൧. ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൨. ഏകാ രത്തി ഏകരത്തോ, ഭദ്ദോ ഏകരത്തോ ഏതസ്സാതി ഭദ്ദേകരത്തം, വിപസ്സനം പരിബ്രൂഹേന്തോ പുഗ്ഗലോ. തേനാഹ – ‘‘വിപസ്സനാനുയോഗസമന്നാഗതത്താ’’തി. തം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തിയാ പന ഭദ്ദേകരത്തസഹചരണതോ ഭദ്ദേകരത്തോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഭദ്ദേകരത്തസ്സ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച ദേസേസ്സാമീ’’തി. ദേസേതബ്ബമത്ഥം ഉദ്ദിസതി ഏതേനാതി ഉദ്ദേസോ, സങ്ഖേപദേസനാ ഏവ. യസ്മാ പന നിദ്ദേസപദാനം ജനനിട്ഠാനേ ഠിതത്താ മാതാ വിയാതി മാതികാതി വുച്ചതി, തസ്മാഹ ‘‘ഉദ്ദേസന്തി മാതിക’’ന്തി. ഉദ്ദിട്ഠമത്ഥം വിഭജതി ഏതേനാതി വിഭങ്ഗോ വിത്ഥാരദേസനാ, തേനാഹ – ‘‘വിത്ഥാരഭാജനിയ’’ന്തി ‘‘യഥാഉദ്ദിട്ഠമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ഭാജേതി വിഭജതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ.

ഉപ്പാദാദിഖണത്തയം പത്വാ അതിക്കമം അതിക്കന്തം അതീതം. തം പന അത്ഥതോ വിഗതം ഖന്ധപഞ്ചകന്തി ആഹ ‘‘അതീതേ ഖന്ധപഞ്ചകേ’’തി. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നാനുഗച്ഛേയ്യാതി തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനാഹി നാനുഭവേയ്യ, നാഭിനന്ദേയ്യാതി അത്ഥോ. യഥാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ വിപരീതഗ്ഗാഹവസേന അതീതേസു രൂപാദീസു മിച്ഛാഅഭിനിവിസനം പരാമാസോ ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ; ഏവം ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ വിപരീതഗ്ഗാഹവസേന അനാഗതേസു രൂപാദീസു മിച്ഛാഅഭിനിവിസനം പരാമാസോ ദിട്ഠി കമ്മസമാദാനം ദിട്ഠിപത്ഥനാതി തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ – ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ന പത്ഥേയ്യാ’’തി. യദതീതന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘അപത്ത’’ന്തി പദം സങ്ഗണ്ഹാതി. തമ്പി ഹി കാരണവചനം. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ ചാ’’തി. തത്ഥായമധിപ്പായോ, ‘‘അതീതം തണ്ഹാദിവസേന നാഭിനന്ദിതബ്ബം സബ്ബസോ അവിജ്ജമാനത്താ സസവിസാണം വിയ, തഥാ അനാഗതമ്പി ന പത്ഥേതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥ സിയാ – അതീതം നാഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിനന്ദനായ നിപ്പയോജനത്താ, അനാഗതപത്ഥനാ പന സഫലാപി സിയാതി ന സബ്ബസോ പടിക്ഖിപിതബ്ബാതി? ന, തസ്സാപി സവിഘാതഭാവേന പടിക്ഖിപിതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ പഹീനന്തി നിസ്സട്ഠസഭാവം. നിരുദ്ധന്തി ഭഗ്ഗം. അത്ഥങ്ഗതന്തി വിനാസം. അപ്പത്തന്തി സഭാവം ഉപ്പാദാദികം അസമ്പത്തം. അജാതന്തി ന ജാതം. അനിബ്ബത്തന്തി തസ്സേവ വേവചനം.

യത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം യസ്മിം ഖണേ, യസ്മിം യസ്മിം വാ ധമ്മപുഞ്ജേ ഉപ്പന്നം, തം സബ്ബമ്പി അസേസേത്വാ. അരഞ്ഞാദീസു വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ. തേന അരഞ്ഞേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ പബ്ബതകന്ദരാദീസു വാതി ഠാനനിയമാഭാവാ അനുപസ്സനായ സാതച്ചകാരിതം ദസ്സേതി. യമകാദിവസേന പരിബ്രൂഹിയമാനാ വിപസ്സനാ വിയ പടിപക്ഖേഹി അകോപനിയാവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അസംഹീരം അസംകുപ്പന്തി ഇദം വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. ഗാഥായമയമത്ഥോ വിപസ്സനാവസേന യുജ്ജതീതി ആഹ – ‘‘വിപസ്സനാ ഹീ’’തിആദി. കിം ഏതായ പരിയായകഥായാതി നിപ്പരിയായതോവ അസംഹീരം അസംകുപ്പം ദസ്സേതും, ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. കഥം പന നിച്ചസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അനുബ്രൂഹനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തിആദി. ഏതേന തദാരമ്മണധമ്മാ ബ്രൂഹനായ, തേസം ആരമ്മണമ്പി അത്ഥതോ അനുബ്രൂഹിതം നാമ ഹോതി ബഹുലം മനസികാരേനാതി ദസ്സേതി.

ആദിതോ താപനം ആതാപനം, തേന ആരമ്ഭധാതുമാഹ. പരിതോ താപനം പരിതാപനം, തേന നിക്കമധാതുപരക്കമധാതുയോ ചാതി. തസ്സ സേനാതി തസ്സ മച്ചുനോ സഹകരണട്ഠേന സേനാ വിയാതി സേനാ. സങ്ഗരോതിആദീസു മിത്താകാരഗ്ഗഹണേന സാമപയോഗമാഹ. ലഞ്ജഗ്ഗഹണേന ലഞ്ജദാനം, തേന ദാനപ്പയോഗം. ബലരാസീതി ഹത്ഥിഅസ്സാദിബലകായോ. തേന ദണ്ഡഭേദാനി വദതി. ഭേദോപി ഹി ബലവതോ ഏവ ഇജ്ഝതി, സ്വായം ചതുബ്ബിധോപി ഉപായയോഗേന സമ്പവത്തീയതി. തത്ഥ തത്ഥ ച സങ്ഗം ആസത്തിം അരതി ദേതീതി സങ്ഗരോ പുബ്ബഭാഗേ വാ സങ്ഗരണവസേന തസ്സ പടിജാനനവസേന പവത്തനതോ.

ഉട്ഠാഹകം ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നം. സപരഹിതസീവനലക്ഖണേന അസാധുഭാവപരമ്മുഖഭാവഗമനേന വാ സന്തോ.

൨൭൩. മനുഞ്ഞരൂപവസേനേവ ഏവംരൂപോ അഹോസീന്തി അതീതം അന്വാഗമേതി തത്ഥ നന്ദിയാസമന്വാനയനതോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കുസലസുഖസോമനസ്സവേദനാവസേനാതി കുസലവേദനാവസേന സുഖവേദനാവസേന സോമനസ്സവേദനാവസേനാതി പച്ചേകം വേദനാസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തണ്ഹാഭിനന്ദനായ സതി ദിട്ഠാഭിനന്ദനാ സിദ്ധാ ഏവാതി – ‘‘തണ്ഹം സമന്വാനേതി’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ഹീനരൂപാദി…പേ… ന മഞ്ഞതി അമനുഞ്ഞോപി സമാനോ സമനുഞ്ഞഭാവസ്സേവ വസേന മഞ്ഞനായ പവത്തനതോ. നാനുപവത്തയതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന നന്ദിയാ ദൂരീകതത്താ.

൨൭൪. ഉളാരസുന്ദരഭാവമുഖേനേവ അനാഗതേസുപി രൂപാദീസു തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പനാ പവത്തതീതി ആഹ – ‘‘ഏവംരൂപോ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി.

൨൭൫. വത്തബ്ബം സിയാതി യഥാ നന്ദിയാ അസമന്വാനയനജോതനം ബ്യതിരേകമുഖേന പതിട്ഠപേതും, ‘‘അതീതം ന ന്വാഗമേയ്യാ’’തി ഉദ്ദേസസ്സ, ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതീതം അന്വാഗമേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൭൩) വിഭങ്ഗോ വുത്തോ, ഏവം ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മ’’ന്തിആദികസ്സ ഉദ്ദേസസ്സ ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭങ്ഗേ വുച്ചമാനേ വിപസ്സനാപടിക്ഖേപവസേന, ‘‘കഥഞ്ച…പേ… വത്തബ്ബം സിയാ’’തി വുത്തം. തയിദം പരമഗമ്ഭീരം സത്ഥുദേസനാനയം അനുപധാരേത്വാ ചോദിതം, യസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മ’’ന്തിആദികസ്സ ഉദ്ദേസസ്സ ബ്യതിരേകമുഖേനേവ വിപസ്സനാപടിക്ഖേപവസേന, ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേസൂ’’തി വിഭങ്ഗദേസനാ സമ്പവത്തതി. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ തസ്സാ ഏവാതി വിപസ്സനായ ഏവ. അഭാവം ദസ്സേതും സംഹീരതീതി മാതികം ഉദ്ധരിത്വാതി കഥേതുകമ്യതായ മാതികാവസേന പദുദ്ധാരം കത്വാ, ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസുതവാ സുതവാ’’തി ച ആദിനാ വിത്ഥാരോ വുത്തോ. വിപസ്സനായ അഭാവതോതി വിപസ്സനായ അഭാവിതതായ അവിക്ഖമ്ഭിതതായ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി സപത്തേഹി വിയ തത്ഥ തത്ഥ ഠപനായ ആകഡ്ഢീയതി, തത്ഥ തത്ഥ വിസയേ തതോ ഏവ അപായസമുദ്ദം സംസാരസമുദ്ദം ആനീയതി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.