംവിഗ്ഗമാനസോ സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദിവസേന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ. അരഹത്തം പത്വാതി പുബ്ബേ ബഹുസോ വിപസ്സനായ ഉദയബ്ബയഞാണം പാവിതത്താ താവദേവ അരഹത്തം പത്വാ അരഹത്തഫലപച്ചവേക്ഖണാനന്തരം കണ്ഠനാളിച്ഛേദപച്ചയാ ജീവിതനിരോധേന സമസീസീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായി. ന ഹി അന്തിമഭവികസ്സ അരഹത്തം അപ്പത്വാ ജീവിതന്തരായോ ഹോതി. ഥേരസ്സാതി ആയസ്മതോ ഛന്നത്ഥേരസ്സ. ബ്യാകരണേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം ‘‘ബ്യാകരണേന ഹേതുനാ’’തി. തന്നിമിത്തഞ്ഹി ഥേരോ വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേതി. ഇമിനാതി, ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തിആദിവചനേന. ഥേരോതി ആയസ്മാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ. പുച്ഛതീതി, ഭന്തേ, തഥാ കുലസംസഗ്ഗപസുതോ കഥം പരിനിബ്ബായിസ്സതീതി പുച്ഛതി. ‘‘പുബ്ബേ കുലേസു സംസട്ഠവിഹാരീ’’തി സബ്രഹ്മചാരീനം പഞ്ഞാതസ്സപി ഇമസ്മിം ‘‘ഹോന്തി ഹേതേ സാരിപുത്താ’’തിആദിനാ ഭഗവതോ വുത്ത-ട്ഠാനേ അസംസട്ഠഭാവോ പാകടോ അഹോസി. പക്കമ്പി നിപക്കം വിയ സമ്മാപടിപജ്ജമാനാപി കേചി അസഞ്ഞതാ ഉപട്ഠഹന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഛന്നോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. പുണ്ണോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൫. അനന്തരസുത്തേ ‘‘പടിസല്ലാനാതി ഫലസമാപത്തിതോ’’തി വുത്തം, തത്ഥ ധമ്മസേനാപതിനോ അരിയവിഹാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ഇധ പന അകതകിച്ചസ്സ പടിസല്ലാനം നാമ കായവിവേകോതി ആഹ – ‘‘പടിസല്ലാനാതി ഏകീഭാവാ’’തി. ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ’’തി പനേത്ഥ വിഞ്ഞേയ്യരൂപം വിജാനന്തസ്സ ദ്വാരഭൂതം ചക്ഖുന്തി ഉഭയം അജ്ഝത്തികം ബാഹിരഞ്ച ആയതനം അഭിനന്ദിതാദിസാമഞ്ഞേന തഞ്ചേതി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന ഏകജ്ഝം പച്ചാമട്ഠന്തി ആഹ – ‘‘തഞ്ചേതി തം ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ചാ’’തി. യം പനേത്ഥ വിഞ്ഞേയ്യസദ്ദേന ജോതിതം വിഞ്ഞാണം തം സമ്പയുത്തധമ്മാതി തദുഭയം, ‘‘മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ’’തി പദേന കഥിതമേവാതി ഇധ ന ഗഹിതം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സമോധാനേനാതി സഹാവട്ഠാനേന, ചിത്തേന നന്ദിയാ തണ്ഹായ സഹ പവത്തിയാ ചിത്തസഹുപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ’’തി. പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖസ്സ സമോധാനന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ പച്ചവോകാരേ സഹപ്പവത്തി ഹോതി. യസ്മാ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഛന്നം ദ്വാരാനംയേവ വസേന ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ സമുദയോതി, തസ്മാ ആഹ – ‘‘ഇതി ഛസു ദ്വാരേസൂ’’തിആദി. കിലേസവട്ടസ്സ കമ്മവട്ടസ്സ വിപാകവട്ടസ്സ ച കഥിതത്താ ആഹ – ‘‘വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേതീ’’തി. ദുതിയനയേതി ‘‘സന്തി ച ഖോ’’തിആദിനാ വുത്തേ ദുതിയേ ദേസനാനയേ. പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീതി ന യഥാനുസന്ധി നാപി അജ്ഝാസയാനുസന്ധീതി അധിപ്പായോ, പുച്ഛാനുസന്ധിസ്സ പന ഇധ സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥീതി. സത്തസു ഠാനേസൂതി അക്കോസനേ പരിഭാസനേ പാണിപ്പഹാരേ ലേഡ്ഡുപ്പഹാരേ ദണ്ഡപ്പഹാരേ സത്ഥപ്പഹാരേ ജീവിതാവോരോപനേതി ഇമേസു സത്തസു. ‘‘ഭദ്ദകാ വതിമേ’’തിആദിനാ ഖന്തിപടിസംയുത്തം സീഹനാദം നദാപേതും.

൩൯൬. ചണ്ഡാതി കോധനാ, തേന ദൂസിതചിത്തതായ ദുട്ഠാതി വുത്താ. കിബ്ബിസാതി പാപാ. ഫരുസാതി ഈസകമ്പി പസാദസിനേഹാഭാവേന ലുദ്ദാ. ഫരുസവചനതായ വാ ഫരുസാ, തഥാഭൂതാ പന ലുദ്ദാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കക്ഖളാ’’തി. ഇദഞ്ച തേതി, ‘‘ഹത്ഥച്ഛേദം നാസികച്ഛേദ’’ന്തി ഏവമാദിം ഇദഞ്ച അനിട്ഠം കരിസ്സാമാതി ഭയദസ്സനേന തജ്ജേസ്സന്തി.

ഘടികമുഗ്ഗരേനാതി ദണ്ഡാനം കിര അഗ്ഗപസ്സേ ഘടാകാരം ദസ്സേന്തി, തേന സോ ‘‘ഘടികമുഗ്ഗരോ’’തി വുച്ചതി. ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേന കരവാലഖഗ്ഗാദിനാ. ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരാദീനം ഏതം നാമ’’ന്തി വത്വാ യത്ഥ യത്ഥ ഇന്ദ്രിയസംവരാദയോ ‘‘ദമോ’’തി വുത്താ, തം പാഠപദേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘സച്ചേനാ’’തിആദിമാഹ. മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ദമേതി സംവരേതീതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ദമോ. രാഗാദിപാപധമ്മേ ദമേതി ഉപസമേതീതി ദമോ, പഞ്ഞാ. പാണാതിപാതാദികമ്മകിലേസേ ദമേതി ഉപസമേതി വിക്ഖമ്ഭേതീതി ദമോ ഉപോസഥോ. ബ്യാപാദവിഹേസാദികേ ദമേതി വിനേതീതി ദമോതി ആഹ – ‘‘ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഖന്തി ‘ദമോ’തി വേദിതബ്ബാ’’തി. ഉപസമോതി തസ്സേവ ദമസ്സ വേവചനം, തസ്മാ ദമോ ച സോ ബ്യാപാദാദീനം വിനയനട്ഠേന തേസംയേവ ഉപസമനട്ഠേന ഉപസമോ ചാതി ദമൂപസമോ, അധിവാസനഖന്തി.

൩൯൭. തത്ഥ ഖന്തിയം കതാധികാരോ തം ജനപദം ഗന്ത്വാ മഹാജനസ്സ അവസ്സയോ ഹോതി, തസ്മാ തദസ്സ അപദാനം സമുദാഗമതോ പട്ഠായ വിഭാവേതും, ‘‘കോ പനേസ പുണ്ണോ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സുനാപരന്തജനപദേ. അസപ്പായവിഹാരന്തി ഭാവനാഭിയോഗസ്സ ന സപ്പായം വിഹാരം.

ദ്വേ ഭാതരോതി അവിഭത്തസാപതേയ്യാ അവിഭത്തവോഹാരസംയോഗാ. തേനാഹ ‘‘തേസൂ’’തിആദി. ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ജനപദേസു വിക്കയം കരോന്തോ.

‘‘ബുദ്ധപൂജം ധമ്മപൂജം സങ്ഘപൂജം കരിസ്സാമാ’’തി തന്നിന്നാ. അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസീതി, ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനം അസ്സുതപുബ്ബം സോതപഥം ഉപഗതം അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം സമുട്ഠാപേന്തം പീതിസമുട്ഠാനപണീതരൂപേഹി ഛവിചമ്മാദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി. വിസ്സജ്ജിതന്തി വിക്കിണനവസേന വിനിയോജിതം. കമ്മട്ഠാനം ന ഉപട്ഠാതീതി ഭാവനാവീഥിം ന ഓതരതി. മയ്ഹം അസപ്പായോതി മയ്ഹം കമ്മട്ഠാനഭാവനായ സപ്പായോ ഉപകാരോ ന ഹോതി.

കോചി ചങ്കമിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി മഹതാ സമുദ്ദവീചിസദ്ദേന ഉപദ്ദുതത്താ ഭാവനാമനസികാരസ്സ അനഭിസമ്ഭുണനതോ. തേനാഹ ‘‘സമുദ്ദവീചിയോ’’തിആദി. സോതി മകുളവിഹാരോ.

ഉത്തമജവേന ഗച്ഛമാനാ യഥാധിപ്പേതം മഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ അഞ്ഞതരം ദീപകം പാപുണി.

ഉപ്പാദികം ഉട്ഠാപേത്വാതി മഹാവാതമണ്ഡലസമുട്ഠാപനേന തസ്മിം പദേസേ മഹാസമുദ്ദം സംഖോഭേന്തോ മഹന്തം ഉപ്പാദം ഉട്ഠപേത്വാ.

ഥേരോ, ‘‘അമ്ഹേ ആവജ്ജേയ്യാഥാ’’തി കനിട്ഠസ്സ വചനം സരിത്വാ അന്തരന്തരാ ആവജ്ജേതി, തസ്മാ തദാപി ആവജ്ജേതി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തസ്മിംയേവ ഖണേ ആവജ്ജിത്വാ’’തി. സമ്മുഖേതി സീസട്ഠാനേ. പടിവേദേസുന്തി പവേദേസും, ഉപാസകാ മയന്തി പടിജാനിംസു. ഇമിനാതി ഇമിനാ മയ്ഹം പരിച്ചത്തകോട്ഠാസേന. മണ്ഡലമാളന്തി മുണ്ഡമണ്ഡലമാളസദിസം പടിസ്സയം. പരിചാരകാതി അവസേസഗാമിനോ.

സച്ചബന്ധസ്സ ഓകാസം കരോന്തോ ‘‘ഏകൂനപഞ്ചസതാന’’ന്തി ആഹ. തം ദിവസം…പേ… അഗ്ഗഹേസി, തേന സോ ഥേരോ പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്താനം ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ.

വാണിജഗാമം ഗന്ത്വാതി വാണിജഗാമസമീപം ഗന്ത്വാ. ബുദ്ധകോലാഹലന്തി ബുദ്ധാനം ഉപഗമ്മ സത്താനം ഉപ്പജ്ജനകുതൂഹലം.

മഹാഗന്ധകുടിയംയേവാതി ജേതവനമഹാവിഹാരേ മഹാഗന്ധകുടിയംയേവ. പരിചരിതബ്ബന്തി ഉപട്ഠാതബ്ബം.

ഗന്ധകട്ഠാനീതി ചന്ദനഅഗരുസലളാദീനി സുഗന്ധകട്ഠാനി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പുണ്ണോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. നന്ദകോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൮. സങ്ഘസ്സ ഭാരം അകാസി ഉപായേന നന്ദകത്ഥേരസ്സ ഓവാദേന വിനേതബ്ബാനം ഭിക്ഖുനീനം വിനയത്ഥം. തേനാഹ ‘‘ഇമം പനാ’’തിആദി. പരിയായതി പവത്തതീതി പരിയായോ, പടിപാടീതി ആഹ – ‘‘പരിയായേനാതി വാരേനാ’’തി. അസ്സാതി നന്ദകത്ഥേരസ്സ. വദാപേസി അഞ്ഞേഹി അത്തനോ അനോകാസഭാവം. പരിയായേന ഓവദന്തീതി ഓവദിതും സമത്ഥാ ഭിക്ഖുനിയോ വാരേന ഓവദന്തി. ഇദം പരിയായേന ഓവദനം. ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി പസീദതി പുബ്ബചരിയസിദ്ധേന ഗാരവബഹുമാനേന ഗേഹസ്സിതപേമവസേന.

ഗോതമീതി മഹാപജാപതിഗോതമീ. സേട്ഠിസ്സാതി ബാരാണസിസേട്ഠിനോ.

തേതി പച്ചേകബുദ്ധേ. കിം നു ഖോതി പുച്ഛി ചിരതരകാലം പുഞ്ഞകിരിയായ പരിഭാവിതസന്താനതായ, പച്ചേകബുദ്ധേസു ച ഗാരവബഹുമാനതായ. ദുഗ്ഗതേഹിപി സക്കാ കാതുന്തി ദുഗ്ഗതേഹിപി യഥാവിഭവം കതാ കുടി തുമ്ഹാകം വസിതും സക്കാതി പുച്ഛി.

ഹത്ഥകമ്മം ദേഥാതി ഹത്ഥകമ്മം കത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ. ആനിസംസം ആചിക്ഖിത്വാതി ‘‘താദിസാനം മഹേസീനം കതം വേയ്യാവച്ചം അമ്ഹാകമ്പി ദീഘരത്തം ഹിതായ ഹോതി. ആവാസദാനഞ്ച നാമ മഹപ്ഫലം മഹാനിസംസം നിബ്ബത്തട്ഠാനേ മഹാസമ്പത്തിആവഹം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ആനിസംസം ആചിക്ഖിത്വാ. ഗാള്ഹേന ഓവാദേന തജ്ജേത്വാതി, ‘‘ഇമേസു നാമ കരോന്തേസു ത്വം കസ്മാ ന കരോസി, മമ ജേട്ഠകദാസസ്സ ഭരിയഭാവം ന ജാനാസി. സബ്ബേഹിപി കരിയമാനസ്സ ഹത്ഥകമ്മസ്സ അകരണേ തുയ്ഹം ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദുക്ഖം ആഗമിസ്സതീ’’തി ഭയേന തജ്ജേത്വാ. സതം സതം ഹുത്വാതി സതം സതം ദാസപുത്താ ഏകജ്ഝം ഹുത്വാ ഏകഞ്ച ഏകഞ്ച കുടിം കത്വാ അദാസി. ചങ്കമനാദിപരിവാരന്തി ചങ്കമനരത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനഭോജനാദിപരിവാരട്ഠാനസഹിതം. ജഗ്ഗിത്വാ ഉപട്ഠാപേത്വാ. വിസ്സജ്ജാപേസീതി പരിച്ചജാപേസി. പരിവത്താപേത്വാതി ചേതാപേത്വാ. തിചീവരാനീതി സഹസ്സഗ്ഘനികാനി തിചീവരാനി കത്വാ അദാസി. കാലേന കാലന്തി കാലേ കാലേ, കിസ്മിഞ്ചി കാലേതി അത്ഥോ. രജ്ജേ ഠിതസ്സാതി സബ്ബഭൂതൂപകാരരജ്ജേ ഠിതസ്സ.

നന്ദകത്ഥേരോപീതി തദാ ജേട്ഠകദാസോ ഏതരഹി നന്ദകത്ഥേരോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ. ജേട്ഠകദാസിധീതാ …പേ… അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠിതാതി മഹാപജാപതിഗോതമിം സന്ധായ വദതി. അയമായസ്മാ നന്ദകോതി അയമേവ സമുദാഗമതോ ആയസ്മാ നന്ദകത്ഥേരോ. ഏതാവ താ ഭിക്ഖുനിയോതി ഏതാവതാ സമുദാഗമതോ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖുനിയോ.

൩൯൯. ഹേതുനാതി ഞായേന അവിപരീതപടിപത്തിയാ. പുബ്ബഭാഗാ ഹി പുരിമാ പുരിമാ പടിപദാ പച്ഛിമായ കാരണം. യാഥാവസരസതോ ദിട്ഠന്തി യഥാഭൂതസഭാവതോ പച്ചക്ഖം വിയ.

൪൦൧. തം സഭാവം തംസഭാവന്തി തസ്സാ വേദനായ പച്ചയഭാവേന അനുരൂപം.

൪൦൩. പഠമതരംയേവ അനിച്ചാതി തസ്സാപി ഛായായ അനിച്ചഭാവോ പഠമതരംയേവ സിദ്ധോ. ന ഹി കദാചി അനിച്ചം നിസ്സായ പവത്തം കിഞ്ചി നിച്ചം നാമ അത്ഥീതി.

൪൦൪. അനുപഹനിത്വാതി അവിനാസേത്വാ. കഥം പന മംസകായം ചമ്മകായഞ്ച അവിനാസേത്വാ ഇതരേസം കന്തനം ഹോതീതി ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും, ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ചമ്മം അല്ലിയാപേന്തോതി ചമ്മേ ലഗ്ഗാപേന്തോ ചമ്മപടിബദ്ധം കരോന്തോ. ചമ്മം ബദ്ധം കത്വാതി വിവരകാലേ ന ഫാലേന്തോ ചമ്മബദ്ധേ കത്വാ. ഏവം അകത്വാതി ഏവം മംസചമ്മകായാനം വിനാസനം അകത്വാ, വിലിമംസാദിവികന്തനേന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവേചേത്വാ. തത്ഥ വിലിമംസന്തി ചമ്മനിസ്സിതമംസം, പടിച്ഛന്നകിലോമകന്തി ച വദന്തി. ന്ഹാരൂതി സുഖുമന്ഹാരു. ബന്ധനന്തി ചമ്മമംസാനം സമ്ബന്ധം. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബചമ്മേ ലഗ്ഗവിലിപനമംസമേവാ’’തി. അന്തരകിലേസമേവാതി അന്തരേ ചിത്തേ ജാതത്താ സത്തസന്താനന്തോഗധതായ അബ്ഭന്തരഭൂതകിലേസമേവ.

൪൦൫. തജ്ജം വായാമന്തി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി പുരിസേന കുഠാരിനാ ഛേജ്ജം ഛിന്ദിതേ ഛേജ്ജട്ഠാനസ്സ സല്ലക്ഖണം ഇച്ഛിതബ്ബം, തസ്സ പടിഘാതഭാവോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, കായപരിളാഹാഭാവോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, തസ്സ അവട്ഠാനം ഇച്ഛിതബ്ബം, കിച്ചന്തരേ അജ്ഝുപേക്ഖണം ഇച്ഛിതബ്ബം, ഏവം പഞ്ഞായ കിലേസേ ഛിന്ദന്തസ്സ യോഗിനോ വീരിയബലേന സദ്ധിം സതി-പീതി-പസ്സദ്ധി-സമാധി-ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ഏവം ന വിനാ ഛഹി…പേ… സക്കോതീ’’തി.

൪൦൭. തേന കാരണേനാതി യേന താസം ഭിക്ഖുനീനം സാ ധമ്മദേസനാ സപ്പായാ, ആസേവനമന്ദതായ പന അജ്ഝാസയേന പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ ന ജാതായേവ; പുന തഥാ ദേസനായ സതി ആസേവനബലവതായ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ ഭവിസ്സന്തി; തേന കാരണേന ത്വമ്പി താ ഭിക്ഖുനിയോ തേനേവ ഓവാദേന ഓവദേയ്യാസീതി.

൪൧൫. സബ്ബപച്ഛിമികാതി സബ്ബാസം കനിട്ഠാ സോതാപന്നാ, അനരിയാ തത്ഥ കാചി നത്ഥീതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘സേസാ പന…പേ… ഖീണാസവാ ചാ’’തി. യദി ഏവന്തി അഖീണാസവാപി താദിസാ ഭിക്ഖുനീ അത്ഥി. ഏവം സതി സുക്ഖവിപസ്സകഭാവേനപി സതി ഖീണാസവഭാവേ അരിയസ്സ വിനയേ അപരിപുണ്ണസങ്കപ്പാവാതി അധിപ്പായേന ചോദേതി, ‘‘കഥം പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ’’തി? ഇതരോ അജ്ഝാസയപാരിപൂരിയാതി കാരണം വത്വാ, ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ തമത്ഥം വിവരതി. അജ്ഝാസയപാരിപൂരിയാതി തത്ഥ അധിപ്പായപാരിപൂരിയാ, ന സബ്ബസോ ഗുണപാരിപൂരിയാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘കദാ നു ഖോ’’തിആദി. ഏതേന പാദകജ്ഝാനസമ്മസിതജ്ഝാനാനം വിസദിസതായ പുഗ്ഗലസ്സ വിപസ്സനാകാലേ പവത്തഅജ്ഝാസയവസേന അരിയമഗ്ഗേ ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗാനം വിസേസതാതി അയമത്ഥോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നന്ദകോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. രാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൬. വിമുത്തിം പരിപാചേന്തീതി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിഭൂതം അരഹത്തം സബ്ബസോ പാചേന്തി സാധേന്തി നിബ്ബാപേന്തീതി വിമുത്തിപരിപാചനീയാ. ധമ്മാതി കാരണധമ്മാ. തേനാഹ – ‘‘വിസുദ്ധികാരണവസേനാ’’തി, അരഹത്തസങ്ഖാതായ വിസുദ്ധിയാ സമ്പാദനവസേനാതി അത്ഥോ. സദ്ധിന്ദ്രിയാദയോ വിസുജ്ഝമാനാ മഗ്ഗപടിപാടിയാവ സബ്ബസോ അസ്സദ്ധിയാദീഹി ചിത്തം വിമോചേന്താ അഗ്ഗഫലവിമുത്തിം സമ്പാദേന്തി. തേസം പന വിസുദ്ധി ബാലപരിവജ്ജനേന പണ്ഡിതപയിരുപാസനേന പസാദാവഹധമ്മപച്ചവേക്ഖണായ ച ഹോതി. തതോ ഇധ പന്നരസ ധമ്മാ അധിപ്പേതാതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അസ്സദ്ധേ പുഗ്ഗലേതി സദ്ധാരഹിതേ പുഗ്ഗലേ. തേ ഹി നിസ്സായ ന കദാചി സദ്ധാ സമ്ഭവതി, തേസം പന ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേന അഞ്ഞദത്ഥു അസദ്ധിയമേവ വഡ്ഢതി, തസ്മാ തേ പടിഭയമഗ്ഗോ വിയ ദൂരതോ വജ്ജേതബ്ബാ. അസ്സദ്ധിയന്തി ച സദ്ധായ പടിപക്ഖഭൂതാ അസദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം അധിമുച്ചനാകാരേന പവത്താ സംകിലേസധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. സദ്ധേ പുഗ്ഗലേതി സദ്ധാസമ്പന്നേ പുഗ്ഗലേ. തേ ഹി നിസ്സായ സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നാ ഭിയ്യോഭാവം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി. സദ്ധേയ്യവത്ഥൂതി ച ബുദ്ധാദീനി രതനാനി കമ്മകമ്മഫലാനി ച. സേവതോതി ലബ്ഭമാനം സദ്ധാസമ്പദം ഉപ്പാദേതും വഡ്ഢേതുഞ്ച നിസേവതോ. സേസപദാനി തസ്സേവ വേവചനാനി. അഥ വാ സേവതോ ഉപസങ്കമതോ. ഭജതോ തേസം പടിപത്തിയം ഭത്തിം കുബ്ബതോ. പയിരുപാസതോതി തേസം ഓവാദാനുസാസനികരണവസേന ഉപട്ഠഹതോ. പസാദനീയസുത്തന്താ നാമ ബുദ്ധാദിഗുണപടിസംയുത്താ പസാദാവഹാ സമ്പസാദനീയസുത്താദയോ. തേ ഹി പച്ചവേക്ഖതോ ബുദ്ധാദീസു അനുപ്പന്നാ പസന്നാ ഉപജ്ജതി, ഉപ്പന്നാ ഭിയ്യോഭാവം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി. ഇമേഹി തീഹാകാരേഹീതി ഇമേഹി യഥാവുത്തേഹി തീഹി കാരണേഹി. പടിപക്ഖദൂരീഭാവതോ പച്ചേകം സൂപഹാരതോ ച ആസേവനം ഭാവനം ലഭന്തി. സദ്ധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി മഗ്ഗഫലാവഹഭാവേന അച്ഛതി വിസുദ്ധിം പാപുണാതി. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ – കുസീതേതി അലസേ സമ്മാപടിപത്തിയം നിക്ഖിത്തധുരേ. ആരദ്ധവീരിയേതി പഗ്ഗഹിതവീരിയേ സമ്മാപടിപന്നേ. സമ്മപ്പധാനേതി അനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദനാദിവസേന പവത്തേ ചത്താരോ ഉപായപ്പധാനേ. പച്ചവേക്ഖതോ പടിപത്തിം അവേക്ഖതോ. തേ ഹി പച്ചവേക്ഖതോ ലീനം അഭിഭവിത്വാ സമ്മദേവ ആരമ്ഭധാതുആദി അനുപ്പന്നാനം വിധിനാ സതിസമ്പദായ ഉപ്പാദായ ഭിയ്യോഭാവായ സംവത്തതി. അസമാഹിതേ ഭന്തമിഗഭന്തഗോണസപ്പടിഭാഗേ വിബ്ഭന്തചിത്തേ. സമാഹിതേ ഉപചാരസമാധിനാ അപ്പനാസമാധിനാ ച സമ്മദേവ സമാഹിതചിത്തേ. ഝാനവിമോക്ഖേതി സവിതക്കസവിചാരാദിഝാനാനി പഠമാദിവിമോക്ഖേ ച. തേസഞ്ഹി പച്ചവേക്ഖണാ ഉപരൂപരി അച്ചന്തമേവ സമാധാനായ സംവത്തതി. ദുപ്പഞ്ഞേതി നിപ്പഞ്ഞേ, അരിയധമ്മസ്സ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാസവനസമ്മസനാഭാവേന സബ്ബസോ പഞ്ഞാരഹിതേ ച. പഞ്ഞവന്തേതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ച സമന്നാഗതേ. ഗമ്ഭീരഞാണചരിയന്തി ഗമ്ഭീരം ഖന്ധായതനധാതുസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിഭേദം ഞാണസ്സ ചരിതബ്ബട്ഠാനം, യത്ഥ വാ ഗമ്ഭീരഞാണസ്സ ചരിയം പവത്തതി. തത്ഥ ഹി പച്ചവേക്ഖണാ സമ്മോഹം വിധമതി, അനുപ്പന്നായ പഞ്ഞായ ഉപ്പാദായ ഭിയ്യോഭാവായ സംവത്തതി. സുത്തന്തക്ഖന്ധേതി സുത്തസമൂഹേ.

പുബ്ബേ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം വിസുദ്ധികാരണാനി, ‘‘വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ’’തി വുത്താനീതി ഇധ സദ്ധാദികേ അഞ്ഞേ ച ധമ്മേ ദസ്സേന്തോ, ‘‘അപരേപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സദ്ധാദീനം വിമുത്തിപരിപാചനീയതാ ദസ്സിതാ ഏവ, അനിച്ചസഞ്ഞാദീനം പന വിമുത്തിപരിപാചനീയതായ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി വിപസ്സനാഭാവതോ. തേനാഹ – ‘‘ഇമേ പഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയാ സഞ്ഞാ’’തി. കല്യാണമിത്തതാദയോതി കല്യാണമിത്തതാ സീലസംവരോ അഭിസല്ലേഖകഥാ വീരിയാരമ്ഭോ നിബ്ബേധികാ പഞ്ഞാ ഇമേ കല്യാണമിത്തതാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ‘‘മേഘിയസുത്തസംവണ്ണനായം’’ (ഉദാ. അട്ഠ. ൩൧) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. ലോകം വോലോകേന്തസ്സാതി ബുദ്ധവേനേയ്യസത്തലോകം ബുദ്ധചക്ഖുനാ വിസേസതോ ഓലോകേന്തസ്സ.

൪൧൯. ആയസ്മതോ രാഹുലസ്സ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപക്കത്താ സദ്ധിം പട്ഠപിതപത്ഥനാ ദേവതാ ഉദിക്ഖമാനാ തിട്ഠന്തി, – ‘‘കദാ നു ഖോ ഉത്തരി ആസവാനം ഖയേ വിനേസ്സതീ’’തി. യദാ പന സത്ഥാ ഏവം പരിവിതക്കേസി, താവദേവ സമാനജ്ഝാസയതായ സബ്ബകാലം തങ്ഖണം ആഗമേന്തിയോ താ ദേവതായോ തം സമവായം ദിസ്വാ ഏകസ്മിം അന്ധവനസ്മിംയേവ സന്നിപതിതാ. ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിനോ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ ചതുസച്ചധമ്മേസു ദസ്സനകിച്ചേന പവത്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോതി തേസു സുത്തേസു (പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൨.൩൦) പഠമമഗ്ഗോ ‘‘ധമ്മചക്ഖു’’ന്തി വുത്തോ, തസ്സ ദസ്സനത്ഥസ്സ സാതിസയത്താ, ബ്രഹ്മായുനോ പന ഫലഞാണാനി ഹേട്ഠിമാനി തീണി സാതിസയാനീതി ബ്രഹ്മായുസുത്തേ(മ. നി. ൨.൩൮൩ ആദയോ) തീണി ഫലാനി ‘‘ധമ്മചക്ഖു’’ന്തി വുത്താനി. ഇദം പനേത്ഥ ആയസ്മതോ രാഹുലസ്സ മഗ്ഗഞാണം ഫലഞാണഞ്ച ദസ്സനത്ഥോ സാതിസയോ, താഹി ച ദേവതാഹി യം ഞാണം അധിഗതം, തം സാതിസയമേവാതി വുത്തം – ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ചത്താരി ച ഫലാനി ധമ്മചക്ഖുന്തി വേദിതബ്ബാനീ’’തി. കിം പന സാവകാനം സച്ചാഭിസമയഞാണേ അത്ഥി കോചി വിസേസോതി? ആമ അത്ഥി. സോ ച ഖോ പുബ്ബഭാഗേ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ പവത്തിയാകാരവിസേസേന ലഭേയ്യ കാചി വിസേസമത്താ. സ്വായമത്ഥോ അഭിധമ്മേ ‘‘നോ ച ഖോ യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സാ’’തി സദ്ധാവിമുത്തതോ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ കിലേസപ്പഹാനം പതി വിസേസകിത്തനേന ദീപേതബ്ബോ. കിം പന ആയസ്മാ രാഹുലോ വിയ താ ദേവതാ സബ്ബാ ഏകചിത്താ പഗേവ ചത്താരി ഫലാനി അധിഗണ്ഹിംസൂതി? നോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദിമാഹ. കിത്തകാ പന താ ദേവതാതി ആഹ ‘‘താസഞ്ച പനാ’’തിആദി.

രാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. ഛഛക്കസുത്തവണ്ണനാ

൪൨൦. ആദിമ്ഹി കല്യാണന്തി ആദികോട്ഠാസേ കല്യാണം ഏതസ്സാതി വാ ആദികല്യാണോ, തം ആദികല്യാണം, ആദികല്യാണഭാവോ ച ദോസവിഗമേന ഇച്ഛിതബ്ബോ. യഞ്ഹി സബ്ബസോ വിഗതദോസം, തം പരിപുണ്ണഗുണമേവ ഹോതീതി ‘‘നിദ്ദോസ’’ന്തി വുത്തം. കത്വാതി ച പദം, ‘‘കല്യാണം കത്വാ ഭദ്ദകം കത്വാ’’തി പുരിമപദദ്വയേനപി യോജേതബ്ബം. ദേസനാകാരോ ഹി ഇധ കല്യാണസദ്ദേന ഗഹിതോ. തേനേവാഹ – ‘‘ദേസേതബ്ബധമ്മസ്സ കല്യാണതാ ദസ്സിതാ ഹോതീ’’തി, ദുതിയേ പന അത്ഥവികപ്പേ ദേസേതബ്ബധമ്മസ്സ കല്യാണതാ മുഖ്യേനേവ കഥിതാ ഇതരസ്സ അത്ഥാപത്തിതോ. മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അയഞ്ച ദേസനായ ഥോമനാ ബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാവാതി ദസ്സേതും, ‘‘ഇതി ഭഗവാ അരിയവംസ’’ന്തിആദി വുത്തം. ധമ്മഗ്ഗഹണമ്പി ദേസനായ ഥോമനാ ഏവാതി ‘‘നവഹി പദേഹീ’’തി വുത്തം.

വേദനാ യാഥാവതോ ജാനനം, തഞ്ച മഗ്ഗകിച്ചം, തസ്സ ഉപായോ വിപസ്സനാതിആഹ – ‘‘സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേന ജാനിതബ്ബാനീ’’തി. പരിഞ്ഞാഭിസമയാദികിച്ചേന നിബ്ബത്തിയാ അസമ്മോഹതോ ച പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ. തേഭൂമകചിത്തമേവ കഥിതം സമ്മസനട്ഠാനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഏസ നയോ ധമ്മായതനാദീസുപി. ധമ്മായതനസ്സ വാ ആയതനഭാവതോ ബഹിദ്ധാഗഹണം, ന സബ്ബസോ അനജ്ഝത്തഭാവതോ. വിപാകവേദനാപച്ചയാ ജവനക്ഖണേ ഉപ്പന്നതണ്ഹാതി ഛത്തിംസവിപാകവേദനം നിസ്സായ ഏവം അസ്സാദേന്തീ അനുഭവേയ്യന്തി അകുസലജവനക്ഖണതോ ഉപ്പന്നതണ്ഹാ.

൪൨൨. പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീതി യഥാനുസന്ധിആദീനം അസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായേന വുത്തം. ഹേട്ഠാതി വിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാതണ്ഹാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതാദസ്സനേന ചക്ഖായതനാദീനം രൂപായതനാദീനഞ്ച പച്ചയായത്തവുത്തിതാ ദീപിതാ അപച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയാഭാവതോ, യഞ്ച പച്ചയായത്തവുത്തികം, തം അനിച്ചം ഉപ്പാദസമ്ഭവതോ, യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താതി ഖന്ധപഞ്ചകേ ച ഛന്നം ഛക്കാനം വസേന ഘനവിനിബ്ഭോഗകരണേന അത്ഥതോ അനത്തലക്ഖണം വിഭാവിതം. ന സരൂപതോതി സരൂപതോപി തം വിഭാവേതുകാമോ തേനേവ ഛഛക്കാനം വസേന ഘനവിനിബ്ഭോഗനയേന ബ്യതിരേകതോ ച അന്വയതോ ച ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ – ‘‘ചക്ഖു അത്താതി യോ വദേയ്യാ’’തിആദിമാഹാതി യഥാനുസന്ധികാവ ദേസനാ വിഭാവിതാ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാ കഥിതാനം ഹീ’’തിആദി. ഹേട്ഠാ പന ഛന്നം ഛക്കാനം വസേന വിനിബ്ഭോഗദസ്സനമത്തം, ന അനത്തലക്ഖണം വിഭാവിതം, ഇധ പന സരൂപതോ അനത്തലക്ഖണം വിഭാവിതന്തി അധിപ്പായേന അനുസന്ധന്തരഭാവജോതനാ. യദിപി അനത്തഭാവോ നാമ ചതൂസുപി സച്ചേസു ലബ്ഭതേവ, സബ്ബേപി ഹി ധമ്മാ അനത്താ, ഇമേ പനേത്ഥ ദ്വേപി നയാ സമ്മസനവസേന പവത്താതി വുത്തം – ‘‘ദ്വിന്നം സച്ചാനം അനത്തഭാവദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ന ഉപപജ്ജതീതി ഉപപത്തിസങ്ഖാതയുത്തിയാ ന സമേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ന യുജ്ജതീ’’തി. അത്തവാദിനാ – ‘‘നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ’’തി അഭിമതോ, ചക്ഖുഞ്ച ഉപ്പാദവന്തതായ അനിച്ചം, യം പച്ചയായത്ഥവുത്തിതാ, തസ്മാ ‘‘ചക്ഖു അത്താതി യോ വദേയ്യ, തം ന ഉപപജ്ജതീ’’തിആദി. സക്കായവത്ഥു ചക്ഖു അനത്താ അനിച്ചഭാവതോ സേയ്യഥാപി ഘടോ, ചക്ഖും അനിച്ചം പച്ചയായത്തവുത്തിഭാവതോ സേയ്യഥാപി ഘടോ, ചക്ഖു പച്ചയായത്തവുത്തി ഉപ്പാദാദിസമ്ഭവതോ സേയ്യഥാപി ഘടോ. വിഗച്ഛതീതി ഭങ്ഗുപ്പത്തിയാ സഭാവാവിഗമേന വിഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘നിരുജ്ഝതീ’’തി.

൪൨൪. യസ്മാ കിലേസവട്ടമൂലകം കമ്മവട്ടം, കമ്മവട്ടമൂലകഞ്ച വിപാകവട്ടം. കിലേസുപ്പത്തി ച തണ്ഹാദിഗ്ഗാഹപുബ്ബികാ, തസ്മാ ‘‘തിണ്ണം വാ ഗാഹാനം വസേന വട്ടം ദസ്സേതു’’ന്തി ആഹ. യസ്മാ പന തണ്ഹാപക്ഖികാ ധമ്മാ സമുദയസച്ചം, ചക്ഖാദയോ ദുക്ഖസച്ചം, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ദ്വിന്നം സച്ചാനം വസേന വട്ടം ദസ്സേതു’’ന്തി. തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹാവ വേദിതബ്ബാ സക്കായഗാമിനിപടിപദായ അധിപ്പേതത്താ. ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ ഗഹണമേവേത്ഥ അനുപസ്സനാതി ആഹ – ‘‘ഗാഹത്തയവസേന പസ്സതീ’’തി.

തിണ്ണം ഗാഹാനം പടിപക്ഖവസേനാതി തണ്ഹാദിഗ്ഗാഹപടിപക്ഖഭൂതാനം ദുക്ഖാനിച്ചാനത്താനുപസ്സനാനം വസേന, താഹി വാ തിണ്ണം ഗാഹാനം പടിപക്ഖവസേന വിനിവേഠനവസേന അനുപ്പാദനവസേനാതി അത്ഥോ. പടിപക്ഖവസേന വിവട്ടം ദസ്സേതുന്തി യോജനാ. സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി ഏത്ഥ നിരോധധമ്മോ സരൂപേനേവ ദസ്സിതോതി ആഹ – ‘‘നിരോധോ…പേ… ദസ്സേതു’’ന്തി. പടിസേധവചനാനീതി പടിക്ഖേപവചനാനി.

൪൨൫. തണ്ഹാദീനം അനുപാദിയനവചനാനി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനേവ വുത്താനി തണ്ഹാദിട്ഠീനംയേവ അഭിനന്ദനാദിവസേന പവത്തിസബ്ഭാവതോ. അപ്പഹീനത്ഥോ അനുസയത്ഥോതി ആഹ – ‘‘അനുസേതീതി അപ്പഹീനോ ഹോതീ’’തി അരിയമഗ്ഗേന ഹി അപ്പഹീനോ ഥാമഗതോ രാഗാദികിലേസോ അനുസയോ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹഭാവതോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. വട്ടദുക്ഖകിലേസദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ ചേവ കിലേസദുക്ഖസ്സ ച. സഉപാദിസേസനിബ്ബാനഞ്ഹി കിലേസദുക്ഖസ്സ അന്തകരണം, അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം വട്ടദുക്ഖസ്സ.

൪൨൬. തേസന്തി അനുസയാനം. പടിക്ഖേപവസേനാതി പജഹനവസേന, അപ്പവത്തികരണവസേനാതി അത്ഥോ. അവിജ്ജം പജഹിത്വാതി അനവസേസതോ അവിജ്ജം അപ്പവത്തിധമ്മതം ആപാദേത്വാ. കാമം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഞാണമ്പി അവിജ്ജാപഹായിനീ വിജ്ജാ ഏവ, തം പന ഞാണം അവിജ്ജായ അനവസേസപ്പഹായകം ന ഹോതി, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേ പന ഉപ്പന്നേ അവിജ്ജായ ലേസോപി നാവസിസ്സതീതി തദേവ അവിജ്ജായ പഹായകന്തി ആഹ – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാ’’തി.

൪൨൭. സയമേവ തഥാഗതേ അത്തനോ ബുദ്ധാനുഭാവേന ദേസേന്തേ സട്ഠി ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പത്താതി അനച്ഛരിയമേതം, അഥ കിം അച്ഛരിയന്തി ആഹ ‘‘ഇമ’’ന്തിആദി. കഥേന്തേപീതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ പകാരത്ഥോ, ഇമിനാവ പകാരേനാതി അത്ഥോ. പത്താ ഏവാതി സട്ഠി ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പത്താ ഏവാതി യോജനാ. ഏതമ്പി അനച്ഛരിയം, സത്ഥു സമ്മുഖാ സാവകാ സമുദാഗമാ മഹാഭിഞ്ഞാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാ തഥാ തഥാ സപ്പാടിഹാരിയം ധമ്മം ദേസേന്തീതി. തേനാഹ – ‘‘മഹാഭിഞ്ഞപ്പത്താ ഹി തേ സാവകാ’’തി.

മഹാമണ്ഡപേതി ലോഹപാസാദസ്സ പുരതോ ഏവ മഹാഭിക്ഖുസന്നിപാതോ ജാതോതി തേസം പഹോനകവസേന കതേ മഹതി സാണിമണ്ഡപേതി വദന്തി. തേസുപി ഠാനേസൂതി തേസു യഥാവുത്തമഹാമണ്ഡപാദീസു ഠാനേസു. മഹാഥേരോ അത്ഥീതി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ദേവത്ഥേരസ്സ ഗുണേ സുത്വാ പസന്നമാനസോ മഹാഥേരോ, തഥാപി വത്ഥസമ്പത്തിയാ പസീദിത്വാ ‘‘ത്വം പന ന്ഹാപേഹീ’’തി ആഹ.

ഹേട്ഠാപാസാദേതി ച കല്യാണിയമഹാവിഹാരേ ഉപോസഥാഗാരേ ഹേട്ഠാപാസാദേ ഏകദാ ഉപരിപാസാദേ ഏകദാ, കഥേസീതി. ചൂളനാഗസ്സ തഥാ മഹതീ പരിസാ ദേവതാനുഭാവേന അഭിഞ്ഞാപാദനം അഹോസീതി കേചി. ഥേരോ പന മഹിദ്ധികോ അഹോസി, തസ്മാ താവ മഹതിം പരിസം അഭിഞ്ഞാപേസീതി അപരേ.

തതോ തതോതി തസ്സം തസ്സം ദിസായം. ഏകോവാതി ഏകച്ചോ ഏവ, ന ബഹുസോ, കതിപയാവ പുഥുജ്ജനാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഛഛക്കസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. മഹാസളായതനികസുത്തവണ്ണനാ

൪൨൮. മഹന്താനി സളായതനാനി അധികിച്ച പവത്തത്താ മഹാസളായതനികം, മഹന്തതാ ച തേസം മഹന്തം ലോകസന്നിവാസം അഭിബ്യാപേത്വാ ഠിതത്താ അയോനിസോ ഗയ്ഹമാനാനം മഹതോ അനത്ഥായ സംവത്തനതോ, യോനിസോ ഗയ്ഹമാനാനം മഹതോ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തനതോ ച ദട്ഠബ്ബാ. ജോതകന്തി ബോധകം.

൪൨൯. സിഖാപ്പത്തായ വിപസ്സനായ ജാനനമ്പി യഥാഭൂതജാനനമേവ മഗ്ഗേന ജാനനസ്സ ആസന്നകാരണഭാവതോതി ആഹ – ‘‘സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേന അജാനന്തോ’’തി. വുഡ്ഢിം ഗച്ഛന്തീതി പച്ചയസമോധാനേന ഭവയോനിഗതിഠിതിസത്താവാസപാളിയാ അപരാപരം പരിവുദ്ധിം ഗച്ഛന്തി. ഏവംഭൂതാ പഗുണഭാവമാപാദിതാ സമഥവിപസ്സനാധമ്മാ വിയ സുട്ഠുതരം വസീഭാവം പാപിതാ ഝാനാഭിഞ്ഞാ വിയ ച വസീഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപരൂപരി ബ്രൂഹേന്തീതി ആഹ – ‘‘വസീഭാവം ഗച്ഛന്തീ’’തി. തഥാ ഹി തേ കദാചി ഭവപത്ഥനായ അനുപ്പാദിതായപി അപ്പഹീനഭാവേനേവസ്സാ തിട്ഠന്തി. അകുസലാ ധമ്മാവ യേഭുയ്യേന ദസ്സനായതനേന വിനാസദസ്സനതോ പവത്തന്തി പരിവഡ്ഢന്തി ച. പഞ്ചദ്വാരികദരഥാതി പഞ്ചദ്വാരികജവനസഹഗതാ അകുസലദരഥാ. ഏവം മനോദ്വാരികദരഥാ വേദിതബ്ബാ. സന്താപാതി ദരഥേഹി ബലവന്തോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം നിസ്സയസ്സ ച സന്താപനകരാ. പരിളാഹാതി തതോപി ബലവതരാ തേസംയേവ പരിദഹനകരാ.

൪൩൦. പഞ്ചദ്വാരികസുഖം, ന കായപ്പസാദസന്നിസ്സിതസുഖമേവ. മനോദ്വാരികസുഖന്തി മനോദ്വാരികചിത്തസന്നിസ്സിതസുഖം, ന യം കിഞ്ചി ചേതസികസുഖം തസ്സ കായികസുഖഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ. പഞ്ചദ്വാരികജവനേന സമാപജ്ജനം വാ വുട്ഠാനം വാ നത്ഥീതി ഇദം മനോദ്വാരികജവനേന തസ്സ സമ്ഭവം ദസ്സേതും, മഗ്ഗസ്സ വസേന വുത്തം, ന പന തപ്പസങ്ഗസങ്കാനിവത്തനത്ഥം. വിഞ്ഞത്തിമത്തമ്പി ജനേതും അസമത്ഥം സമാപജ്ജനസ്സ കഥം പച്ചയോ ഹോതി, ബുദ്ധാനം പന ഭഗവന്താനം ഹോതീതി ചേ? തഥാപി തസ്സ ആസന്നട്ഠാനേ പഞ്ചദ്വാരികചിത്തപ്പവത്തിയാ അസമ്ഭവോ ഏവ താദിസസ്സ പുബ്ബാഭോഗസ്സ തസ്മിം കാലേ അസമ്ഭവതോ. ഏതേനേവ യാ കേസഞ്ചി അരിയധമ്മേ അകോവിദാനം ഘടസഭാവാദീസു ബുദ്ധിതുല്യകാരിതാപത്തിചോദനാ; സാ പടിക്ഖിത്താതി ദട്ഠബ്ബാ തംതംപുരിമാഭോഗവസേന തേന തേന പഞ്ചദ്വാരികാഭിനിയതമനോവിഞ്ഞാണസ്സ പരതോ പവത്തമാനമനോവിഞ്ഞാണേന തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ വണ്ണസണ്ഠാനാദിവിസേസസ്സ വിനിച്ഛിനിതബ്ബതോ. ഉപ്പന്നമത്തകമേവ ഹോതീതി പഞ്ചദ്വാരികജവനം താദിസം കിഞ്ചി അത്ഥനിച്ഛയകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി, കേവലം ഉപ്പന്നമത്തമേവ ഹോതി. അയന്തി ‘‘ആദീനവാനുപസ്സിനോ’’തിആദിനാ വുത്താ.

൪൩൧. കുസലചിത്ത…പേ… ഭൂതസ്സാതി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാസഹഗതകുസലചിത്തസ്സ സമ്പയുത്തചേതോസുഖസമങ്ഗീഭൂതസ്സ. പുബ്ബസുദ്ധികാതി മഗ്ഗുപ്പത്തിതോ, വിപസ്സനാരമ്ഭതോപി വാ പുബ്ബേവ സുദ്ധാ. തേനാഹ – ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ പരിസുദ്ധാവ ഹോന്തീ’’തി. സബ്ബത്ഥകകാരാപകങ്ഗാനീതി സീലവിസോധനസ്സ ചിത്തസമാധാനസ്സ വിപസ്സനാഭിയോഗസ്സ മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബകിലേസപഹാനസ്സാതി സബ്ബസ്സപി മഗ്ഗസമ്ഭാരകിച്ചസ്സ കാരാപകങ്ഗാനി. അട്ഠങ്ഗികോ വാതി പഠമജ്ഝാനികോ വാ അട്ഠങ്ഗികോ, ദുതിയജ്ഝാനികോ വാ സത്തങ്ഗികോ ഹോതി.

ഇമമേവ സുത്തപദേസം ഗഹേത്വാതി, ‘‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠീ’’തിആദിനാ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം പഞ്ചന്നംയേവ തസ്മിം ഠാനേ ഗഹിതത്താ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ പഞ്ചങ്ഗികോതി വദതി. സോതി തഥാ വദന്തോ വിതണ്ഡവാദീ. അനന്തരവചനേനേവാതി, ‘‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠീ’’തിആദിവചനസ്സ, ‘‘ഏവമസ്സായ’’ന്തിആദിനാ അനന്തരവചനേന. പടിസേധിതബ്ബോതി പടിക്ഖിപിതബ്ബോ. ‘‘അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി ഹി ഇദം വചനം അരിയമഗ്ഗസ്സ പഞ്ചങ്ഗികഭാവം ഉജുകമേവ പടിക്ഖിപതി. യദി ഏവം ‘‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠീ’’തിആദിനാ തത്ഥ പഞ്ചന്നം ഏവ അങ്ഗാനം ഗഹണം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘ഉത്തരി ചാ’’തിആദി. സമ്മാവാചം ഭാവേതി അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗീ. തേനാഹ ‘‘മിച്ഛാവാചം പജഹതീ’’തി. യസ്മിഞ്ഹി ഖണേ സമ്മാവാചാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തസ്മിംയേവ മിച്ഛാവാചാ പജഹീയതീതി. സഹേവ വിരതിയാ പൂരേന്തി സമുച്ഛേദവിരതിയാ വിനാ ദുക്ഖപരിഞ്ഞാദീനം അസമ്ഭവതോ. ആദിതോ പട്ഠായ പരിസുദ്ധാനേവ വട്ടന്തി പരിസുദ്ധേ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സേവ ഭാവനായ ഇജ്ഝനതോ. യഥാവുത്തമത്ഥം ഗന്ഥന്തരേനപി സമത്ഥേതും, ‘‘സുഭദ്ദസുത്തേപി ചാ’’തിആദി വുത്തം. അനേകേസു സുത്തസതേസു അട്ഠങ്ഗികോവ മഗ്ഗോ ആഗതോ, ന പഞ്ചങ്ഗികോതി അധിപ്പായോ.

സമ്മാസതി മഗ്ഗക്ഖണേ കായാനുപസ്സനാദിചതുകിച്ചസാധികാ ഹോതീതി തം ചതുബ്ബിധം കത്വാ ദസ്സേന്തോ, ‘‘മഗ്ഗസമ്പയുത്താവ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി ആഹ. ന ചതുമഗ്ഗസമ്പയുത്തതാവസേന. ഏസ നയോ സമ്മപ്പധാനാദീസുപി. അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തമാനാ യുഗനദ്ധാ യുത്താ വിയ അരിയമഗ്ഗയുഗനദ്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിബദ്ധാതി യുഗനദ്ധാ. തേനാഹ – ‘‘ഏകക്ഖണികയുഗനന്ധാ’’തി അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ ഹി സമഥവിപസ്സനാ ഏകക്ഖണികാ ഹുത്വാ സമധുരം വത്തന്തി. തേനേവാഹ ‘‘ഏതേ ഹീ’’തിആദി. അഞ്ഞസ്മിം ഖണേ സമാപത്തി, അഞ്ഞസ്മിം വിപസ്സനാതി ഇദം തേസം തത്ഥ തത്ഥ കിച്ചതോ അധികഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന അഞ്ഞഥാ. ന ഹി പഞ്ഞാരഹിതാ സമാപത്തി, സമാധിരഹിതാ ച വിപസ്സനാ അത്ഥി. അരിയമഗ്ഗേ പന ഏകക്ഖണികാ സമധുരതായ ഏകരസഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഫലവിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാസളായതനികസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. നഗരവിന്ദേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൪൩൫. സമവിസമം ചരന്തീതി കായസമാദിം സമഞ്ഞേവ, കായവിസമാദിം വിസമഞ്ഞേവ ചരന്തി കരോന്തി പടിപജ്ജന്തി. തം പന സമവിസമം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധത്താ വിസദിസത്താ ന ഏകസ്മിം കാലേ സമ്ഭവതീതി ആഹ – ‘‘കാലേന സമം കാലേന വിസമ’’ന്തി. സമചരിയമ്പി ഹി ഏതന്തി പുബ്ബേ സമചരിയായ ജോതിതത്താ വുത്തം.

൪൩൭. ആകരോന്തി അധിപ്പേതമത്ഥം ഞാപേന്തി പബോധേന്തീതി ആകാരാ, ഞാപകകാരണന്തി ആഹ – ‘‘കേ ആകാരാതി കാനി കാരണാനീ’’തി. അനുബുദ്ധിയോതി അനുമാനഞാണാനി. തഞ്ഹി യഥാദിട്ഠമത്ഥം ദിട്ഠഭാവേന അന്വേതി അനുഗച്ഛതീതി ‘‘അന്വയാ’’തി വുച്ചതി. ഹരിതതിണചമ്പകവനാദിവസേനാതി ഹരിതകമ്ബലാദിസദിസതിണാദിവസേന വിത്ഥാരിതകനകപടാദിസദിവികസിതചമ്പകവനാദിവസേന. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ കീചകവേണുസദ്ദമധുരസഫലാഫലവസേന സദ്ദരസാനം അത്ഥിഭാവോ വേദിതബ്ബോതി. ചമ്പകവസേനേവ പന ഫസ്സഗന്ധാനമ്പി അത്ഥിഭാവോ വുത്തോതി. തേനാഹ – ‘‘രൂപാദയോ പഞ്ച കാമഗുണാ അത്ഥീ’’തി. ‘‘ഇത്ഥിരൂപാദീനി സന്ധായേതം കഥിത’’ന്തി വത്വാ ഇന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ ഹോന്തു രൂപാദയോ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ, സബ്ബേപി ചേതേ കിലേസുപ്പത്തിനിമിത്തതായ കാമഗുണാ ഏവാതി ചോദനം സന്ധായ വിസഭാഗിത്ഥിഗതാ രൂപാദയോ സവിസേസം കിലേസുപ്പത്തിനിമിത്തന്തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘താനി ഹീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ താനീതി രൂപാദീനി. ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. തേന യഥാവുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതി, ‘‘യസ്മാ പുരിസസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ ഇത്ഥിരൂപാദീനി സന്ധായ ഏതം കഥിത’’ന്തി. പുരിസസ്സ ചിത്തന്തി പുരിസസ്സ ചതുഭൂമകം കുസലചിത്തം പരിയാദായ ഗഹേത്വാ അന്തോമുട്ഠിഗതം വിയ കത്വാ. ‘‘ഹത്ഥികായം പരിയാദിയിത്വാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൨൬) ഹി ഗഹണം പരിയാദാനം നാമ, ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സബ്ബം കാമരാഗം പരിയാദിയതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൦൨) ഖേപനം പരിയാദാനം, ഇധ ഉഭയമ്പി വട്ടതി. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം സുത്തേനേവ സാധേതും, ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദീസു ന-കാരോ പടിസേധത്ഥോ. അഹന്തി ഭഗവാ അത്താനം നിദ്ദിസതി. ഭിക്ഖവേതി ഭിക്ഖൂ ആലപതി. അഞ്ഞന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം ഇത്ഥിരൂപതോ അഞ്ഞം. ഏകരൂപമ്പീതി ഏകമ്പി രൂപം. സമനുപസ്സാമീതി ഞാണസ്സ സമനുപസ്സനാ അധിപ്പേതാ, ഹേട്ഠാ ന-കാരം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സബ്ബസോ ഓലോകേന്തോ അഞ്ഞം ഏകരൂപമ്പി ന സമനുപസ്സാമീ’’തി. യം ഏവം പുരിസസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീതി യം രൂപം രൂപഗരുകസ്സ പുരിസസ്സ സബ്ബമ്പി കുസലചിത്തം പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന പരിയാദിയിത്വാ ഗഹേത്വാ ഖേപേത്വാ ച തിട്ഠതി. യഥയിദം ഇത്ഥിരൂപന്തി ഇത്ഥിയാ രൂപകായം. രൂപസദ്ദോ ഖന്ധാദിഅനേകത്ഥവാചകോ, ഇധ പന ഇത്ഥിയാ ചതുസമുട്ഠാനേ രൂപായതനേ വണ്ണധാതുയം ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഇത്ഥിരൂപം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’’തി ഇദം പുരിമസ്സേവ ദള്ഹീകരണത്ഥം വുത്തം. പുരിമം ‘‘യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ഇത്ഥിരൂപ’’ന്തി ഇദം ഓപമ്മവസേന വുത്തം, ഇദം പരിയാദാനഭാവേ നിദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

നഗരവിന്ദേയ്യസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൯. പിണ്ഡപാതപാരിസുദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൪൩൮. ധമ്മസേനാപതിനോ പടിസല്ലീയനസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ഉപരി ച പാളിയം, ‘‘സുഞ്ഞതാവിഹാരേന ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഏതരഹി ബഹുലം വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩൮) വുത്തത്താ ‘‘പടിസല്ലാനാതി ഫലസമാപത്തിതോ’’തി ആഹ.

വിപ്പസന്നാനീതി വിസേസതോ പസന്നാനി. ഓകാസവസേനാതി ഇന്ദ്രിയാനം പതിട്ഠിതോകാസവസേന. നനു താനി ഇന്ദ്രിയാനി സഭാവതോ വിപ്പസന്നാനി ഹോന്തീതി? സച്ചം ഹോന്തി. ന ഹിദം താദിസം പസന്നതം സന്ധായ വുത്തം, ഇദം പന സന്തപണീതസമാപത്തിസമുട്ഠിതാനം പച്ചുപട്ഠിതാനം ചിത്തജരൂപാനം വസേന സേസതിസന്തതിരൂപാനം സേട്ഠതരം പണീതഭാവാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം. ഫലസമാപത്തിതോതി സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാവസേന സമാപന്നഫലസമാപത്തിതോ. മഹന്താനം ബുദ്ധാദീനം പുരിസാനം വിഹാരോ മഹാപുരിസവിഹാരോ. തേനാഹ – ‘‘ബുദ്ധ…പേ… വിഹാരോ’’തി. വിഹാരതോ പട്ഠായാതി പരിക്ഖിത്തേ ച വിഹാരേ പരിക്ഖേപതോ പട്ഠായ, അപരിക്ഖിത്തേ ച പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ പട്ഠായ. കേചി പന ‘‘വിഹാരബ്ഭന്തരതോ പട്ഠായാ’’തി വദന്തി. യാവ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലാതി ഗാമസ്സ അബ്ഭന്തരിന്ദഖീലോ. ഗേഹപടിപാടിയാചരിത്വാതി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ. യാവ നഗരദ്വാരേന നിക്ഖമനാതി നഗരദ്വാരേന യാവ നിക്ഖമനപദേസാ. യാവ വിഹാരാതി യാവ വിഹാരബ്ഭന്തരാ. പടിക്കന്തമഗ്ഗോതി നിവത്തനമഗ്ഗോ. ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞനാകാരേന പവത്തമാനമ്പി പടിഘസമ്പയുത്തം ചിത്തേ പടിഹനന്തം വിയ പവത്തതീതി ആഹ – ‘‘ചിത്തേ പടിഹഞ്ഞനകിലേസജാത’’ന്തി. ദിവസഞ്ച രത്തിഞ്ച അനുസിക്ഖന്തേനാതി ഏതംയേവ രാഗാദിപ്പഹായിനിം സമ്മാപടിപത്തിം ദിവാ ച രത്തിഞ്ച അനു അനു സിക്ഖന്തേന ഉപരൂപരി വഡ്ഢേന്തേന.

൪൪൦. പഹീനാ നു ഖോ മേ പഞ്ച കാമഗുണാതി ഏത്ഥ കാമഗുണപ്പഹാനം നാമ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനം. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘തിട്ഠന്തി ചിത്രാനി തഥേവ ലോകേ, അഥേത്ഥ ധീരാ വിനയന്തി ഛന്ദ’’ന്തി. ഏകഭിക്ഖുസ്സ പച്ചവേക്ഖണാ നാനാതി ഏകസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ, ‘‘പഹീനാ നു ഖോ മേ പഞ്ച കാമഗുണാ’’തിആദിനാ പാളിയം ആഗതാ നാനാപച്ചവേക്ഖണാ ഹോന്തി. നാനാഭിക്ഖൂനന്തി വിസും വിസും അനേകേസം ഭിക്ഖൂനം. പച്ചവേക്ഖണാ നാനാതി വുത്തനാനാപച്ചവേക്ഖണാ. ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും, ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘പച്ചവേക്ഖതീ’’തി വുത്തം, കഥം പന പച്ചവേക്ഖതീതി ആഹ ‘‘പഹീനാ നു ഖോ’’തിആദി. വീരിയം പഗ്ഗയ്ഹാതി ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയം ആരഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢിത്വാ. മഗ്ഗാനന്തരം അനാഗാമിഫലം പത്വാതി വചനസേസോ. ഫലാനന്തരം മഗ്ഗന്തി തസ്മിം അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഠിതോ ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അഗ്ഗമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ തസ്മിംയേവ ആസനേ ന ചിരേനേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗം ഗണ്ഹന്തോ നിരോധധമ്മാനുപ്പത്തിയാ വിപസ്സനാപരിവാസാഭാവതോ ഫലാനന്തരം മഗ്ഗപ്പത്തോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ.

തതോ വുട്ഠായാതി മഗ്ഗാനന്തരഫലതോ വുട്ഠായ. മഗ്ഗാനന്തരതോ ഹി വുട്ഠിതോ മഗ്ഗതോ വുട്ഠിതോ വിയ ഹോതീതി തഥാ വുത്തം. ‘‘ഫലാനന്തരം മഗ്ഗ’’ന്തി ഏത്ഥ ഫലം അനന്തരം ഏതസ്സാതി ഫലാനന്തരം. ‘‘ഫലാനന്തരം മഗ്ഗ’’ന്തി പദദ്വയേനപി അനാഗാമിമഗ്ഗഫലാനി ചേവ വദതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നീവരണാദീസുപി ഏസേവ നയോതി ഏത്ഥ, ‘‘പഹീനാ നു ഖോ മേ പഞ്ച നീവരണാ’’തിആദിനാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏതേസന്തി ഏത്ഥ ഏതേസം നീവരണപഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധസതിപട്ഠാനാദീനം. പഹാനാദീനീതി പഹാനപരിഞ്ഞാഭാവനാസച്ഛികിരിയാ. നാനാപച്ചവേക്ഖണാ ഹോതീതി താ പച്ചവേക്ഖണാ നാനാതി അധിപ്പായോ. ഏതാസു പന പച്ചവേക്ഖണാസൂതി ഏതാസു കാമഗുണപച്ചവേക്ഖണാദീസു ദ്വാദസസു പച്ചവേക്ഖണാസു. ഏകം പച്ചവേക്ഖണം പച്ചവേക്ഖതി ദ്വാദസസു നയേസു ഏകേനേവ കിച്ചസിദ്ധിതോ. അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു. ഏകന്തി അഞ്ഞം പച്ചവേക്ഖതി. അഞ്ഞത്ഥോ ഹി അയം ഏകസദ്ദോ ‘‘ഇത്ഥേകേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൧, ൨൭) വിയാതി. നാനാഭിക്ഖൂനം പന ഏകാ പച്ചവേക്ഖണാ, നാനാഭിക്ഖൂനം നാനാപച്ചവേക്ഖണാതി ഏവം ചതുക്കപച്ചവേക്ഖണമ്പി ഏത്ഥ സമ്ഭവതി. ഇമസ്സ പന ദ്വയസ്സ വസേന അഭിസമയോ നത്ഥീതി തദുഭയം അട്ഠകഥായം ന ഉദ്ധടം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പിണ്ഡപാതപാരിസുദ്ധിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൧൦. ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൫൩. ഏവംനാമകേതി ‘‘ഗജങ്ഗലാ’’തി ഏവം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമകേ മജ്ഝിമപദേസസ്സ മരിയാദട്ഠാനഭൂതേ നിഗമേ. സുവേളു നാമ നിചലരുക്ഖോതി വദന്തി. തതോ അഞ്ഞം ഏവാതി പന അധിപ്പായേന ‘‘ഏകാ രുക്ഖജാതീ’’തി വുത്തം. ചക്ഖുസോതാനം യഥാസകവിസയതോ നിവാരണം ദമനം ഇന്ദ്രിയഭാവനാ, തഞ്ച ഖോ സബ്ബസോ അദസ്സനേന അസവനേനാതി ആഹ – ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ന പസ്സതി, സോതേന സദ്ദം ന സുണാതീ’’തി. സതി ഹി ദസ്സനേ സവനേ ച താനി അദന്താനി അഭാവിതാനേവാതി അധിപ്പായോ. ചക്ഖുസോതാനി ച അസമ്പത്തഗ്ഗാഹിതായ ദുരക്ഖിതാനീതി ബ്രാഹ്മണോ തേസംയേവ വിസയഗ്ഗഹണം പടിക്ഖിപി. അസദിസായാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയസമയേഹി അസാധാരണായ. ആലയന്തി കഥേതുകാമതാകാരന്തി അത്ഥോ.

൪൫൪. വിപസ്സനുപേക്ഖാതി ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാഞാണേന ലക്ഖണത്തയേ ദിട്ഠേ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചഭാവാദിവിചിനനേ മജ്ഝത്തഭൂതാ വിപസ്സനാസങ്ഖാതാ ഉപേക്ഖാ. സാ പന യസ്മാ ഭാവനാവിസേസപ്പത്തിയാ ഹേട്ഠിമേഹി വിപസ്സനാവാരേഹി സന്താ ചേവ പണീതാ ച, പഗേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസഹഗതാഹി ഉപേക്ഖാഹി, തസ്മാ ആഹ – ‘‘ഏസാ സന്താ ഏസാ പണീതാ’’തി. അതപ്പികാതി സന്തപണീതഭാവനാരസവസേന തിത്തിം ന ജനേതി. തേനേവാഹ –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൭൩);

ഇതീതി ഏവം വക്ഖമാനാകാരേനാതി അത്ഥോ. അയം ഭിക്ഖൂതി അയം ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഭിക്ഖൂതി യോജനാ. ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണമ്ഹീതി ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥഗതേ രൂപാരമ്മണേ. മനാപന്തി മനാപഭാവേന പവത്തനകം. മജ്ഝത്തേ മനാപാമനാപന്തി ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ മനാപഭാവേന അമനാപഭാവേന ച പവത്തനകം മനാപാമനാപം നാമാതി. തേനാഹ (‘‘നേവ മനാപം ന അമനാപ’’ന്തി). ഇമിനാ മനാപഭാവോ ഗഹിതോ, ‘‘നേവ മനാപ’’ന്തി ഇമിനാ മനാപഭാവോ മജ്ഝത്തോ ച ഉഭയം ഏകദേസതോ ലബ്ഭതീതി, ‘‘മനാപാമനാപ’’ന്തി വുത്തം. ഏവം ആരമ്മണേ ലബ്ഭമാനവിസേസവസേന തദാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ പാകതികം പവത്തിആകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തപ്പടിസേധേന അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരം ഇന്ദ്രിയഭാവനം ദസ്സേതും, ‘‘തസ്സ രജ്ജിതും വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്രായം യോജനാ – തസ്സ ചിത്തം ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ രജ്ജിതും വാ അനിട്ഠേ ആരമ്മണേ ദുസ്സിതും വാ മജ്ഝത്തേ ആരമ്മണേ മുയ്ഹിതും വാ. അദത്വാതി നിസേധേത്വാ. പരിഗ്ഗഹേത്വാതി പരിജാനനവസേന ഞാണേന ഗഹേത്വാ ഞാതതീരണപഹാനപരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. വിപസ്സനം മജ്ഝത്തേ ഠപേതീതി അനുക്കമേന വിപസ്സനുപേക്ഖം നിബ്ബത്തേത്വാ തം സങ്ഖാരുപേക്ഖം പാപേത്വാ ഠപേതി. ചക്ഖുമാതി ന പസാദചക്ഖുനോ അത്ഥിതാമത്തജോതനം; അഥ ഖോ തസ്സ അതിസയേന അത്ഥിതാജോതനം, ‘‘സീലവാ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ – ‘‘ചക്ഖുമാതി സമ്പന്നചക്ഖു വിസുദ്ധനേത്തോ’’തി.

൪൫൬. ഈസകം പോണേതി മജ്ഝേ ഉച്ചം ഹുത്വാ ഈസകം പോണേ, ന അന്തന്തേന വങ്കേ. തേനാഹ – ‘‘രഥീസാ വിയ ഉട്ഠഹിത്വാ ഠിതേ’’തി.

൪൬൧. പടികൂലേതി അമനുഞ്ഞേ ആരമ്മണേ. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീതി ന പടികൂലസഞ്ഞീ. തം പന അപ്പടികൂലസഞ്ഞിതം ദസ്സേതും, ‘‘മേത്താഫരണേന വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പടികൂലേ അനിട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം സത്തസഞ്ഞിതേ മേത്താഫരണേന വാ ധാതുസോ ഉപസംഹാരേന വാ സങ്ഖാരസഞ്ഞിതേ പന ധാതുസോ ഉപസംഹാരേന വാതി യോജേതബ്ബം. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീതി ഹിതേസിതായ ധമ്മസഭാവചിന്തനായ ച നപ്പടികൂലസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി. അപ്പടികൂലേ ഇട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം സത്തസഞ്ഞിതേ കേസാദിഅസുചികോട്ഠാസമത്തമേവാതി അസുഭഫരണേന വാതി അസുഭതോ മനസികാരവസേന. ഇദം രൂപാരൂപമത്തം അനിച്ചം സങ്ഖതന്തി അനിച്ചതോ ഉപസംഹാരേന വാ. തതോ ഏവ, ‘‘ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മ’’ന്തി മനസി കരോന്തോ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. സേസപദേസൂതി, ‘‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ചാ’’തിആദിനാ ആഗതേസു സേസേസു ദ്വീസു പദേസു. തത്ഥ ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠവത്ഥൂനി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം യഥാ സത്താനം പഠമം പടികൂലതോ ഉപട്ഠിതമേവ പച്ഛാ ഗഹണാകാരവസേന അവത്ഥന്തരേന വാ അപ്പടികൂലതോ ഉപട്ഠാതി. യഞ്ച അപ്പടികൂലതോ ഉപട്ഠിതമേവ പച്ഛാ പടികൂലതോ ഉപട്ഠാതി, തദുഭയേപി ഖീണാസവോ സചേ ആകങ്ഖതി, വുത്തനയേന അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ പടികൂലസഞ്ഞീ വാതി.

തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാതി സഭാവതോ ഭാവനാനുഭാവതോ ച ഉപട്ഠിതം ആരമ്മണം പടികൂലസഭാവം അപ്പടികൂലസഭാവം വാതി തം ഉഭയം പഹായ അഗ്ഗഹേത്വാ. സബ്ബസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പന, ‘‘മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ വിഹരിതുകാമോ കിം കരോതീ’’തി, വത്വാ തത്ഥ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠേസു…പേ… ദോമനസ്സിതോ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിയാ വിഭാവേതും, ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയോ ഏവ. സതോതി സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സതിമാ. സമ്പജാനോതി പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സമ്പജാനകാരീ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി കാരണവസേന ചക്ഖൂതി ലദ്ധവോഹാരേന രൂപദസ്സനസമത്ഥേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന, ചക്ഖുനാ വാ കരണഭൂതേന രൂപം പസ്സിത്വാ. നേവ സുമനോ ഹോതി ഗേഹസ്സിതസോമനസ്സപടിക്ഖേപേന നേക്ഖമ്മപക്ഖികായ കിരിയാസോമനസ്സവേദനായ.

ഇമേസു ചാതി ‘‘അഞ്ഞഥാ ച പനാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ഹോതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൪൫൩), – ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സേഖോ ഹോതി പടിപദോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൪൬൦); – ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അരിയോ ഹോതി ഭാവിതിന്ദ്രിയോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൪൬൧) ച ആഗതേസു തിവിധേസു നയേസു. മനാപം അമനാപം മനാപാമനാപന്തി ഏത്ഥ മനാപഗ്ഗഹണേന സോമനസ്സയുത്തകുസലാകുസലാനം, അമനാപഗ്ഗഹണേന ദോമനസ്സയുത്തഅകുസലാനം, മനാപാമനാപഗ്ഗഹണേന തബ്ബിധുരുപേക്ഖായുത്താനം സങ്ഗഹിതത്താ പഠമനയേ ‘‘സംകിലേസം വട്ടതി, നിക്കിലേസം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. പഠമനയേ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സ അധിപ്പേതത്താ സംകിലേസകിലേസവിപ്പയുത്തമ്പി യുജ്ജതി. ദുതിയനയേ പന ‘‘സോ…പേ… അഡ്ഡീയതീ’’തിആദിവചനതോ ‘‘പഠമം സംകിലേസം വട്ടതീ’’തി വുത്തം. സേക്ഖസ്സ അധിപ്പേതത്താ ചസ്സ അപ്പഹീനകിലേസവസേന, ‘‘സംകിലേസമ്പി വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തതിയനയേ അരഹതോ അധിപ്പേതത്താ, ‘‘തതിയം നിക്കിലേസമേവ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. സേക്ഖവാരേ പന ‘‘ചക്ഖുമാ പുരിസോ’’തിആദികാ ഉപമാ ഏകമേവ അത്ഥം ഞാപേതും ആഹ. തസ്മാ ചക്ഖുദ്വാരസ്സ ഉപ്പന്നേ രാഗാദികേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സനുപേക്ഖായ പതിട്ഠാനം അരിയാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാതി. പഠമനയോ വിപസ്സകവസേന ആഗതോ, ദുതിയോ സേക്ഖസ്സ വസേന, പഠമദുതിയോ ച സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം മൂലകമ്മട്ഠാനവസേന, തതിയോ ഖീണാസവസ്സ അരിയവിഹാരവസേന ആഗതോ. പഠമനയേ ച പുഥുജ്ജനസ്സ വസേന, ദുതിയനയേ സേക്ഖസ്സ വസേന കുസലം വുത്തം, തതിയനയേ അസേക്ഖസ്സ വസേന കിരിയാബ്യാകതം വുത്തന്തി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച സളായതനവഗ്ഗവണ്ണനാ.

ഉപരിപണ്ണാസടീകാ സമത്താ.