൮. ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൬. തസ്മാതി അത്ഥകാമത്താ ഏവമാഹ, ന ഭഗവതോ വചനം അനാദിയന്തോ. യേ പന തദാ സത്ഥുവചനം ന ഗണ്ഹിംസു, തേ കിഞ്ചി അവത്വാ തുണ്ഹീഭൂതാ മങ്കുഭൂതാ അട്ഠംസു, തസ്മാ ഉഭയേസമ്പി സത്ഥരി അഗാരവപടിപത്തി നാഹോസി.

യേനപി ജനേന ന ദിട്ഠോതി യേന ഉഭയജനേന അഞ്ഞവിഹിതതായ കുഡ്ഡകവാടാദിഅന്തരികതായ വാ ന ദിട്ഠോ. ദമനത്ഥന്തി തേഹി ഉപാസകേഹി നിമ്മദഭാവം ആപാദിതാനം തേസം ഭിക്ഖൂനം ദമനത്ഥം. ഠപയിംസൂതി യോ ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം ദേതി, തസ്സ സതം ദണ്ഡോതി, സഹസ്സന്തി ച വദന്തി.

൨൩൭. വഗ്ഗഭാവേനേവ (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗോ ൩.൪൬൪) നാനാസദ്ദോ അസ്സാതി പുഥുസദ്ദോ. സമജനോതി ഭണ്ഡനേ സമജ്ഝാസയോ ജനോ. ബാലലക്ഖണേ ഠിതോപി ‘‘അഹം ബാലോ’’തി ന മഞ്ഞതി. ഭിയ്യോ ചാതി അത്തനോ ബാലഭാവസ്സ അജാനനതോപി ഭിയ്യോ ച ഭണ്ഡനസ്സ ഉപരി ഫോടോ വിയ സങ്ഘഭേദസ്സ അത്തനോ കാരണഭാവമ്പി ഉപ്പജ്ജമാനം ന മഞ്ഞി നഞ്ഞാസി.

കലഹവസേന പവത്തവാചായേവ ഗോചരോ ഏതേസന്തി വാചാഗോചരാ ഹുത്വാ. മുഖായാമന്തി വിവാദവസേന മുഖം ആയമേത്വാ ഭാണിനോ. ന തം ജാനന്തീതി തം കലഹം ന ജാനന്തി. കലഹം കരോന്തോ ച തം ന ജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ന ജാനന്തി, തം ദസ്സേതും ആഹ – ‘‘ഏവം സാദീനവോ അയ’’ന്തി. അയം കലഹോ നാമ അത്തനോ പരേസഞ്ച അത്ഥജാപനതോ അനത്ഥുപ്പാദനതോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സമ്പരായേ ച സാദീനവോ, സദോസോതി അത്ഥോ.

ഉപനയ്ഹന്തീതി ഉപനാഹവസേന അനുബന്ധന്തി. പോരാണോതി പുരിമേഹി ബുദ്ധാദീഹി ആചിണ്ണസമാചിണ്ണതായ പുരാതനോ.

ന ജാനന്തീതി അനിച്ചസഞ്ഞം ന പച്ചുപട്ഠാപേന്തി.

തഥാ പവത്തവേരാനന്തി അട്ഠിഛിന്നാദിഭാവം നിസ്സായ ഉപനയവസേന ചിരകാലം പവത്തവേരാനം.

ബാലസഹായതായ ഇമേ ഭിക്ഖൂ കലഹപസുതാ, പണ്ഡിതസഹായാനം പന ഇദം ന സിയാതി പണ്ഡിതസഹായസ്സ ബാലസഹായസ്സ ച വണ്ണാവണ്ണദീപനത്ഥം വുത്താ. സീഹബ്യഗ്ഘാദികേ പാകടപരിസ്സയേ രാഗദോസാദികേ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയേ ച അഭിഭവിത്വാ.

മാതങ്ഗോ അരഞ്ഞേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേതി സരലോപേന സന്ധി. മാതങ്ഗസദ്ദേനേവ ഹത്ഥിഭാവസ്സ വുത്തത്താ നാഗവചനം തസ്സ മഹത്തവിഭാവനത്ഥന്തി ആഹ – ‘‘നാഗോതി മഹന്താധിവചനമേത’’ന്തി. മഹന്തപരിയായോപി ഹി നാഗ-സദ്ദോ ഹോതി ‘‘ഏവം നാഗസ്സ നാഗേന, ഈസാദന്തസ്സ ഹത്ഥിനോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൫; മഹാവ. ൪൬൭).

൨൩൮. കിരസദ്ദോ അനുസ്സവസൂചനത്ഥോ നിപാതോ. തേന അയമേത്ഥ സുതിപരമ്പരാതി ദസ്സേതി. ഭഗവതാ ഹി സോ ആദീനവോ പഗേവ പരിഞ്ഞാതോ, ന തേന സത്ഥാ നിബ്ബിണ്ണോ ഹോതി; തസ്മിം പന അന്തോവസ്സേ കേചി ബുദ്ധവേനേയ്യാ നാഹേസും; തേന അഞ്ഞത്ഥ ഗമനം തേസം ഭിക്ഖൂനം ദമനുപായോതി പാലിലേയ്യകം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛന്തോ ഏകവിഹാരിം ആയസ്മന്തം ഭഗും, സമഗ്ഗവാസം വസന്തേ ച അനുരുദ്ധത്ഥേരാദികേ സമ്പഹംസേതും അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ച. ഇമം ഉപക്കിലേസോവാദം ദാതും തത്ഥ ഗതോ, തസ്മാ കലഹകാരകേ കിരസ്സാതി ഏത്ഥാപി കിരസദ്ദഗ്ഗഹണേ ഏസേവ നയോ. വുത്തനയമേവ ഗോസിങ്ഗസാലസുത്തേ (മ. നി. ൧.൩൨൫ ആദയോ).

൨൪൧. ‘‘യഥാ കഥം പനാ’’തി വുത്തപുച്ഛാനം പച്ഛിമഭാവതോ ‘‘അത്ഥി പന വോതി പച്ഛിമപുച്ഛായാ’’തി വുത്തം, ന പുന ‘‘അത്ഥി പന വോ’’തി പവത്തനസ്സ പുച്ഛനസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. സോ പന ലോകുത്തരധമ്മോ. ഥേരാനന്തി അനുരുദ്ധത്ഥേരാദീനം നത്ഥി. പരികമ്മോഭാസം പുച്ഛതീതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേ കതാധികാരത്താ തസ്സ ഉപ്പാദനത്ഥം പരികമ്മോഭാസം പുച്ഛതി. പരികമ്മോഭാസന്തി പരികമ്മസമാധിനിബ്ബത്തം ഓഭാസം, ഉപചാരജ്ഝാനസഞ്ജനിതം ഓഭാസന്തി അത്ഥോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനലാഭീ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മത്ഥം ഓഭാസകസിണം ഭാവേത്വാ ഉപചാരേ ഠപിതോ സമാധി പരികമ്മസമാധി, തത്ഥ ഓഭാസോ പരികമ്മോഭാസോതി വുത്തോ. തം സന്ധായാഹ – ‘‘ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമാതി പരികമ്മോഭാസം സഞ്ജാനാമാ’’തി. യത്തകേ ഹി ഠാനേ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപഗതം ദട്ഠുകാമോ, തത്തകം ഠാനം ഓഭാസകസിണം ഫരിത്വാ ഠിതോ. തം ഓഭാസം തത്ഥ ച രൂപഗതം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന പസ്സതി, ഥേരാ ച തഥാ പടിപജ്ജിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമ ദസ്സനഞ്ച രൂപാന’’ന്തി. യസ്മാ പന തേസം രൂപഗതം പസ്സന്താനം പരികമ്മവാരോ അതിക്കമി, തതോ ഓഭാസോ അന്തരധായി, തസ്മിം അന്തരഹിതേ രൂപഗതമ്പി ന പഞ്ഞായതി. പരികമ്മന്തി ഹി യഥാവുത്തകസിണാരമ്മണം ഉപചാരജ്ഝാനം, രൂപഗതം പസ്സന്താനം കസിണോഭാസവസേന രൂപഗതദസ്സനം, കസിണോഭാസോ ച പരികമ്മവസേനാതി തദുഭയമ്പി പരികമ്മസ്സ അപ്പവത്തിയാ നാഹോസി, തയിദം കാരണം ആദികമ്മികഭാവതോ ഥേരാ ന മഞ്ഞിംസു, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നപ്പടിവിജ്ഝാമാ’’തി.

നിമിത്തം പടിവിജ്ഝിതബ്ബന്തി കാരണം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേത്വാ സുവിസുദ്ധദിബ്ബചക്ഖുഞാണേ ഥേരം പതിട്ഠാപേതുകാമോ സത്ഥാ വദതി. കിം ന ആളുലേസ്സന്തീതി കിം ന ബ്യാമോഹേസ്സന്തി, ബ്യാമോഹേസ്സന്തി ഏവാതി അത്ഥോ. വിചികിച്ഛാ ഉദപാദീതി ദിബ്ബചക്ഖുനോ യഥാഉപട്ഠിതേസു രൂപഗതേസു അപുബ്ബതായ, ‘‘ഇദം നു ഖോ രൂപഗതം കിം, ഇദം നു ഖോ കി’’ന്തി മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നത്താ വിചികിച്ഛാ സംസയോ ഉപ്പജ്ജി. സമാധി ചവീതി വിചികിച്ഛായ ഉപ്പന്നത്താ പരികമ്മസമാധി വിഗച്ഛി. തതോ ഏവ ഹി പരികമ്മോഭാസോപി അന്തരധായി, ദിബ്ബചക്ഖുനാപി രൂപം ന പസ്സി. ന മനസി കരിസ്സാമീതി മനസികാരവസേന മേ രൂപാനി ഉപട്ഠഹിംസു, രൂപാനി പസ്സതോ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ഇദാനി കിഞ്ചി ന മനസി കരിസ്സാമീതി തുണ്ഹീ അഹോസി തം പന തുണ്ഹീഭാവപ്പത്തിം സന്ധായാഹ ‘‘അമനസികാരോ ഉദപാദീ’’തി.

തഥാഭൂതസ്സ അമനസികാരസ്സ അഭാവം ആഗമ്മ ഉപ്പിലം ഉദപാദി. വീരിയം ഗാള്ഹം പഗ്ഗഹിതന്തി ഥിനമിദ്ധഛമ്ഭിതത്താനം വൂപസമനത്ഥം അച്ചാരദ്ധവീരിയം അഹോസി, തേന ചിത്തേ സമാധിദൂസികാ ഗേഹസ്സിതാ ബലവപീതി ഉപ്പന്നാ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പിലം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തതോതി സിഥിലവീരിയത്താ. പതമേയ്യാതി അതിവിയ ഖിന്നം ഭവേയ്യ. തം മമാതി പത്ഥനാഅഭിഭവനീയമനസീസേന ജപ്പേതീതി അഭിജപ്പാ, തണ്ഹാ. നാനത്താ നാനാസഭാവാ സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ. അതിവിയ ഉപരി കത്വാ നിജ്ഝാനം പേക്ഖനം അതിനിജ്ഝായിതത്തം.

൨൪൩. പരികമ്മോഭാസമേവാതി പരികമ്മസമുട്ഠിതം ഓഭാസമേവ. ന ച രൂപാനി പസ്സാമീതി ഓഭാസമനസികാരപസുതതായ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപാനി ന പസ്സാമി. വിസയരൂപമേവാതി തേന ഫരിത്വാ ഠിതട്ഠാനേവ ദിബ്ബചക്ഖുനോ വിസയഭൂതം രൂപഗതമേവ മനസി കരോമി.

കസിണരൂപാനം വസേനേത്ഥ ഓഭാസസ്സ പരിത്തതാതി ആഹ ‘‘പരിത്തട്ഠാനേ ഓഭാസ’’ന്തി. പരിത്താനി രൂപാനീതി കതിപയാനി, സാ ച നേസം പരിത്തതാ ഠാനവസേനേവാതി ആഹ ‘‘പരിത്തകട്ഠാനേ രൂപാനീ’’തി. ‘‘അപ്പമാണഞ്ചേവാ’’തിആദിനാ വുത്തോ ദുതിയവാരോ. ഓഭാസപരിത്തതം സന്ധായ പരികമ്മസമാധി ‘‘പരിത്തോ’’തി വുത്തോ തസ്സേവ ഓഭാസസ്സ അപ്പമാണതായ അപ്പമാണസമാധീതി വചനതോ. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം പരിത്തസമാധിനോ ഉപ്പന്നസമയേ. ദിബ്ബചക്ഖുപി പരിത്തകം ഹോതി പരിത്തരൂപഗതദസ്സനതോ.

൨൪൫. ദുകതികജ്ഝാനസമാധിന്തി ചതുക്കനയേ ദുകജ്ഝാനസമാധിം, പഞ്ചകനയേ തികജ്ഝാനസമാധിന്തി യോജനാ. ദുകജ്ഝാനസമാധിന്തി ചതുക്കനയേ തതിയചതുത്ഥവസേന ദുകജ്ഝാനസമാധിം, പഞ്ചകനയേ ചതുത്ഥപഞ്ചമവസേന ദുകജ്ഝാനസമാധിം. തികചതുക്കജ്ഝാനസമാധിന്തി ചതുക്കനയേ തികജ്ഝാനസമാധിം, പഞ്ചകനയേ ചതുക്കജ്ഝാനസമാധിന്തി യോജനാ.

തിവിധന്തി സപ്പീതികവസേന തിപ്പകാരം സമാധിം. തദന്തോഗധാതി സപ്പീതികാദിസഭാവാ. കാമം ഭഗവാ പുരിമയാമേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം, പച്ഛിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം നിബ്ബത്തേന്തോപി ഇമാനി ഞാണാനി ഭാവേസിയേവ. വിപസ്സനാപാദകാനി പന ഞാണാനി സന്ധായ, ‘‘പച്ഛിമയാമേ’’തി വുത്തം, തേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി. പഞ്ചമജ്ഝാനസ്സാതി പഞ്ചമജ്ഝാനികസ്സ വസേന പഠമജ്ഝാനികോ മഗ്ഗോ നത്ഥി. സോതി പഞ്ചകനയോ ഭഗവതോ ലോകിയോ അഹോസി. ഏതന്തി ഏതം, ‘‘സവിതക്കമ്പി സവിചാരം സമാധിം ഭാവേമീ’’തിആദിവചനം. ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം സന്ധായ വുത്തം, ന ‘‘ലോകിയം വാ ലോകുത്തരമേവ വാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.