൧൨. ദക്ഖിണാവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൬. മഹാപജാപതിഗോതമീതി ഏത്ഥ ഗോതമീതി തസ്സ ഗോതമഗോത്തതോ ആഗതം നാമം, മഹാപജാപതി പന ഗുണതോ. തം വിവരിതും, ‘‘നാമകരണദിവസേ പനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. മഹതിം ഉളാരം പജം ജനനപോസനേഹി പരിരക്ഖതീതി മഹാപജാപതി. പരിഭോഗവസേന ന ഹഞ്ഞതീതി അഹതം. സിപ്പികാനന്തി തന്തവായാനം. വായനട്ഠാനന്തി വീനട്ഠാനം. താനി മം ന തോസേന്തി കായികസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ. തേനാഹ – ‘‘സഹത്ഥാ കതമേവ മം തോസേതീ’’തി. പിസിത്വാ നിബ്ബത്തനം കത്വാ. പോഥേത്വാതി സുഖുമഭാവാപാദനത്ഥം ധനുകേന നേത്വാ. കാലാനുകാലഞ്ച ധാതിഗണപരിവുതാ ഗന്ത്വാ വേമകോടിം അഗ്ഗഹേസി ഏകദിവസന്തി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘ഏകദിവസം പന…പേ… അകാസീ’’തി പുരിമവചനേന തം ന വിരുജ്ഝേയ്യ.

ഛ ചേതനാതി ഛബ്ബിധാ ചേതനാ. ന ഹി താ ഛയേവ ചേതനാതി. സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി…പേ… സങ്ഘോ ചാതി ഇദമേവ സുത്തപദം. സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹീതി സങ്ഘസ്സ ദാനായ നിയോജേസി, തസ്മാ സങ്ഘോവ ദക്ഖിണേയ്യതരോതി അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ. യദി ഏവന്തിആദിനാ തത്ഥ ബ്യഭിചാരം ദസ്സേതി. രാജമഹാമത്താദയോതിആദിനാ തത്ഥ ബ്യതിരേകതോ നിദസ്സനം ആഹ. മഹന്തതരാ ഭവേയ്യുന്തി ആനുഭാവാദിനാ മഹന്തതരാ ഭവേയ്യും, ന ച തം അത്ഥീതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഗുണവിസിട്ഠഹേതുകം ദക്ഖിണേയ്യതം അനപേക്ഖിത്വാ അത്തനോ ദീയമാനസ്സ ദാപനം ലഭതി, തസ്മാ. മാ ഏവം ഗണ്ഹാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ സങ്ഘോവ ദക്ഖിണേയ്യോ’’തി മാ ഗണ്ഹ.

തത്ഥ നിച്ഛയസാധകം സുത്തപദം ദസ്സേന്തോ, ‘‘നയിമസ്മിം ലോകേ…പേ… വിപുലഫലേസിന’’ന്തി ആഹ. സ്വായമത്ഥോ രതനസുത്തേ (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬), ‘‘യം കിഞ്ചി വിത്ത’’ന്തി ഗാഥായ, അഗ്ഗപസാദസുത്താദീഹി (ഇതിവു. ൯൦) ച വിഭാവേതബ്ബോതി. തേനാഹ – ‘‘സത്ഥാരാ ഉത്തരിതരോ ദക്ഖിണേയ്യോ നാമ നത്ഥീ’’തി.

ഗോതമിയാ അന്തിമഭവികതായ ദാനസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അനുപ്പാദനതോ ന തം ഗരുതരം സങ്ഘസ്സ പാദാപനേ കാരണന്തി ആഹ – ‘‘പച്ഛിമായ ജനതായാ’’തിആദി. വചനതോപീതി തസ്സ വത്ഥയുഗസ്സ സത്ഥു ഏവ പടിഗ്ഗഹണായ വചനതോപി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി.

സത്ഥാ സങ്ഘപരിയാപന്നോവ ഈദിസേ ഠാനേ അഗ്ഗഫലട്ഠതായ അട്ഠ-അരിയപുഗ്ഗലഭാവതോ, സചേ പനസ്സ ന സയം സങ്ഘപരിയാപന്നതാ, കഥം സങ്ഘേ പൂജിതേ സത്ഥാ പൂജിതോ നാമ സിയാതി അധിപ്പായോ. തീണി സരണഗമനാനി തയോ ഏവ അഗ്ഗപസാദാതി വക്ഖതീതി അധിപ്പായോ. അഭിധേയ്യാനുരൂപാനി ഹി ലിങ്ഗവചനാനി. ന രുഹതി അയാഥാവപടിപത്തിഭാവതോ, ന ഗിഹിവേസഗ്ഗഹണാദിനാ ഗിഹിഭാവസ്സ പടിക്ഖിപിതത്താ. ന വത്തബ്ബമേതം ‘‘സത്ഥാ സങ്ഘപരിയാപന്നോ’’തി സത്ഥുഭാവതോ. സാവകസമൂഹോ ഹി സങ്ഘോ. സങ്ഘഗണേ ഹി സത്ഥാ ഉത്തരിതരോ അനഞ്ഞസാധാരണഗുണേഹി സമന്നാഗതഭാവതോ മൂലരതനഭാവതോ ച.

൩൭൭. സമ്പതിജാതസ്സ മഹാസത്തസ്സ സത്തപദവീതിഹാരഗമനം ധമ്മതാവസേന ജാതം, പരം തദഞ്ഞദഹരസദിസീ പടിപത്തീതി ആഹ – ‘‘ഹത്ഥപാദകിച്ചം അസാധേന്തേസൂ’’തി.

൩൭൮. പച്ചൂപകാരം ന സുകരം വദാമി അനുച്ഛവികകിരിയായ കാതും അസക്കുണേയ്യത്താ. അഭിവാദേന്തി ഏതേനാതി അഭിവാദനം. വന്ദമാനേഹി അന്തേവാസികേഹി ആചരിയം ‘‘സുഖീ ഹോതൂ’’തിആദിനാ അഭിവാദേന്തി നാമ. തേന വുത്തം ‘‘അഭിവാദന’’ന്തി. തദഭിമുഖോ…പേ… വന്ദിത്വാ നിപജ്ജതി, സേയ്യഥാപി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. കാലാനുകാലം ഉപട്ഠാനം ബീജയനപാദസമ്ബാഹനാദി അനുച്ഛവികകമ്മസ്സ കരണം നാമ. അനുച്ഛവികം കിരിയം കാതും ന സക്കോതിയേവ, യസ്മാ ആചരിയേന കതസ്സ ധമ്മാനുഗ്ഗഹസ്സ അന്തേവാസിനാ കരിയമാനോ ആമിസാനുഗ്ഗഹോ സങ്ഖമ്പി കലമ്പി കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതിയേവാതി. തേന വുത്തം ‘‘ന സുപ്പതികാരം വദാമീ’’തി.

൩൭൯. പാടിപുഗ്ഗലികം ദക്ഖിണം ആരബ്ഭ സമുട്ഠിതം, ‘‘തം മേ ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹതൂ’’തി മഹാപജാപതിഗോതമിയാ വചനം നിമിത്തം കത്വാ ദേസനായ ഉട്ഠിതത്താ. ന കേവലഞ്ച തസ്സാ ഏവ വചനം, അഥ ഖോ ആനന്ദത്ഥേരോപി…പേ… സമാദപേസി, തസ്മാ വിഭാഗതോ ചുദ്ദസസു…പേ… ഹോതീതി ദസ്സേതും, ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ പതിപച്ചേകം പുഗ്ഗലം ദീയതീതി പാടിപുഗ്ഗലികം. പഠമസദ്ദോ യഥാ അഗ്ഗത്ഥോ, ഏവം സേട്ഠപരിയായോപീതി ആഹ ‘‘ജേട്ഠകവസേനപീ’’തി. അഗ്ഗാ ഉത്തമേ ഖേത്തേ പവത്തത്താ. ദുതിയതതിയാപി പരമദക്ഖിണായേവ സബ്ബസോ സമ്മാവിക്ഖമ്ഭിതരാഗാദികിലേസത്താ. രാഗാദയോ ഹി അദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണം. തേനേവാഹ – ‘‘തിണദോസാനി ഖേത്താനി, രാഗദോസാ അയം പജാ’’തിആദി (ധ. പ. ൩൫൬). യസ്മാ പന സവാസനം സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നകിലേസേഹി തതോ ഏവ സബ്ബസോ അപ്പടിഹതഞാണചാരേഹി അനന്താപരിമേയ്യഗുണഗണാധാരേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി സദിസോ സദേവകേ ലോകേ കോചി ദക്ഖിണേയ്യോ നത്ഥി. തസ്മാ ‘‘പരമദക്ഖിണായേവാ’’തി സാസങ്കം വദതി. യസ്മാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഏവ ഹോതി ലോകിയാഭിഞ്ഞാനം അട്ഠസമാപത്തിഅധിട്ഠാനത്താ, തസ്മാ ‘‘ലോകിയപഞ്ചാഭിഞ്ഞേ’’ഇച്ചേവ വുത്തം, ന ‘‘അട്ഠസമാപത്തിലാഭിമ്ഹീ’’തി തായ അവുത്തസിദ്ധത്താ. ഗോസീലധാതുകോതി ഗോസീലസഭാവോ, സീലവതാ സദിസസീലോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അസഠോ’’തിആദി. തേന ന അലജ്ജിധാതുകോ പകതിസിദ്ധോ ഇധ പുഥുജ്ജനസീലവാതി അധിപ്പേതോതി ദസ്സേതി.

പരിച്ഛിന്ദന്തോതി ഏത്തകോതി പച്ചേകപ്പമാണതോ തതോ ഏവ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോവ പരിച്ഛിന്ദന്തോ. കഥം പന അസങ്ഖ്യേയ്യഭാവേന വുച്ചമാനോ വിപാകോ പരിച്ഛിന്നോ ഹോതി? സോപി തസ്സ പരിച്ഛേദോ ഏവ ഇതരേഹി അസംകിണ്ണഭാവദീപനതോ, ഏതദത്ഥമേവ പുബ്ബേ അസങ്കരഗ്ഗഹണം കതം. ഗുണവസേനാതി ലക്ഖണസമ്പന്നാദിഗുണവസേന. ഉപകാരവസേനാതി ഭോഗരക്ഖാദിഉപകാരവസേന. യം പോസനത്ഥം ദിന്നം, ഇദം ന ഗഹിതം ദാനലക്ഖണായോഗതോ. അനുഗ്ഗഹപൂജനിച്ഛാവസേന ഹി അത്തനോ ദേയ്യവത്ഥുപരിച്ചാഗോ ദാനം ഭയരാഗലദ്ധുകാമകുലാദിവസേന സാവജ്ജാഭാവതോ. തമ്പി ന ഗഹിതം അയാവദത്ഥതാഅപരിപുണ്ണഭാവേന യഥാധിപ്പേതഫലദാനാസമത്ഥഭാവതോ. സമ്പത്തസ്സാതി സന്തികാഗതസ്സ. തേന സമ്പത്തിപയോജനേ അനപേക്ഖതം ദസ്സേതി. ഫലം പടികങ്ഖിത്വാതി ‘‘ഇദം മേ ദാനമയം പുഞ്ഞം ആയതിം സുഖഹിതഭാവായ ഹോതൂ’’തിആദിനാ ഫലം പച്ചാസീസിത്വാ. തേനസ്സ ഫലദാനേ നമിയതം ദസ്സേതി, യാവദത്ഥന്തി ഇമിനാ പരിപുണ്ണഫലതം. സതഗുണാതി ഏത്ഥ ഗുണസദ്ദോ ന ‘‘ഗുണേന നാമം ഉദ്ധരേയ്യ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൭൬; നേത്തി. അട്ഠ. ൪.൩൮) വിയ സമ്പത്തിഅത്ഥോ, ‘‘തദ്ദിഗുണ’’ന്തിആദീസു വിയ ന വഡ്ഢനത്ഥോ, ‘‘പഞ്ച കാമഗുണാ ലോകേ, മനോഛട്ഠാ പവേദിതാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൧൭൩) വിയ ന കോട്ഠാസത്ഥോ, ‘‘അന്തം അന്തഗുണ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦; ഖു. പാ. ൩) വിയ ന അന്തഭാഗത്ഥോ, അഥ ഖോ ആനിസംസത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘സതാനിസംസാ’’തി ആഹ, തേ ആനിസംസേ സരൂപതോ ദസ്സേതും, ‘‘ആയുസത’’ന്തിആദി വുത്തം. സതഗുണാതി വാ സതവഡ്ഢികാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നിപ്പരിതസം കരോതീതി ആയുആദീനം ആനിസംസാനം അപരിത്താസം കരോതി. അഥ വാ നിപ്പരിതസം കരോതീതി ആയുആദിനിമിത്തം അപരിത്താസം കരോതി. അഥ വാ നിപ്പരിതസം കരോതീതി ആയുആദീനി തതോ ഉത്തരിമ്പി ആഹാരാദിഹേതു അപരിത്താസം കരോതി. അത്തഭാവവിനിമുത്തസഞ്ചരണസ്സ അഭാവാ, ‘‘ഭവസതേപി വുത്തേ അയമേവത്ഥോ’’തി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി, ‘‘പുഥുജ്ജനദുസ്സീലേ’’തിആദീസു സബ്ബവാരേസു. നയോ നേതബ്ബോതി, ‘‘ആയുസഹസ്സം വണ്ണസഹസ്സ’’ന്തിആദികോ നയോ.

സാസനാവതരണം നാമ യാവദേവ വട്ടദുക്ഖനിത്ഥരണത്ഥം, തഞ്ച മഗ്ഗപടിവേധനം, തസ്മാ നിബ്ബേധഭാഗിയസരണഗമനം സിക്ഖാപദസമാദാനം പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ സീലപരിപൂരണം അധിചിത്തസിക്ഖാനുയോഗോ വിപസ്സനാഭാവനാതി സബ്ബാപേസാ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപത്തി ഏവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘തിസരണം ഗതോ ഉപാസകോപീ’’തിആദി. തത്ഥ യഥാ നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധി താവ നാമ പരമ്പരായ അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ പച്ചയഭാവതോ ഉപനിസ്സയോ; തഥാ നിബ്ബേധഭാഗിയം സീലപരിപൂരണം ഉപസമ്പദാ പബ്ബജ്ജാ ഉപാസകസ്സ ദസസു പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാനം അന്തമസോ സരണാദിഗമനമ്പി നിബ്ബേധഭാഗിയം അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതിയേവാതി, ‘‘സബ്ബാപേസാ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപത്തീ’’തി വുത്താ. തത്ഥ അനഞ്ഞസാധാരണ-വിജ്ജാചരണാദി-അസങ്ഖ്യേയ്യഅപരിമേയ്യ-ഗുണ-സമുദയപൂരിതേ ഭഗവതി സദ്ധമ്മേ അരിയസങ്ഘേ ഉളാരതരബഹുമാനഗാരവതം ഗതോ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി തപ്പരായണതാദിആകാരപ്പത്തോ ഞാണപരിസോധിതോ പസാദോ സരണഗമനന്തി തേന വത്ഥുഗതേന പസാദേന പരിഭാവിതേ സന്താനേ കതം പുഞ്ഞക്ഖേത്തസമ്പത്തിയാ മഹപ്ഫലം മഹാനിസംസമേവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘തസ്മിം ദിന്നദാനമ്പി അസങ്ഖ്യേയ്യം അപ്പമേയ്യ’’ന്തി. തയിദം സരണം വത്ഥുത്തയേ പസാദഭാവേന അജ്ഝാസയസമ്പത്തിമത്തം, താദിസസ്സ പന പഞ്ചസീലം അജ്ഝാസയസമ്പത്തിഉപഥമ്ഭിതോ കായവചീസംയമോതി തത്ഥ ദിന്നം തതോ ഉത്തരി മഹപ്ഫലന്തി, ദസസീലം പന പരിപുണ്ണുപോസഥസീലം, തത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി, ‘‘തതോ ഉത്തരി മഹപ്ഫല’’ന്തി വുത്തം. സാമണേരസീലാദീനം പന ഉത്തരി വിസിട്ഠതരാദിഭാവതോ തത്ഥ തത്ഥ ദിന്നസ്സ വിസേസമഹപ്ഫലതാ വുത്താ.

മഗ്ഗസമങ്ഗിതാ നാമ മഗ്ഗചിത്തക്ഖണപരിച്ഛിന്നാ, തസ്മിഞ്ച ഖണേ കഥം ദാതും പടിഗ്ഗഹേതുഞ്ച സമ്ഭവതീതി ചോദേതി ‘‘കിം പന മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ സക്കാ ദാനം ദാതു’’ന്തി. ഇതരോ താദിസേ സതി സമയേതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ആമ സക്കാ’’തി പടിജാനിത്വാ, ‘‘ആരദ്ധവിപസ്സകോ’’തിആദിനാ തമത്ഥം വിവരതി. തസ്മിം ഖണേതി തസ്മിം പക്ഖിപനക്ഖണേ. യദി അട്ഠമകസ്സ സോതാപന്നസ്സ ദിന്നദാനം ഫലതോ അസങ്ഖ്യേയ്യമേവ, കോ നേസം വിസേസോതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തേന സതിപി അസങ്ഖ്യേയ്യഭാവസാമഞ്ഞേ അത്ഥി നേസം അപ്പബഹുഭാവോ സംവട്ടട്ഠായീ അസങ്ഖ്യേയ്യമഹാകപ്പാസങ്ഖ്യേയ്യാനം വിയാതി ദസ്സേതി. മഗ്ഗസമങ്ഗീനം തേന തേന ഓധിനാ സംകിലേസധമ്മാനം പഹീയമാനത്താ വോദാനധമ്മാനം വഡ്ഢമാനത്താ അപരിയോസിതകിച്ചത്താ അപരിപുണ്ണഗുണതാ, പരിയോസിതകിച്ചത്താ ഫലസമങ്ഗീനം പരിപുണ്ണഗുണതാതി തംതംമഗ്ഗട്ഠേഹി ഫലട്ഠാനം ഖേത്താതിസയതാ വേദിതബ്ബാ. ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമേഹി പന മഗ്ഗട്ഠേഹി ഉപരിമാനം മഗ്ഗട്ഠാനം ഫലട്ഠേഹി ഫലട്ഠാനം ഉത്തരിതരതാ പാകടാ ഏവ. തഥാ ഹി ഉപരിമാനം ദിന്നദാനസ്സ മഹപ്ഫലതാ വുത്താ.

൩൮൦. കാമഞ്ചേത്ഥ ബുദ്ധപ്പമുഖേ ഉഭതോസങ്ഘേ കേവലേ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ദാനം അത്ഥി ഏവ, ന പന ബുദ്ധപ്പമുഖേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ, തം പന ബുദ്ധപ്പമുഖഉഭതോസങ്ഘേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി അവിരുദ്ധം. ന പാപുണന്തി മഹപ്ഫലഭാവേന സദിസതമ്പി, കുതോ അധികതം.

‘‘തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ ഉഭതോസങ്ഘസ്സ’’ ഇച്ചേവ വുത്തത്താ – ‘‘കിം പനാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ഇതരോ പരിനിബ്ബുതേ തഥാഗതേ തം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്ധപുപ്ഫാദിപരിച്ചാഗോ വിയ ചീവരാദിപരിച്ചാഗോപി മഹപ്ഫലോ ഹോതിയേവാതി കത്വാ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേതും, ‘‘ഉഭതോസങ്ഘസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഏത്തകായേവ, ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസഥാ’’തി ഏവം പരിച്ഛേദസ്സ അകരണേന ഉപചാരസീമാപരിയാപന്നാനം ഖേത്തപരിയാപന്നാനം വസേന അപരിച്ഛിന്നകമഹാഭിക്ഖുസങ്ഘേ.

ഗോത്തം വുച്ചതി സാധാരണനാമം, മത്തസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, തസ്മാ സമണാതി ഗോത്തമത്തം അനുഭവന്തി ധാരേന്തീതി ഗോത്രഭുനോ. തേനാഹ ‘‘നാമമത്തസമണാ’’തി. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതോ സമണഗണോ സങ്ഘോ, തസ്മാ സങ്ഘോ ദുസ്സീലോ നാമ നത്ഥി. ഗുണസങ്ഖായാതി ആനിസംസഗണനായ, മഹപ്ഫലതായാതി അത്ഥോ. കാസാവ…പേ… അസങ്ഖ്യേയ്യാതി വുത്താ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നത്താ. യഥാ പന സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ഹോതി, തം വിധിം ദസ്സേതും, ‘‘സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചിത്തീകാരന്തി ഗാരവം.

സങ്ഘതോ ന പുഗ്ഗലതോ. അഞ്ഞഥത്തം ആപജ്ജതീതി ‘‘ഇമസ്സ മയാ ദിന്നം സങ്ഘസ്സ ദിന്നം ഹോതീ’’തി ഏവം ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ, ‘‘സങ്ഘസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ദേയ്യധമ്മം പടിയാദേത്വാ സാമണേരസ്സ നാമ ദാതബ്ബം ജാതന്തി അഞ്ഞഥത്തം ആപജ്ജതി; തസ്മാ തസ്സ ദക്ഖിണാ സങ്ഘഗതാ ന ഹോതിയേവ പുഗ്ഗലവസേന ചിത്തസ്സ പരിണാമിതത്താ. നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാതി ‘‘കിം നു ഖോ മയാ ഇമസ്സ ദിന്നം ഹോതി വാ ന വാ’’തി വിമതിം അനുപ്പാദേത്വാ, ‘‘യോ പനാ’’തിആദിനാ വുത്താകാരേന കരോതി.

തത്ഥാതിആദിനാ വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടകരണത്ഥം വത്ഥും നിദസ്സേതി, ‘‘പരസമുദ്ദവാസിനോ’’തിആദിനാ. ഓപുഞ്ജാപേത്വാ പരിഭണ്ഡം കാരേത്വാ, ഹരിതഗോമയേന ഉപലിമ്പിത്വാതി അത്ഥോ. കാസാവകണ്ഠസങ്ഘസ്സാതി കാസാവകണ്ഠസമൂഹസ്സ. കോ സോധേതീതി മഹപ്ഫലഭാവകരണേന കോ വിസോധേതി. മഹപ്ഫലഭാവാപത്തിയാ ഹി ദക്ഖിണാ വിസുജ്ഝതി നാമ. തത്ഥ യേസം ഹത്ഥേ ദിന്നം, തേസം വസേന പടിഗ്ഗാഹകതോ ദക്ഖിണായ വിസുദ്ധത്താ, – ‘‘തദാപാഹം, ആനന്ദ, സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം അസങ്ഖ്യേയ്യം അപ്പമേയ്യം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൮൦) ച വുത്തം, തസ്മാ കമ്മവസേനേവ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിം പുച്ഛതി. ഇതരോ അരിയസങ്ഘേ ദിന്നദക്ഖിണായ നിബ്ബിസിട്ഠം കത്വാ വുത്തത്താ മത്ഥകപ്പത്തസ്സേവ അരിയസങ്ഘസ്സ വസേന ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിം ദസ്സേന്തോ, ‘‘സാരിപുത്ത…പേ… സോധേന്തീ’’തി വത്വാ പുന, ‘‘യേ കേചി അരഹന്തോ സോധേന്തീ’’തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ഥേരാ ചിരപരിനിബ്ബുതാതി ഇദം അജ്ജതനാനമ്പി അരിയാനം സാവകതം ദസ്സേന്തേന മഗ്ഗസോധനവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, ന ഉദ്ദിസ്സ പുഞ്ഞകരണേ സതി അകരണപ്പത്തിയാ. ഏവഞ്ഹി ‘‘അസീതിമഹാഥേരാ സോധേന്തീ’’തി ഇദം സുവുത്തം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാ.

‘‘സങ്ഘഗതായ ദക്ഖിണായാ’’തി കാമഞ്ചേതം സാധാരണവചനം, തഥാപി തത്ഥ തത്ഥ പുഗ്ഗലവിസേസോ ഞാതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘അത്ഥി ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ’’തിആദിമാഹ. ന ഉപനേതബ്ബോ ഭഗവതോ കാലേ ഭിക്ഖൂനം അഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാഗുണവസേന അതിവിയ ഉളാരഭാവതോ, ഏതരഹി തദഭാവതോ. ഏതരഹി സങ്ഘോ…പേ… ന ഉപനേതബ്ബോതി ഏത്ഥ നയാനുസാരേന അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. തേന തേനേവ സമയേനാതി തസ്സ തസ്സ കാലസ്സ സമ്പത്തിവിപത്തിമുഖേന പടിപത്തിയാ ഉളാരതം അനുളാരതഞ്ച ഉല്ലിങ്ഗേതി. യത്ഥ ഹി ഭിക്ഖൂ ഗുണേഹി സബ്ബസോ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തി, തസ്മിം സമയേ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ ഇതരസ്മിം സമയേ ദക്ഖിണതോ മഹപ്ഫലതരാതി ദട്ഠബ്ബാ. സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം കാതും സക്കോന്തസ്സാതി സുപ്പടിപന്നതാദിം സങ്ഘേ ആവജ്ജിത്വാ സങ്ഘഗതേന പസാദേന സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ വിയ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ച ഗാരവവസേന ദേന്തസ്സ പുഥുജ്ജനസമണേ ദിന്നം മഹപ്ഫലതരം സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഗഹിതത്താ, ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമീ’’തിയേവ ദിന്നത്താ ച.

ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ, ‘‘സോതാപന്നേ ദിന്നം മഹപ്ഫലതര’’ന്തി ഏവമാദിം അതിദിസതി. ആദി-സദ്ദേന ഉദ്ദിസിത്വാ ഗഹിതോ സകദാഗാമീ, പാടിപുഗ്ഗലികോ അനാഗാമീതി ഏവമാദി സങ്ഗഹിതം. മഹപ്ഫലതരമേവ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ന ത്വേവാഹം, ആനന്ദ, കേനചി പരിയായേന സങ്ഘഗതായ ദക്ഖിണായ പാടിപുഗ്ഗലികം ദാനം മഹപ്ഫലതരം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൮൦). യദി ഖീണാസവേ ദിന്നദാനതോ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഗഹിതദുസ്സീലേപി ദിന്നദാനം മഹപ്ഫലം, ഏവം സന്തേ – ‘‘സീലവതോ, മഹാരാജ, ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നോ തഥാ ദുസ്സീലേ’’തി ഇദം കഥന്തി ആഹ – ‘‘തം ഇമം നയം ഗഹായാ’’തിആദി. സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഗഹണവിധിം പഹായ ദുസ്സീലസ്സേവ ഗഹണവസേന വുത്തം. ഇമസ്മിം ചതുക്കേ ദട്ഠബ്ബന്തി ഇമസ്സ പദസ്സ വസേന ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ഹി ‘‘പടിഗ്ഗാഹകാ ഹോന്തി ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ’’തി ആഗതം.

൩൮൧. വിസുജ്ഝതീതി ന കിലിസ്സതി, മഹാജുതികാരീ മഹാവിപ്ഫാരാ ഹോതീതി അത്ഥോ. സുചിധമ്മോതി രാഗാദിഅസുചിവിധമനേന സുചിസഭാവോ. ന പാപധമ്മോതി ന നിഹീനസഭാവോ പാപകിരിയായ. അകുസലധമ്മോ ഹി ഏകന്തനിഹീനോ. ജൂജകോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ ന ഹോതി. തസ്സ മഹാബോധിസത്തസ്സ അത്തനോ പുത്തദാനം ദാനപാരമിയാ മത്ഥകം ഗണ്ഹന്തം മഹാപഥവീകമ്പനസമത്ഥം ജാതം, സ്വായം ദാനഗുണോ വേസ്സന്തരമഹാരഞ്ഞാ കഥേതബ്ബോതി.

ഉദ്ധരതീതി ബഹുലം കതപാപകമ്മവസേന ലദ്ധവിനിപാതതോ ഉദ്ധരതി. തസ്മാ നത്ഥി മയ്ഹം കിഞ്ചി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തന്തി അധിപ്പായോ.

പേതദക്ഖിണന്തി പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാതബ്ബദക്ഖിണം. പാപിതകാലേയേവാതി, ‘‘ഇദം ദാനം അസുകസ്സ പേതസ്സ ഹോതൂ’’തി ഉദ്ദിസനവസേന പത്തേ പാപിതകാലേയേവ. അസ്സാതി പേതസ്സ. പാപുണീതി ഫലസമാപത്തിയാ വസേന പാപുണി. അയഞ്ഹി പേതേ ഉദ്ദിസ്സ ദാനേ ധമ്മതാ.

തദാ കോസലരഞ്ഞോ പരിച്ചാഗവസേന അതിവിയ ഉളാരജ്ഝാസയതം, ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉക്കംസഗതഗുണവിസിട്ഠതം സന്ധായാഹ, ‘‘അസദിസദാനം കഥേതബ്ബ’’ന്തി.

അസാരമ്പി ഖേത്തന്തി സാരഹീനം ദുക്ഖേത്തം. സമയേതി കസനാരഹേ കാലേ. പംസും അപനേത്വാതി നിസ്സാരം പംസും നീഹരിത്വാ. സാരബീജാനീതി സഭാവതോ അഭിസങ്ഖാരതോ ച സാരഭൂതാനി ബീജാനി. പതിട്ഠപേത്വാതി വപിത്വാ. ഏവന്തി യഥാ കസ്സകോ അത്തനോ പയോഗസമ്പത്തിയാ അസാരേപി ഖേത്തേ ഫലം അധിഗച്ഛതി. ഏവം സീലവാ അത്തനോ പയോഗസമ്പത്തിയാ ദുസ്സീലസ്സപി ദത്വാ ഫലം മഹന്തം അധിഗച്ഛതി. ഇമിനാ ഉപായേനാതി ഇമിനാ പഠമപദേ വുത്തനയേന. സബ്ബപദേസൂതി സബ്ബകോട്ഠാസേസു വിസുജ്ഝനം വുത്തം, തതിയപദേ പന വിസുജ്ഝനം പടിക്ഖിത്തമേവ.

൩൮൨. അരഹതോ ദിന്നദാനമേവ അഗ്ഗം ദാനചേതനായ കേനചി ഉപക്കിലേസേന അനുപക്കിലിട്ഠത്താ, പടിഗ്ഗാഹകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താ. തേനാഹ – ‘‘ഭവാലയസ്സ ഭവപത്ഥനായ അഭാവതോ’’തി, ‘‘ഉഭിന്നമ്പീ’’തി വചനസേസോ. ഖീണാസവോ ദാനഫലം ന സദ്ദഹതീതി ഇദം തസ്സ അപ്പഹീനകിലേസജനസ്സ വിയ കമ്മകമ്മഫലാനം സദ്ദഹനാകാരേന പവത്തി നത്ഥീതി കത്വാ വുത്തം, യതോ അരഹാ ‘‘അസദ്ധോ അകതഞ്ഞൂ ച…പേ… പോരിസോ’’തി (ധ. പ. ൯൭) ഥോമീയതി. അസദ്ദഹനം അനുമാനപക്ഖികം, അനുമാനഞ്ച സംസയപുബ്ബകം, നിസ്സന്ദിദ്ധോ ച കമ്മകമ്മഫലേസു പച്ചക്ഖഭാവം ഗതോ. തമേവ ഹി നിച്ഛിതഭാവസിദ്ധം നിസ്സന്ദിദ്ധതം സന്ധായ – ‘‘ദാനഫലം സദ്ദഹന്താ’’തിആദി വുത്തം. യദി ഏവം തേന കതകമ്മം കമ്മലക്ഖണപ്പത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഖീണാസവേനാ’’തിആദി. തേനേവാഹ – ‘‘നിച്ഛന്ദരാഗത്താ’’തി, ഏതഞ്ച ലക്ഖണവചനം, കേനചി കിലേസേന അനുപക്കിലിട്ഠത്താതി അധിപ്പായോ. അസ്സാതി ഖീണാസവസ്സ ദാനം.

കിം പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതിആദിനാ ദായകതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധി ചോദിതാ, സാരിപുത്തത്ഥേരേനാതിആദിനാ പന പടിഗ്ഗാഹകതോതി വദന്തി; തദയുത്തം, സാവകസ്സ മഹപ്ഫലഭാവേ സംസയാഭാവതോ, ഹേട്ഠാ നിച്ഛിതത്താ ച, തസ്മാ ഉഭയേനപി ദായകതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധി ഏവ ചോദിതാ. സാ ഹി ഇധ സാധാരണവസേന നിച്ഛിതത്താ സംസയവത്ഥു. തേനാഹ – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന…പേ… വദന്തീ’’തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഹീതിആദി യഥാവുത്തഅത്ഥസ്സ കാരണവചനം. അഞ്ഞോ ദാനസ്സ വിപാകം ജാനിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി സബ്ബസോ സത്താനം കമ്മവിപാകവിഭാഗജാനനഞാണസ്സ അനനുഞ്ഞാതത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ന ജാനന്തി, ദാനസംവിഭാഗസ്സ വിപാകം യഥാഹം ജാനാമി, തസ്മാ അദത്വാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തിആദി (ഇതിവു. ൨൬). ഏതേന ഏത്ഥ ഞാണവിസോധനം നാമ കഥിതം, ന ദക്ഖിണായ വിസുദ്ധി നാമ ദായകതോ പടിഗ്ഗാഹകതോ ച വസേന ഹോതീതി; സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ദിന്നദാനം സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിസുദ്ധിയാ ഞാണസ്സ ച അതിവിയ ഉളാരത്താ മഹാനുഭാവം നാമ സിയാ മഹാതേജവന്തഞ്ച; ന മഹപ്ഫലം തേസം സന്താനേ പരിപുണ്ണഫലസ്സ അസമ്ഭവതോ. യദി ദിന്നദാനം പരിപുണ്ണഫലം ന ഹോതി ഉഭയവിപാകദാനാഭാവതോ, പവത്തിവിപാകദായീ പന ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ദാനം ഹീ’’തിആദിമാഹ.

ചതൂഹീതി സഹയോഗേ കരണവചനം, ചതൂഹി സമ്പദാഹി സഹഗതാ സഹിതം കത്വാതി അത്ഥോ. ഇമാ ചതസ്സോ സമ്പദാ സബ്ബസാധാരണവസേന വുത്താ, ന യഥാധിഗതപുഗ്ഗലവസേന. തേനാഹ – ‘‘ദേയ്യധമ്മസ്സ ധമ്മേനാ’’തിആദി. തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേതി യസ്മിം അത്തഭാവേ തം ദാനമയം പുഞ്ഞം ഉപ്പന്നം, തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി, ചേതനായ മഹന്തത്താ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹുത്വാ വിപച്ചതീതി അത്ഥോ. പുബ്ബചേതനാദിവസേനാതി സന്നിട്ഠാപകജവനവീഥിതോ പുബ്ബാപരവീഥിചേതനാവസേന, അഞ്ഞഥാ സന്നിട്ഠാപകവീഥിയംയേവ പുബ്ബചേതനാദിവസേനാതി വത്തബ്ബം സിയാ. സാ ഹി ചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി, ന ഇതരാ. മഹത്തതാതി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഞാണസമ്പയോഗാദിവസേന ചേതനായ ഉളാരതാ. ഖീണാസവഭാവേനാതി യസ്സ ദേതി, തസ്സ ഖീണാസവഭാവേന. വത്ഥുസമ്പന്നതാതി ഏത്ഥ യഥാ പടിഘസഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാനം വിഗമേന ദിബ്ബവിഹാരാനം വസേന, ബ്യാപാദസഞ്ഞാദീനം വിഗമേന ബ്രഹ്മവിഹാരാനം വസേന, സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനാനത്തസഞ്ഞാനം വിഗമേന ആനേഞ്ജവിഹാരാനം വസേന സബ്ബസോ നിച്ചസഞ്ഞാദീനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സബ്ബസങ്ഖാരവിമുഖതായ അരിയവിഹാരാനം വസേന വത്ഥുസമ്പന്നതാ ഇച്ഛിതാ. തംതംസമാപത്തിസമാപജ്ജനേന സന്താനസ്സ നിരോധസാധനതാ തം ദിവസം നിരോധസ്സ സാധനതാ നാമ. വത്ഥുസമ്പന്നതാതി സബ്ബസോ നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനേന വത്ഥുസമ്പന്നതാ ഇച്ഛിതാ; ന സബ്ബസോ അനവസേസസഞ്ഞാനിരോധതായാതി ആഹ – ‘‘തം ദിവസം നിരോധതോ വുട്ഠിതഭാവേന വത്ഥുസമ്പന്നതാ’’തി. സഞ്ഞാനിരോധസ്സ ചേത്ഥ അച്ചാസന്നതം സന്ധായ, ‘‘തം ദിവസ’’ന്തി വുത്തം. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദക്ഖിണാവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച വിഭങ്ഗവഗ്ഗവണ്ണനാ.