൩. സുഞ്ഞതവഗ്ഗോ

൧. ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൬. കാലപരിച്ഛേദം കത്വാതി സമാപജ്ജന്തേഹി നാമ കാലപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. ഥേരോ പന ഭഗവതോ വത്തകരണത്ഥം കാലപരിച്ഛേദം കരോതി, ‘‘ഏത്തകേ കാലേ വീതിവത്തേ ഇദം നാമ ഭഗവതോ കാതബ്ബ’’ന്തി. സോ തത്ഥകംയേവ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠാതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ’’തി. സുഞ്ഞതാഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാതി ഏതേന ഇതരേ, ‘‘ന സോതാപന്നസകദാഗാമീ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തീ’’തി വദന്തി, തം വാദം പടിസേധേതി. സുഞ്ഞതോതി അത്തസുഞ്ഞതോ ച നിച്ചസുഞ്ഞതോ ച സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹിംസു. സേക്ഖാനഞ്ഹി സുഞ്ഞതാപടിവേധോ പാദേസികോ സുഭസുഖസഞ്ഞാനം അപ്പഹീനത്താ, തസ്മാ സോ ഥേരോ സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ ജാതോ. ധുരേന ധുരം പഹരന്തേന വിയാതി രഥധുരേന രഥധുരം പഹരന്തേന വിയ കത്വാ ഉജുകമേവ സുഞ്ഞതാ…പേ… വത്ഥും ന സക്കാതി യോജനാ. ഏകം പദന്തി ഏകം സുഞ്ഞതാപദം.

പുബ്ബേപാഹന്തിആദിനാ ഭഗവാ പഠമബോധിയമ്പി അത്തനോ സുഞ്ഞതാവിഹാരബാഹുല്ലം പകാസേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമബോധിയമ്പീ’’തി ആഹ. ഏകോതിആദി ഥേരസ്സ സുഞ്ഞതാകഥായ ഭാജനഭാവദസ്സനത്ഥം. സോതുന്തി അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ സോതുമ്പി. ഉഗ്ഗഹേതുമ്പിതി യഥാഭൂതം ധമ്മം ധാരണപരിപുച്ഛാപരിചയവസേന ഹദയേന ഉഗ്ഗഹിതം സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ അവിനട്ഠേ കാതുമ്പി. കഥേതുമ്പീതി വിത്ഥാരേന പരേസം ദസ്സേതുമ്പി സക്കാ. തത്ഥാതി മിഗാരമാതുപാസാദേ. കട്ഠരൂപപോത്ഥകരൂപചിത്തരൂപവസേന കതാതി ഥമ്ഭാദീസു ഉത്തിരിത്വാ കതാനം കട്ഠരൂപാനം, നിയ്യൂഹാദീസു പടിമാവസേന രചിതാനം പോത്ഥകരൂപാനം, സിത്തിപസ്സേ ചിത്തകമ്മവസേന വിരചിതാനം ചിത്തരൂപാനഞ്ച കതാ നിട്ഠപിതാ. വേസ്സവണമന്ധാതാദീനന്തി പടിമാരൂപേന കതാനം വേസ്സവണമന്ധാതുസക്കാദീനം. ചിത്തകമ്മവസേനാതി ആരാമാദിചിത്തകമ്മവസേന. സണ്ഠിതമ്പീതി അവയവഭാവേന സണ്ഠിതം ഹുത്വാ ഠിതമ്പി. ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണത്ഥന്തി ജിണ്ണാനം നിയ്യൂഹകൂടാഗാരപാസാദാവയവാനം അഭിസങ്ഖരണത്ഥായ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ രഹസ്സസഞ്ഞാണേന ഠപിതം. ‘‘പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചേ വിനിയുഞ്ജനവസേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സ. ഏതം വുത്തന്തി, ‘‘അയം മിഗാരമാതുപാസാദോ സുഞ്ഞോ’’തിആദികം വുത്തം.

നിച്ചന്തി സബ്ബകാലം രത്തിഞ്ച ദിവാ ച. ഏകഭാവം ഏകം അസുഞ്ഞതന്തി പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനം, ഏകത്തം ഏകോ അസുഞ്ഞതോതി അത്ഥോ. ഗാമോതി പവത്തനവസേനാതി ഗേഹസന്നിവേസവീഥിചച്ചരസിങ്ഘാടകാദികേ ഉപാദായ ഗാമോതി ലോകുപ്പത്തിവസേന. കിലേസവസേനാതി തത്ഥ അനുനയപടിഘവസേന. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘പവത്തവസേന വാ കിലേസവസേന വാ ഉപ്പന്നം മനുസ്സസഞ്ഞ’’ന്തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥ ച യഥാ ഗാമഗ്ഗഹണേന ഘരാദിസഞ്ഞാ സങ്ഗഹിതാ, ഏവം മനുസ്സഗ്ഗഹണേന ഇത്ഥിപുരിസാദിസഞ്ഞാ സങ്ഗഹിതാ. യസ്മാ രുക്ഖാദികേ പടിച്ച അരഞ്ഞസഞ്ഞാ തത്ഥ പബ്ബതവനസണ്ഡാദയോ അന്തോഗധാ, തസ്മാ തത്ഥ വിജ്ജമാനമ്പി തം വിഭാഗം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകം അരഞ്ഞംയേവ പടിച്ച അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസി കരോതി. ഓതരതീതി അനുപ്പവിസതി. അധിമുച്ചതീതി നിച്ഛിനോതി. പവത്തദരഥാതി തഥാരൂപായ പസ്സദ്ധിയാ അഭാവതോ ഓളാരികധമ്മപ്പവത്തിസിദ്ധാ ദരഥാ. കിലേസദരഥാതി അനുനയപടിഘസമ്ഭവാ കിലേസദരഥാ. ദുതിയപദേതി ‘‘യേ അസ്സു ദരഥാ മനുസ്സസഞ്ഞം പടിച്ചാ’’തി ഇമസ്മിം പദേ. മനസികാരസന്തതായ, – ‘‘നായം പുബ്ബേ വിയ ഓളാരികാ, ധമ്മപ്പവത്തീ’’തി സങ്ഖാരദസ്സനദരഥാനം സുഖുമതാ സല്ലഹുകതാ ച ചരിതത്ഥാതി ആഹ ‘‘പവത്തദരഥമത്താ അത്ഥീ’’തി.

യം കിലേസദരഥജാതം, തം ഇമിസ്സാ ദരഥസഞ്ഞായ ന ഹോതീതി യോജനാ. പവത്തദരഥമത്തം അവസിട്ഠം ഹോതി, വിജ്ജമാനമേവ അത്ഥി ഇദന്തി പജാനാതീതി യോജനാ. സുഞ്ഞതാ നിബ്ബത്തീതി സുഞ്ഞതന്തി പവത്തി. സുഞ്ഞതാ സഹചരിതഞ്ഹി സുഞ്ഞം, ഇധ സുഞ്ഞതാതി വുത്താ.

൧൭൭. അസ്സാതി ഭഗവതോ ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന ചിത്തപ്പവത്തി അഹോസി. അച്ചന്തസുഞ്ഞതന്തി ‘‘പരമാനുത്തര’’ന്തി വുത്തം അരഹത്തം ദേസേസ്സാമീതി. അരഞ്ഞസഞ്ഞായ വിസേസാനധിഗമനതോതി, ‘‘അരഞ്ഞം അരഞ്ഞ’’ന്തി മനസികാരേന ഝാനാദിവിസേസസ്സ അധിഗമാഭാവതോ, ‘‘പഥവീ’’തി മനസികാരേന വിസേസാധിഗമനതോ. ഇദാനി തമേവത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം സന്തേതി ഏവം വപിതേ സാലിആദയോ സമ്പജ്ജന്തി. ധുവസേവനന്തി നിയതസേവനം പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനം. പടിച്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘സമ്ഭൂത’’ന്തി വചനസേസോ ഇച്ഛിതോതി ആഹ ‘‘പടിച്ച സമ്ഭൂത’’ന്തി. പഥവിം പടിച്ച സമ്ഭൂതാ ഹി സഞ്ഞാതി.

പഥവീകസിണേ സോ പഥവീസഞ്ഞീ ഹോതി, ന പകതിപഥവിയം. തസ്സാതി പഥവീകസിണസ്സ. തേഹീതി ഗണ്ഡാദീഹി. സുട്ഠു വിഹതന്തി യഥാ വലീനം ലേസോപി ന ഹോതി, ഏവം സമ്മദേവ ആകോടിതം. നദീതളാകാദീനം തീരപ്പദേസോ ഉദകസ്സ ആകരട്ഠേന കൂലം, ഉന്നതഭാവതോ ഉഗ്ഗതം കൂലം വിയാതി ഉക്കൂലം, ഭൂമിയാ ഉച്ചട്ഠാനം. വിഗതം കൂലന്തി വിക്കൂലം, നീചട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘ഉച്ചനീച’’ന്തി. ഏകം സഞ്ഞന്തി ഏകം പഥവീതിസഞ്ഞംയേവ.

൧൮൨. സതിപി സങ്ഖാരനിമിത്തവിരഹേ യാദിസാനം നിമിത്താനം അഭാവേന ‘‘അനിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, താനി ദസ്സേതും, ‘‘നിച്ചനിമിത്താദിവിരഹിതോ’’തി വുത്തം. ചതുമഹാഭൂതികം ചതുമഹാഭൂതനിസ്സിതം. സളായതനപടിസംയുത്തം ചക്ഖായതനാദിസളായതനസഹിതം.

൧൮൩. വിപസ്സനായ പടിവിപസ്സനന്തി ധമ്മാനഞ്ച പുന വിപസ്സനം. ഇധാതി അത്തനോ പച്ചക്ഖഭൂതയഥാധിഗതമഗ്ഗഫലം വദതീതി ആഹ – ‘‘അരിയമഗ്ഗേ ചേവ അരിയഫലേ ചാ’’തി. ഉപാദിസേസദരഥദസ്സനത്ഥന്തി സബ്ബസോ കിലേസുപധിയാ പഹീനായ ഖന്ധോപധി അവിസിട്ഠാ, തപ്പച്ചയാ ദരഥാ ഉപാദിസേസദരഥാ, തം ദസ്സനത്ഥം. യസ്മാ വിസയതോ ഗാമസഞ്ഞാ ഓളാരികാ, മനുസ്സസഞ്ഞാ സുഖുമാ, തസ്മാ മനുസ്സസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ. യസ്മാ പന മനുസ്സസഞ്ഞാപി സഭാഗവത്ഥുപരിഗ്ഗഹതോ ഓളാരികാ, സഭാഗവത്ഥുതോ അരഞ്ഞസഞ്ഞാ സുഖുമാ, തസ്മാ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ മനുസ്സസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ. പഥവീസഞ്ഞാദിനിവത്തനേ കാരണം ഹേട്ഠാ സുത്തന്തരേസു ച വുത്തമേവ. അനുപുബ്ബേനാതി മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ. നിച്ചസാരാദീനം സബ്ബസോ അവത്ഥുതായ അച്ചന്തമേവ സുഞ്ഞത്താ അച്ചന്തസുഞ്ഞതാ.

൧൮൪. സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിന്തി സുഞ്ഞതവിമോക്ഖസ്സ ഫലഭൂതത്താ, സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ വസേന സമാപജ്ജിതബ്ബത്താ ച സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിന്തി ലദ്ധനാമം അരഹത്തഫലസമാപത്തിം. യസ്മാ അതീതേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ അഹേസും, അനാഗതേ ഭവിസ്സന്തി, ഇദാനി പന ബുദ്ധസാസനസ്സ ധരമാനത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ ന വത്തന്തി, തസ്മാ പച്ചേകബുദ്ധഗ്ഗഹണം അകത്വാ, ‘‘ഏതരഹിപി ബുദ്ധബുദ്ധസാവകസങ്ഖാതാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന ഹി ബുദ്ധസാസനേ ധരന്തേ പച്ചേകബുദ്ധാ ഭവന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. മഹാസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ഛവിവണ്ണേന സോ കാളോ, ന നാമേന. പലാലസന്ഥാരോതി ആദീനീതി ആദി-സദ്ദേന കോച്ഛചിമിലികാകടസാരാദീനം ഗഹണം. ഗണഭിക്ഖൂനന്തി ഗണബന്ധനവസേന ഭിക്ഖൂനം.

യദി സംസയോ നാമ നത്ഥി, ‘‘സമ്ബഹുലാ നു ഖോ’’തി ഇദം കഥന്തി ആഹ ‘‘വിതക്കപുബ്ബഭാഗാ’’തിആദി. തത്ഥ വിതക്കോ പുബ്ബഭാഗോ ഏതിസ്സാതി വിതക്കപുബ്ബഭാഗാ, പുച്ഛാ. സാ ‘‘സമ്ബഹുലാ നോ ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂവിഹരന്തീ’’തി വചനം, വിതക്കോ പന ‘‘സമ്ബഹുലാ നു ഖോ ഇധ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി ഇമിനാ ആകാരേന തദാ ഭഗവതോ ഉപ്പന്നോ ചിത്തസങ്കപ്പോ, തസ്സ പരിവിതക്കസ്സ തബ്ഭാവജോതനോയം നു-കാരോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘വിതക്കപുബ്ബഭാഗേ ചായം നു-കാരോ നിപാതമത്തോ’’തി. കിഞ്ചാപി ഗച്ഛന്തോ ദിസ്വാ, ‘‘സമ്ബഹുലാ നോ ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തീ’’തി പുച്ഛാവസേന ഭഗവതാ വുത്തോ, അഥ ഖോ ‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സോഭതി സങ്ഗണികാരാമോ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൧൮൫) ഉപരിദേസനാവസേന മത്ഥകം ഗച്ഛന്തേ അവിനിച്ഛിതോ നാമ ന ഹോതി, അഥ ഖോ വിസും വിനിച്ഛിതോ ഏവ ഹോതി, ദിസ്വാ നിച്ഛിനിത്വാവ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം തഥാ പുച്ഛതി. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തീ’’തി (പാരാ. ൧൬). തേനാഹ ‘‘ഇതോ കിരാ’’തിആദി.

യഥാ നദീഓതിണ്ണം ഉദകം യഥാനിന്നം പക്ഖന്ദതി, ഏവം സത്താ ധാതുസോ സംസന്ദന്തി, തസ്മാ ‘‘ഗണവാസോ നദീഓതിണ്ണഉദകസദിസോ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും – ‘‘നിരയതിരച്ഛാനയോനീ’’തിആദി വുത്തം. കുരുവിന്ദാദിന്ഹാനീയചുണ്ണാനി സണ്ഹസുഖുമഭാവതോ നാളിയം പക്ഖിത്താനി നിരന്തരാനേവ തിട്ഠന്തീതി ആഹ – ‘‘ചുണ്ണഭരിതാ നാളി വിയാ’’തി. സത്തപണ്ണാസ കുലസതസഹസ്സാനീതി സത്തസതസഹസ്സാധികാനി പഞ്ഞാസ കുലാനംയേവ സതസഹസ്സാനി, മനുസ്സാനം പന വസേന സത്ത കോടിയോ തദാ തത്ഥ വസിംസു.

തതോ ചിന്തേസി, കഥം? കാമഞ്ചായം ലോകപകതി, മയ്ഹം പന സാസനേ അയുത്തോവ സോതി ആഹ – ‘‘മയാ’’തിആദി. ധമ്മന്തി സഭാവസിദ്ധം. സംവേഗോതി സഹോത്തപ്പഞാണം വുച്ചതി. ന ഖോ പനേതം സക്കാ ഗിലാനുപട്ഠാനഓവാദാനുസാസനിആദിവസേന സമാഗമസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ഗണഭേദനന്തി ഗണസങ്ഗണികായ വിവേചനം.

൧൮൬. കതപരിഭണ്ഡന്തി പുബ്ബേ കതസംവിധാനസ്സ ചീവരസ്സ വുത്താകാരേന പടിസങ്ഖരണം. നോതി അമ്ഹാകം. അനത്തമനോതി അനാരാധിതചിത്തോ.

സകഗണേന സഹഭാവതോ സങ്ഗണികാതി ആഹ ‘‘സകപരിസസമോധാന’’ന്തി. ഗണോതി പന ഇധ ജനസമൂഹോതി വുത്തം ‘‘നാനാജനസമോധാന’’ന്തി. സോഭതി യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനതോ. കാമതോ നിക്ഖമതീതി നിക്ഖമോ, ഏവം നിക്ഖമവസേന ഉപ്പന്നം സുഖം. ഗണസങ്ഗണികാകിലേസസങ്ഗണികാഹി പവിവിത്തി പവിവേകോ. പവിവേകവസേന ഉപ്പന്നം സുഖം. രാഗാദീനം ഉപസമാവഹം സുഖം ഉപസമസുഖം. മഗ്ഗസമ്ബോധാവഹം സുഖം സമ്ബോധിസുഖം. നികാമേതബ്ബസ്സ, നികാമം വാ ലാഭീ നികാമലാഭീ. നിദുക്ഖം സുഖേനേവ ലഭതീതി അദുക്ഖലാഭീ. കസിരം വുച്ചതി അപ്പകന്തി ആഹ – ‘‘അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ’’തി.

സാമായികന്തി സമയേ കിലേസവിമുച്ചനം അച്ചന്തമേവാതി സാമായികം മ-കാരേ അ-കാരസ്സ ദീഘം കത്വാ. തേനാഹ – ‘‘അപ്പിതപ്പിതസമയേ കിലേസേഹി വിമുത്ത’’ന്തി. കന്തന്തി അങ്ഗസന്തതായ ആരമ്മണസന്തതായ ച കമനീയം മനോരമ്മം. അസാമായികം അച്ചന്തവിമുത്തം.

ഏത്താവതാതിആദിനാ സങ്ഗണികാരാമസ്സ വിസേസാധിഗമസ്സ അന്തരായികഭാവം അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച സഹ നിദസ്സനേന ദസ്സേതി. തത്ഥ സാ ദുവിധാ അന്തരായികതാ വോദാനധമ്മാനം അനുപ്പത്തിഹേതുകാ, സംകിലേസധമ്മാനം ഉപ്പത്തിഹേതുകാ ച.

തേ പഠമം ‘‘സങ്ഗണികാരാമോ’’തിആദിനാ വിഭാവേത്വാ ഇതരം വിഭാവേതും, ‘‘ഇദാനി ദോസുപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അട്ഠിഞ്ച പടിച്ച ന്ഹാരുഞ്ച പടിച്ച ചമ്മഞ്ച പടിച്ച മംസഞ്ച പടിച്ച ആകാസോ പരിവാരിതോ രൂപന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൬) വിയ ഇധ രൂപസദ്ദോ കരജകായപരിയായോതി ‘‘രൂപന്തി സരീര’’ന്തി ആഹ. ‘‘നാഹം, ആനന്ദ…പേ… ദോമനസ്സുപായാസാ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖചിത്താനം ആരദ്ധവിപസ്സകാനമ്പി അസപ്പായവജ്ജനസപ്പായസേവനവസേന കായസ്സ പരിഹരണം ഹോതീതി? സച്ചം, തം പന യോ കല്ലസരീരം നിസ്സായ ധമ്മസാധനായ അനുയുഞ്ജിതുകാമോ ഹോതി, തസ്സേവ ധമ്മസാധനതാവസേന. ധമ്മസാധനഭാവഞ്ഹി അപേക്ഖിത്വാ അസപ്പായം വജ്ജേത്വാ സപ്പായവസേന പോസേത്വാ സുട്ഠുതരം ഹുത്വാ അനുയുഞ്ജനതോ കായസ്സ പരിഹരണം, ന സോ കായേ അഭിരതോ നാമ ഹോതി പച്ചവേക്ഖണായത്തത്താ അപേക്ഖായ വിനോദിതബ്ബോ താദിസോതി. ഉപാലിഗഹപതിനോതി ഏത്ഥാപി ‘‘ദസബലസാവകത്തുപഗമനസങ്ഖാതേനാ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

൧൮൭. മഹാകരുണാവസേന പരിവുതായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസിന്നോപി ഏകന്തവിവേകജ്ഝാസയത്താ ഏകകോവ. ഏതേന സത്ഥുനോ പവിവിത്തസ്സ പവിവേകത്തേന വിവിത്തതം ദസ്സേതി. രൂപാരൂപപടിഭാഗനിമിത്തേഹി നിവത്തനത്ഥം ‘‘രൂപാദീനം സങ്ഖതനിമിത്താന’’ന്തി വുത്തം. അതിവിയ സന്തതരപണീതതമഭാവേന വിസേസതോ സിനോതി ബന്ധതീതി വിസയോ, സോ ഏവ സസന്തതിപരിയാപന്നതായ അജ്ഝത്തം. കിം പന തന്തി ആഹ – ‘‘സുഞ്ഞതന്തി സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തി’’ന്തി. ഉപധിവിവേകതായ അസങ്ഖതാ ധാതു ഇധ വിവേകോതി അധിപ്പേതോതി ആഹ – ‘‘വിവേകനിന്നേനാ’’തിആദി. ഭങ്ഗമത്തമ്പി അസേസേത്വാ ആസവട്ഠാനിയാനഞ്ച ധമ്മാനം തത്ഥ വിഗതത്താ തേസം വസേന വിഗതന്തേന, ഏവംഭൂതം തേസം ബ്യന്തിഭാവം പത്തന്തി പാളിയം ‘‘ബ്യന്തിഭൂതേനാ’’തി വുത്തം. ഉയ്യോജനം വിസ്സജ്ജനം, തം ഏതസ്സ അത്ഥി, ഉയ്യോജേതി വിസ്സജ്ജേതീതി വാ ഉയ്യോജനികം. യസ്മാ ന സബ്ബകഥാ ഉയ്യോജനവസേനേവ പവത്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉയ്യോജനികപടിസംയുത്ത’’ന്തി.

തേലപാകം ഗണ്ഹന്തോ വിയാതി യഥാ തേലപാകോ നാമ പരിച്ഛിന്നകാലോ ന അതിക്കമിതബ്ബോ, ഏവം അത്തനോ സമാപത്തികാലം അനതിക്കമിത്വാ. യഥാ ഹി കുസലോ വേജ്ജോ തേലം പചന്തോ തം തം തേലകിച്ചം ചിന്തേത്വാ യദി വാ പത്ഥിന്നപാകോ, യദി വാ മജ്ഝിമപാകോ, യദി വാ ഖരപാകോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, തസ്സ കാലം ഉപധാരേത്വാ പചതി, ഏവം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ വേനേയ്യാനം ഞാണപരിപാകം ഉപധാരേത്വാ തം തം കാലം അനതിക്കമിത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ പരിസം ഉയ്യോജേന്തോ ച വിവേകനിന്നേനേവ ചിത്തേന ഉയ്യോജേതി. ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനിപി തദഭിനീഹതമനോവിഞ്ഞാണവസേന നിബ്ബാനനിന്നാനേവ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സങ്ഖാരാനം സുട്ഠു പരിഞ്ഞാതതായ പണീതാനമ്പി രൂപാദീനം ആപാഥഗമനേ പഗേവ ഇതരേസം പടികൂലതാവ സുപാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ഘമ്മാഭിതത്തസ്സ വിയ സീതജലട്ഠാനനിന്നതാ നിബ്ബാനനിന്നമേവ ചിത്തം ഹോതി, തസ്സ അതിവിയ സന്തപണീതഭാവതോ.

൧൮൮. അജ്ഝത്തമേവാതി ഇധ ഝാനാരമ്മണം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഗോചരജ്ഝത്തമേവാ’’തി. ഇധ നിയകജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം. അപഗുണപാദകജ്ഝാനഞ്ഹി ഏത്ഥ ‘‘നിയകജ്ഝത്ത’’ന്തി അധിപ്പേതം വിപസ്സനാവിസേസസ്സ അധിപ്പേതത്താ, നിയകജ്ഝത്തം നിജ്ജീവനിസ്സത്തതം, അനത്തതന്തി അത്ഥോ. അസമ്പജ്ജനഭാവജാനനേനാതി ഇദാനി മേ കമ്മട്ഠാനം വീഥിപടിപന്നം ന ഹോതി, ഉപ്പഥമേവ പവത്തതീതി ജാനനേന.

കസ്മാ പനേത്ഥ ഭഗവതാ വിപസ്സനായ ഏവ പാദകേ ഝാനേ അവത്വാ പാദകജ്ഝാനം ഗഹിതന്തി ആഹ – ‘‘അപ്പഗുണപാദകജ്ഝാനതോ’’തിആദി. ന പക്ഖന്ദതി സമ്മാ ന സമാഹിതത്താ. സോ പന ‘‘അജ്ഝത്തധമ്മാ മയ്ഹം നിജ്ജടാ നിഗുമ്ബാ ഹുത്വാ ന ഉപട്ഠഹന്തി, ഹന്ദാഹം ബഹിദ്ധാധമ്മേ മനസി കരേയ്യം ഏകച്ചേസു സങ്ഖാരേസു ഉപട്ഠിതേസു ഇതരേപി ഉപട്ഠഹേയ്യുമേവാ’’തി പരസ്സ…പേ… മനസി കരോതി. പാദകജ്ഝാനവസേന വിയ സമ്മസിതജ്ഝാനവസേനപി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതിയേവാതി ആഹ – ‘‘അരൂപസമാപത്തിയം നു ഖോ കഥന്തി ആനേഞ്ജം മനസി കരോതീ’’തി. ന മേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി മയ്ഹം വിപസ്സനാചിത്തം വീഥിപടിപന്നം ഹുത്വാ ന വഹതീതി. പാദകജ്ഝാനമേവാതി വിപസ്സനായ പാദകഭൂതമേവ ഝാനം. പുനപ്പുനം മനസി കാതബ്ബന്തി പുനപ്പുനം സമാപജ്ജിതബ്ബം വിപസ്സനായ തിക്ഖവിസദതാപാദനായ. അവഹന്തേ നിപുണാഭാവേന ഛേദനകിരിയായ അപ്പവത്തന്തേ. സമാപജ്ജിത്വാ വിപസ്സനായ തിക്ഖകമ്മകരണം സമഥവിപസ്സനാവിഹാരേനാതി ആഹ – ‘‘കമ്മട്ഠാനേ മനസികാരോ വഹതീ’’തി.

൧൮൯. സമ്പജ്ജതി മേതി വീഥിപടിപത്തിയാ പുബ്ബേനാപരം വിസേസാഭാവതോ സമ്പജ്ജതി മേ കമ്മട്ഠാനന്തി ജാനനേന. ഇരിയാപഥം അഹാപേത്വാതി യഥാ പരിസ്സമോ നാഗച്ഛതി, ഏവം അത്തനോ ബലാനുരൂപം തസ്സ കാലം നേത്വാ പമാണമേവ പവത്തനേന ഇരിയാപഥം അഹോപേത്വാ. സബ്ബവാരേസൂതി ഠാനനിസജ്ജാസയനവാരേസു. കഥാവാരേസു പന വിസേസം തത്ഥ തത്ഥ വദന്തി. ഇദം വുത്തന്തി ഇദം, ‘‘ഇമിനാ വിഹാരേനാ’’തിആദിവചനം വുത്തം.

൧൯൦. കാമവിതക്കാദയോ ഓളാരികകാമരാഗബ്യാപാദസഭാഗാതി ആഹ – ‘‘വിതക്കപഹാനേന ദ്വേ മഗ്ഗേ കഥേത്വാ’’തി. കാമഗുണേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. കിസ്മിഞ്ചിദേവ കിലേസുപ്പത്തികാരണേതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കിലേസുപ്പത്തികാരണം സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞഥാ സബ്ബേപി പഞ്ച കാമഗുണാ കിലേസുപ്പത്തികാരണമേവ. സമുദാചരതീതി സമുദാചാരോതി ആഹ ‘‘സമുദാചരണതോ’’തി. സോ പന യസ്മാ ചിത്തസ്സ, ന സത്തസ്സ, തസ്മാ വുത്തം പാളിയം ‘‘ചേതസോ’’തി. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ ഏ-കാരസ്സ ച അകാരോ കതോതി ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേ ഏതന്തി.

൧൯൧. അനുസയോതി മാനാനുസയോ ഭവരാഗാനുസയോ അവിജ്ജാനുസയോതി തിവിധോപി അനുസയോ പഹീയതി അരഹത്തമഗ്ഗേന. വുത്തനയേനേവാതി, ‘‘തതോ മഗ്ഗാനന്തരം ഫലം, ഫലതോ വുട്ഠായ പച്ചവേക്ഖമാനോ പഹീനഭാവം ജാനാതി, തസ്സ ജാനനേന സമ്പജാനോ ഹോതീ’’തി വുത്തനയേന.

കുസലതോ ആയാതീതി ആയതോ, സോ ഏതേസന്തി കുസലായതികാ. തേനാഹ ‘‘കുസലതോ ആഗതാ’’തി. തം പന നേസം കുസലായതികത്തം ഉപനിസ്സയവസേന ഹോതി സഹജാതവസേനപീതി തദുഭയം ദസ്സേതും, ‘‘സേയ്യഥിദ’’ന്തിആദി വുത്തം.

യസ്മാ പന യഥാവുത്തധമ്മേസു കേചി ലോകിയാ, കേചി ലോകുത്തരാ; അഥ കസ്മാ വിസേസേന ‘‘ലോകുത്തരാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ലോകേ ഉത്തരാ വിസിട്ഠാ’’തി. തേന ലോകിയധമ്മേസു ഉത്തമഭാവേന ഝാനാദയോ ലോകുത്തരാ വുത്താ, ന ലോകസ്സ ഉത്തരണതോതി ദസ്സേതി. യം കിഞ്ചി മഹഗ്ഗതചിത്തം മാരസ്സ അവിസയോ അകാമാവചരത്താ, പഗേവ തം വിപസ്സനായ പാദകഭൂതം സുവിക്ഖാലിതമലന്തി ആഹ – ‘‘ജാനിതും ന സക്കോതീ’’തി. ഏകോ ആനിസംസോ അത്ഥി ഭാവനാനുയോഗസ്സ സപ്പായധമ്മകഥാപടിലാഭോ.

൧൯൨. ഏതദത്ഥന്തി കേവലസ്സ സുതസ്സ അത്ഥായ. സപ്പായാസപ്പായവസേനാതി കസ്മാ വുത്തം? നനു സപ്പായവസേന ദസകഥാവത്ഥൂനി ആഗതാനീതി? സച്ചമേതം, അസപ്പായകഥാവജ്ജനപുബ്ബികായ സപ്പായ കഥായ വസേന ആഗതത്താ ‘‘സപ്പായാസപ്പായവസേന ആഗതാനീ’’തി വുത്തം. സുതപരിയത്തിവസേനാതി സരൂപേന തത്ഥ അനാഗതാനിപി ദസകഥാവത്ഥൂനി സുത്തഗേയ്യാദിഅന്തോഗധത്താ, ‘‘സുതപരിയത്തിവസേന ആഗതാനീ’’തി വുത്തം. പരിപൂരണവസേന സരൂപതോ ആഗതത്താ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാ കഥേതബ്ബാനി. അത്ഥോതി സാമഞ്ഞത്ഥോ.

൧൯൩. അനുആവത്തന്തീതി അനുഅനു അഭിമുഖാ ഹുത്വാ വത്തന്തി, പയിരുപാസനാദിവസേന അനുകൂലയന്തി. മുച്ഛനതണ്ഹന്തി പച്ചയേസു മുച്ഛനാകാരം. തണ്ഹായ പത്ഥനാ നാമ തേനാകാരേന പവത്തീതി ആഹ – ‘‘പത്ഥേതി പവത്തേതീ’’തി. കിലേസൂപദ്ദവേനാതി കിലേസസങ്ഖാതേന ഉപദ്ദവേന. കിലേസാ ഹി സത്താനം മഹാനത്ഥകരണതോ ‘‘ഉപദ്ദവോ’’തി വുച്ചന്തി. അത്തനോ അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നേന കിലേസൂപദ്ദവേന അന്തേവാസിനോ, ഉപദ്ദവോ അന്തേവാസൂപദ്ദവോ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഉപദ്ദവോ ബ്രഹ്മചാരുപദ്ദവോതി ഇമമത്ഥം ‘‘സേസുപദ്ദവേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസതി. ഗുണമരണം കഥിതം, ന ജീവിതമരണം.

അപ്പലാഭാതി അപ്പമത്തകലാഭീ വിസേസാനം. ഏവം വുത്തോതി യഥാവുത്തബ്രഹ്മചാരുപദ്ദവോ ദുക്ഖവിപാകതരോ ചേവ കടുകവിപാകതരോ ചാതി ഏവം വുത്തോ. ആചരിയന്തേവാസികൂപദ്ദവോ ഹി ബാഹിരകസമയവസേന വുത്തോ, ബ്രഹ്മചാരുപദ്ദവോ പന സാസനവസേന. ദുരക്ഖാതേ ഹി ധമ്മവിനയേ ദുപ്പടിപത്തി ന മഹാസാവജ്ജാ മിച്ഛാഭിനിവേസസ്സ സിഥിലവായാമഭാവതോ; സ്വാഖ്യാതേ പന ധമ്മവിനയേ ദുപ്പടിപത്തി മഹാസാവജ്ജാ മഹതോ അത്ഥസ്സ ബാഹിരഭാവകരണതോ. തേനാഹ ‘‘സാസനേ പനാ’’തിആദി.

൧൯൬. തസ്മാതി ഇദം പുബ്ബപരാപേക്ഖം പുരിമസ്സ ച അത്ഥസ്സ കാരണഭാവേന പച്ചാമസനന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. മിത്തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മിത്തവാ, തസ്സ ഭാവോ മിത്തവതാ, തായ. മിത്തവസേന പടിപജ്ജനന്തി ആഹ ‘‘മിത്തപടിപത്തിയാ’’തി. സപത്തവതായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ദുക്കടദുബ്ഭാസിതമത്തമ്പീതി ഇമിനാ പഗേവ ഇതരം വീതിക്കമന്തോതി ദസ്സേതി. സാവകേസു ഹിതപരക്കമനം ഓവാദാനുസാസനീഹി പടിപജ്ജനന്തി ആഹ – ‘‘തഥാ ന പടിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി. ആമകമത്തന്തി കുലാലഭാജനം വുച്ചതി. നാഹം തുമ്ഹേസു തഥാ പടിപജ്ജിസ്സാമീതി കുമ്ഭകാരോ വിയ ആമകഭാജനേസു അഹം തുമ്ഹേസു കേവലം ജാനാപേന്തോ ന പടിപജ്ജിസ്സാമി. നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി നീഹരിത്വാ. ലോകിയഗുണാപി ഇധ സാരോത്വേവ അധിപ്പേതാ ലോകുത്തരഗുണാനം അധിട്ഠാനഭാവതോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. അച്ഛരിയബ്ഭുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. വിഭത്തിപതിരൂപകാ ച നിപാതാ ഹോന്തീതി യഥാരഹം തംതംവിഭത്തിഅത്ഥദീപകാ, ഇധ പച്ചത്തവചനോ യത്രസദ്ദോ, ഹിസദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ, നാമസദ്ദോ അച്ഛരിയത്ഥോ, പദത്തയസ്സ പന അച്ഛരിയത്ഥനിദ്ദിട്ഠതായ ‘‘അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ’’തി വുത്തം. ഏകംസതോ പനേതം പദത്തയം. തഥാ ഹി വക്ഖതി, ‘‘യത്രാതി നിപാതവസേന അനാഗതവചന’’ന്തി. പപഞ്ചസദ്ദോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ. ഛിന്നവടുമേതി ഇമിനാ സബ്ബകിലേസവട്ടസ്സ അകുസലകമ്മവട്ടസ്സ ച ഛിന്നത്താ വിപാകവട്ടസ്സ ച ഉപരി വക്ഖമാനത്താ ആഹ – ‘‘വടുമന്തി കുസലാകുസലകമ്മവട്ടം വുച്ചതീ’’തി. നിപാതവസേന യത്രസദ്ദയോഗേന. അനാഗതവചനന്തി ഇദം അനാഗതവചനസദിസത്താ വുത്തം. അനാഗതത്ഥവാചീ ഹി അനാഗതവചനം, അത്ഥോ ചേത്ഥ അതീതോതി. അനുസ്സരീതി ഇദം അനുസ്സരിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ന അനുസ്സരിസ്സതീ’’തി സദ്ദപയോഗസ്സ അതീതവിസയത്താ. യദാ പന തേഹി ഭിക്ഖൂഹി യാ കഥാ പവത്തിതാ, തതോ പച്ഛാപി ഭഗവതോ തേസം ബുദ്ധാനം അനുസ്സരണം ഹോതിയേവ.

ഖത്തിയജച്ചാതിആദികാലതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നായ ഖത്തിയജാതിയാ ഉദിതോദിതായ. ബ്രഹ്മജച്ചാതി ബ്രാഹ്മണജച്ചാ. ഏവംഗോത്തേപി ഏസേവ നയോ. ലോകിയലോകുത്തരസീലേനാതി പാരമിതാസമ്ഭൂതേന ബുദ്ധാവേണികത്താ അനഞ്ഞസാധാരണേന ലോകിയേന ലോകുത്തരേന ച സീലേന. ഏവംസീലാതി അനവസേസസീലാനം വിസും പച്ചവേക്ഖണകരണേന ഏവംസീലാതി അനുസ്സരിസ്സതി. ഏസ നയോ സേസേസു. യഥാ വിജ്ജാഭാഗിയാ വിജ്ജാസമ്പയുത്തധമ്മാ, ഏവം സമാധിപക്ഖാ സമാധിസമ്പയുത്തധമ്മാപി സതിവീരിയാദയോതി ആഹ – ‘‘ഹേട്ഠാ സമാധിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഗഹിതത്താ വിഹാരോ ഗഹിതോവാ’’തി. തസ്മാ സമാധിപക്ഖധമ്മവിനിമുത്തോ ഏവ ഇധ വിഹാരോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘ഇദം ഹീ’’തിആദി.

യഥാ വാ അട്ഠസമാപത്തിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസങ്ഗഹിതാ ലോകിയലോകുത്തരാ സമാധിപഞ്ഞാ ‘‘ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ’’തി പദേഹി ഹേട്ഠാ ഗഹിതാപി യഥാസകം പടിപക്ഖതോ മുച്ചനസ്സ പവത്തിവിസേസം ഉപാദായ ‘‘ഏവംവിമുത്താ’’തി ഏത്ഥ പുന ഗഹിതാ, തഥാ ‘‘ഏവംധമ്മാ’’തി ഏത്ഥ ഗഹിതാപി സമാധിപക്ഖധമ്മാ ദിബ്ബബ്രഹ്മആനേഞ്ജഅരിയവിഹാരസങ്ഖാതം അത്തനോ പവത്തിവിസേസം ഉപാദായ, ‘‘ഏവംവിഹാരീ’’തി ഏത്ഥ പുന ഗഹിതാതി വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോ. ഫലധമ്മാനം പവത്തികാലേപി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി ന തംആനുഭാവജാതാ, അഥ ഖോ അരിയമഗ്ഗേന കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താതി ആഹ – ‘‘മഗ്ഗാനുഭാവേന കിലേസാനം പടിപസ്സദ്ധന്തേ ഉപ്പന്നത്താ’’തി. യോ യം പജഹതി, സോ പഹായകോ പഹാതബ്ബതോ വിമുത്തോതി വുച്ചതി വിസംസട്ഠഭാവതോതി പഹാനവിഭാഗേന വുച്ചമാനേ അപഹായകസ്സ നിബ്ബാനസ്സ കഥം വിമുത്തതാ? വിസംസട്ഠാഭാവതോ ഏവ. തഞ്ഹി പകതിയാവ സബ്ബസോ കിലേസേഹി വിസംസട്ഠം വിനിസ്സടം സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതം, തസ്മാസ്സ തതോ നിസ്സടത്താ നിസ്സരണവിമുത്തി നിസ്സരണപഹാനന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തിആദി.

൧൯൯. ഇമേ തഥാഗതസ്സ അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മാ, ന സാവകവിസയാ, മമ പന ദേസനാ തയാ സുതാ ഏവാതി തേ ഥേരസ്സേവ ഭാരം കരോന്തോ, ‘‘തം ഭിയ്യോസോമത്തായ പടിഭന്തൂ’’തി ആഹ. സതോ സമ്പജാനോതി ഏത്ഥ കാലഭേദവസേന ലബ്ഭമാനമ്പി സമ്പജാനഭാവം അനാമസിത്വാ ഗതിവിഭാഗേന തം ദസ്സേതും, ‘‘ദ്വേ സമ്പജഞ്ഞാനീ’’തിആദി വുത്തം – അട്ഠ വരേ ഗണ്ഹന്തോതി ഏത്ഥ കഥം വരം ദേവതാ ദേതി, പരസ്സ ദീയമാനഞ്ച തം കഥം പരസ്സ സമിജ്ഝതീതി? കമ്മബലേനേവ. യദി ഹി തം കമ്മം കതോകാസം യസ്സ തദപദേസേന ഫലം വിപച്ചതി, ഏവം ദേവതായ തസ്സ വരം ദിന്നം, ഇതരേന ച ലദ്ധന്തി വോഹാരോ ഹോതീതി. അപിച പരസ്സ പത്ഥിതവരാനി നാമ വിപച്ചമാനസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയഭൂതോ പയോഗവിസേസോതി ദട്ഠബ്ബം. താനി വിപച്ചനേ ഏകന്തികാനിപി അപ്പേസക്ഖാ ദേവതാ – ‘‘അയമസ്സ പത്ഥനാ സമിജ്ഝിസ്സതി, നോ’’തി ന ജാനന്തി, സക്കോ പന പഞ്ഞവാ താനി ഏകച്ചം ജാനാതിയേവ. തേന വുത്തം – ‘‘സക്കേന പസീദിത്വാ ദിന്നേ അട്ഠ വരേ ഗണ്ഹന്തോ’’തിആദി.

പഠമജവനവാരേതി ഉപ്പന്നസ്സ സബ്ബപഠമജവനവാരേ. സോ ഹി പടിസന്ധിയാ ആസന്നഭാവതോ അവിസദോ ഹോതി, ദേവഭാവേ നികന്തിവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ ന ജാനാതി. അഞ്ഞാഹി ദേവതാഹി അസാധാരണജാനനം ഹോതി ദുതിയജവനവാരതോ പട്ഠായ പവത്തനതോ.

അഞ്ഞേപി ദേവാതിആദിനാ ബോധിസത്തസ്സ തത്ഥ സമ്പജഞ്ഞേനേവ ഠിതഭാവം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതി. ആഹാരൂപച്ഛേദേന കാലങ്കരോന്തീതി ഇദം ഖിഡ്ഡാപദോസികവസേന വുത്തം. ഇതരേസമ്പി ദിബ്ബഭോഗേഹി മുച്ഛിതതം അജ്ഝാപന്നാനം തിട്ഠന്താനം സമ്പജഞ്ഞാഭാവോ ഹോതിയേവ. കിം തഥാരൂപം ആരമ്മണം നത്ഥീതി യഥാരൂപം ഉളാരം പണീതഞ്ച ആരമ്മണം പടിച്ച തേ ദേവാ സംമുച്ഛിതാ ആഹാരൂപച്ഛേദമ്പി കരോന്തി, കിം തഥാരൂപം ഉളാരം പണീതഞ്ച ആരമ്മണം ബോധിസത്തസ്സ നത്ഥീതി ബോധിസത്തസ്സ സമ്പജഞ്ഞാനുഭാവം വിഭാവേതും ചോദനം സമുട്ഠാപേതി? ബോധിസത്തോ ഹി യത്ഥ യത്ഥ നിബ്ബത്തതി, തത്ഥ തത്ഥ അഞ്ഞേ സത്തേ ദസഹി വിസേസേഹി അധിഗ്ഗണ്ഹാതി, പഗേവ തത്ഥ ദേവഭൂതോ, തഥാപി ‘‘സതോ സമ്പജാനോ’’തി അയമേത്ഥ അച്ഛരിയധമ്മോ വുത്തോ.

൨൦൦. സമ്പത്തിഭവേ ദീഘായുകതാ നാമ പഞ്ഞാബലേന ഹോതി, ബോധിസത്തോ ച മഹാപഞ്ഞോ, തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ തേന ദീഘായുകേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന, ‘‘സേസത്തഭാവേസു കിം യാവതായുകം ന തിട്ഠതീ’’തി ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘ആമ ന തിട്ഠതീ’’തി പടിജാനിത്വാ, ‘‘അഞ്ഞദാ ഹീ’’തിആദിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ. ‘‘ഇധ ന ഭവിസ്സാമീ’’തി അധിമുച്ചനവസേന കാലകിരിയാ അധിമുത്തികാലകിരിയാ. പാരമിധമ്മാനഞ്ഹി ഉക്കംസപ്പത്തിയാ തസ്മിം തസ്മിം അത്തഭാവേ അഭിഞ്ഞാസമാപത്തീഹി സന്താനസ്സ വിസേസിതത്താ അത്തസിനേഹസ്സ തനുഭാവേന സത്തേസു ച മഹാകരുണായ ഉളാരഭാവേന അധിട്ഠാനസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തിയാ ബോധിസത്താനം അധിപ്പായാ സമിജ്ഝന്തി, ചിത്തേ വിയ കമ്മേസു ച തേസം വസിഭാവോ, തസ്മാ യത്ഥുപപന്നാനം പാരമിയോ സമ്മദേവ പരിബ്രൂഹേന്തി, വുത്തനയേന കാലം കത്വാ തത്ഥ ഉപപജ്ജന്തി. തഥാ ഹി അയം മഹാസത്തോ ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ നാനാജാതീസു അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ അപ്പകമേവ കാലം തത്ഥ ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ ഇധ നിബ്ബത്തോ. തേനാഹ – ‘‘അയം കാലകിരിയാ അഞ്ഞേസം ന ഹോതീ’’തി. സബ്ബപാരമീനം പൂരിതത്താതി ഇമിനാ പയോജനാഭാവതോ തത്ഥ ഠത്വാ അധിമുത്തികാലകിരിയാ നാമ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. അപിച ചരിമഭവേ ചതുമഹാനിധിസമുട്ഠാനപുബ്ബികായ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസായ മഹാസമ്പത്തിയാ നിബ്ബത്തി വിയ ബുദ്ധഭൂതസ്സ അസദിസദാനാദിവസേന അനഞ്ഞസാധാരണലാഭുപ്പത്തി വിയ ച ഇതോ പരം മഹാപുരിസസ്സ ദിബ്ബസമ്പത്തിഅനുഭവനം നാമ നത്ഥീതി യാവതായുകട്ഠാനം ഉസ്സാഹജാതസ്സ പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ ധമ്മതാ.

മനുസ്സഗണനാവസേന, ന ദേവഗണനാവസേന. പുബ്ബനിമിത്താനീതി ചുതിയാ പുബ്ബനിമിത്താനി. അമിലായിത്വാതി ഏത്ഥ അമിലാതഗ്ഗഹണേനേവ താസം മാലാനം വണ്ണസമ്പദാപി ഗന്ധസമ്പദാപി സോഭാസമ്പദാപി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ബാഹിരബ്ഭന്തരാനം രജോജല്ലാനം ലേസസ്സപി അഭാവതോ ദേവാനം സരീരഗതാനി വത്ഥാനി സബ്ബകാലം പരിസുദ്ധപഭസ്സരാനേവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തീതി ആഹ ‘‘വത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. നേവ സീതം ന ഉണ്ഹന്തി യസ്സ സീതസ്സ പതീകാരവസേന അധികം സേവിയമാനം ഉണ്ഹം, സയമേവ വാ ഖരതരം ഹുത്വാ അധിഭവന്തം സരീരേ സേദം ഉപ്പാദേയ്യ, താദിസം നേവ സീതം ന ഉണ്ഹം ഹോതി. തസ്മിം കാലേതി യഥാവുത്തേ മരണാസന്നകാലേ. ബിന്ദുബിന്ദുവസേനാതി മുത്തഗുളികാ വിയ ബിന്ദു ബിന്ദു ഹുത്വാ സേദാ മുച്ചന്തി. ദന്താനം ഖണ്ഡിതഭാവോ ഖണ്ഡിച്ചം. കേസാനം പലിതഭാവോ പാലിച്ചം. ആദി-സദ്ദേന വലിത്തചതം സങ്ഗണ്ഹാതി. കിലന്തരൂപോ അത്തഭാവോ ഹോതി, ന പന ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദീഹീതി അധിപ്പായോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി അനഭിരതി, സാ നത്ഥി ഉപരൂപരി ഉളാരുളാരാനമേവ ഭോഗാനം വിസേസതോ രുചിജനകാനം ഉപതിട്ഠനതോ.

പണ്ഡിതാ ഏവാതി ബുദ്ധിസമ്പന്നാ ഏവ ദേവതാ. യഥാ ദേവതാ ‘‘സമ്പതി ജാതാ കീദിസേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്താ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഇമിനാ നാമ പുഞ്ഞകമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്താ’’തി ജാനന്തി, ഏവം അതീതഭവേ അത്തനാ കതം ഏകച്ചം അഞ്ഞമ്പി പുഞ്ഞം ജാനന്തിയേവ മഹാപുഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘യേ മഹാപുഞ്ഞാ’’തിആദി.

ന പഞ്ഞായന്തി ചിരതരകാലത്താ പരമായുനോ. അനിയ്യാനികന്തി ന നിയ്യാനാവഹം സത്താനം അഭാജനഭാവതോ. സത്താ ന പരമായുനോ ഹോന്തി നാമ പാപുസ്സന്നതായാതി ആഹ – ‘‘തദാ ഹി സത്താ ഉസ്സന്നകിലേസാ ഹോന്തീ’’തി. ഏത്ഥാഹ – ‘‘കസ്മാ സമ്ബുദ്ധാ മനുസ്സലോകേ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ദേവബ്രഹ്മലോകേസൂ’’തി. ദേവലോകേ താവ നുപ്പജ്ജന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ അനോകാസഭാവതോ തഥാ അനച്ഛരിയഭാവതോ. അച്ഛരിയധമ്മാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേസം സാ അച്ഛരിയധമ്മതാ ദേവത്തഭാവേ ഠിതാനം ന പാകടാ ഹോതി യഥാ മനുസ്സഭൂതാനം. ദേവഭൂതേ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ദിസ്സമാനം ബുദ്ധാനുഭാവം ദേവാനുഭാവതോവ ലോകോ ദഹതി, ന ബുദ്ധാനുഭാവതോ, തഥാ സതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി ഇസ്സരകുത്തഗ്ഗാഹം ന വിസ്സജ്ജേതി, ദേവത്തഭാവസ്സ ച ചിരകാലപവത്തനതോ ഏകച്ചസസ്സതവാദതോ ന പരിമുച്ചതി. ‘‘ബ്രഹ്മലോകേ നുപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സത്താനം താദിസഗാഹവിമോചനത്ഥഞ്ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ മനുസ്സസുഗതിയംയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി; ന ദേവസുഗതിയം, മനുസ്സസുഗതിയം ഉപ്പജ്ജന്താപി ഓപപാതികാ ന ഹോന്തി, സതി ച ഓപപാതികൂപപത്തിയം വുത്തദോസാനതിവത്തനതോ. ധമ്മവേനേയ്യാനം അത്ഥായ ധമ്മതന്തിയാ ഠപനസ്സ വിയ ധാതുവേനേയ്യാനം അത്ഥായ ധാതൂനം ഠപനസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ ച. ന ഹി ഓപപാതികാനം പരിനിബ്ബാനതോ ഉദ്ധം സരീരധാതുയോ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ ന ഓപപാതികാ ഹോന്തി, ചരിമഭവേ ച മഹാബോധിസത്താ, മനുസ്സഭാവസ്സ പാകടകരണായ ദാരപരിഗ്ഗഹമ്പി കരോന്താ യാവ പുത്തമുഖദസ്സനാ അഗാരമജ്ഝേ തിട്ഠന്തി. പരിപാകഗതസീലനേക്ഖമ്മപഞ്ഞാദിപാരമികാപി ന അഭിനിക്ഖമന്തി, കിം വാ ഏതായ കാരണചിന്തായ? സബ്ബബുദ്ധേഹി ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാ, യദിദം മനുസ്സഭൂതാനംയേവ അഭിസമ്ബുജ്ഝനാ, ന ദേവഭൂതാനന്തി അയമേത്ഥ ധമ്മതാ. തഥാ ഹി തദത്ഥോ മഹാഭിനീഹാരോപി മനുസ്സഭൂതാനംയേവ ഇജ്ഝതി, ന ഇതരേസം.

കസ്മാ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ജമ്ബുദീപേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന സേസദീപേസൂതി? കേചി താവ ആഹു – ‘‘യസ്മാ പഥവിയാ നാഭിഭൂതാ ബുദ്ധാനുഭാവസഹിതാ അചലട്ഠാനഭൂതാ ബോധിമണ്ഡഭൂമി ജമ്ബുദീപേയേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ജമ്ബുദീപേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി; ‘‘തഥാ ഇതരേസമ്പി അവിജഹിതട്ഠാനാനം തത്ഥേവ ലബ്ഭമാനതോ’’തി. അയം പനേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തി – യസ്മാ പുരിമബുദ്ധാനം മഹാബോധിസത്താനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച നിബ്ബത്തിയാ സാവകബോധിസത്താനം സാവകബോധിയാ അഭിനീഹാരോ സാവകപാരമീനം സമ്ഭരണം പരിപാചനഞ്ച ബുദ്ധഖേത്തഭൂതേ ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ ജമ്ബുദീപേയേവ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞത്ഥ. വേനേയ്യാനം വിനയനത്ഥോ ച ബുദ്ധുപ്പാദോതി അഗ്ഗസാവകാദിവേനേയ്യവിസേസാപേക്ഖായ ഏകസ്മിം ജമ്ബുദീപേയേവ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തി, ന സേസദീപേസു. അയഞ്ച നയോ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി തേസം ഉത്തമപുരിസാനം തത്ഥേവ ഉപ്പത്തി സമ്പത്തിചക്കാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞുപനിസ്സയതോ അപരാപരം വത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ – ‘‘തീസു ദീപേസു ബുദ്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി, ജമ്ബുദീപേയേവ നിബ്ബത്തന്തീതി ദീപം പസ്സതീ’’തി. ഇമിനാ നയേന ദേസനിയമേപി കാരണം വത്തബ്ബം.

ഇദാനി ച ഖത്തിയകുലം ലോകസമ്മതം ബ്രാഹ്മണാനമ്പി പൂജനീയഭാവതോ. രാജാ മേ പിതാ ഭവിസ്സതീതി കുലം പസ്സി പിതുവസേന കുലസ്സ നിദ്ദിസിതബ്ബതോ. ദസന്നം മാസാനം ഉപരി സത്ത ദിവസാനീതി പസ്സി തേന അത്തനോ അന്തരായാഭാവം അഞ്ഞാസി, തസ്സാ ച തുസിതഭവേ ദിബ്ബസമ്പത്തിപച്ചനുഭവനം.

താ ദേവതാതി ദസസഹസ്സിചക്കവാളദേവതാ. കഥം പന താ ബോധിസത്തസ്സ പൂരിതപാരമിഭാവം ഭാവിനഞ്ച സമ്ബുദ്ധഭാവം ജാനന്തീതി? മഹേസക്ഖാനം ദേവതാനം വസേന, യേഭുയ്യേന ച താ ദേവതാ അഭിസമയഭാഗിനോ. തഥാ ഹി ഭഗവതോ ച ധമ്മദാനസംവിഭാഗേ അനേകവാരം ദസസഹസ്സചക്കവാളവാസിദേവതാസന്നിപാതോ അഹോസി.

ചവാമീതി പജാനാതി ചുതിആസന്നജവനേഹി ഞാണസഹിതേഹി ചുതിയാ ഉപട്ഠിതഭാവസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. ചുതിചിത്തം ന ജാനാതി ചുതിചിത്തക്ഖണസ്സ ഇത്തരഭാവതോ. തഥാ ഹി തം ചുതൂപപാതഞാണസ്സപി അവിസയോ ഏവ. പടിസന്ധിചിത്തേപി ഏസേവ നയോ. ആവജ്ജനപരിയായോതി ആവജ്ജനക്കമോ. യസ്മാ ഏകവാരം ആവജ്ജിതമത്തേന ആരമ്മണം നിച്ഛിനിതും ന സക്കാ, തസ്മാ തമേവാരമ്മണം ദുതിയം തതിയഞ്ച ആവജ്ജിത്വാ നിച്ഛീയതി, ആവജ്ജനസീസേന ചേത്ഥ ജവനവാരോ ഗഹിതോ. തേനാഹ – ‘‘ദുതിയതതിയചിത്തവാരേയേവ ജാനിസ്സതീ’’തി. ചുതിയാ പുരേതരം കതിപയചിത്തവാരതോ പട്ഠായ മരണം മേ ആസന്നന്തി ജാനനതോ, ‘‘ചുതിക്ഖണേപി ചവാമീതി പജാനാതീ’’തി വുത്തം. പടിസന്ധിയാ പന അപുബ്ബഭാവതോ പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതി. നികന്തിയാ ഉപ്പത്തിതോ പരതോ അസുകസ്മിം ഠാനേ മയാ പടിസന്ധി ഗഹിതാതി പജാനാതി, ദുതിയജവനതോ പട്ഠായ ജാനാതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തസ്മിം കാലേതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ. ദസസഹസ്സീ കമ്പതീതി ഏത്ഥ കമ്പനകാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. മഹാകാരുണികാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സത്താനം ഹിതസുഖവിധാനതപ്പരതായ ബഹുലം സോമനസ്സികാവ ഹോന്തീതി തേസം പഠമമഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൭; ധ. സ. ൪൯൮; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൯൯) വുത്തം. മഹാസീവത്ഥേരോ പന യദിപി മഹാകാരുണികാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സത്താനം ഹിതസുഖവിധാനതപ്പരാ, വിവേകജ്ഝാസയാ പന വിസങ്ഖാരനിന്നാ സബ്ബസങ്ഖാരേസു അജ്ഝുപേക്ഖണബഹുലാതി പഞ്ചമേന മഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണമാഹ.

പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായാതി പുണ്ണമായ പുരേ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ, സുക്കപക്ഖേ നവമിതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. സത്തമേ ദിവസേതി ആസാള്ഹീപുണ്ണമായ. ഇദം സുപിനന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരം സുപിനം. നേസം ദേവിയോതി മഹാരാജൂനം ദേവിയോ.

സോ ച ഖോ പുരിസഗബ്ഭോ, ന ഇത്ഥിഗബ്ഭോ, പുത്തോ തേ ഭവിസ്സതീതി ഏത്തകമേവ തേ ബ്രാഹ്മണാ അത്തനോ സുപിനസത്ഥനയേന കഥേസും. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സതീതിആദി പന ദേവതാവിഗ്ഗഹേന ഭാവിനമത്ഥം യാഥാവതോ പവേദേസും.

ഗബ്ഭാവക്കന്തിയോതി ഏത്ഥ ഗബ്ഭോ വുച്ചതി മാതുകുച്ഛി, തത്ഥ ഉപ്പത്തി അവക്കന്തി, താവ ഗബ്ഭാവക്കന്തി, യാവ ന നിക്ഖമതി. ഠിതകാവ നിക്ഖമന്തി ധമ്മാസനതോ ഓതരന്തോ ധമ്മകഥികോ വിയ.

൨൦൧. വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനേ വിയ വോഹരീയതീതി ഓക്കമതീതി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. ഏവം ഹോതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേനസ്സ സമ്പജാനനാ ഹോതി. ന ഓക്കമമാനേ പടിസന്ധിക്ഖണസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. തഥാ ച വുത്തം – ‘‘പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതീ’’തി. ദസസഹസ്സചക്കവാളപത്ഥരണേന വാ അപ്പമാണോ. അതിവിയ സമുജ്ജലഭാവേന ഉളാരോ. ദേവാനുഭാവന്തി ദേവാനം പഭാനുഭാവം. ദേവാനഞ്ഹി പഭംസോ ഓഭാസോ അധിഭവതി, ന തേസം ആധിപച്ചം. തേനാഹ ‘‘ദേവാന’’ന്തിആദി.

രുക്ഖഗച്ഛാദിനാ കേനചി ന ഹഞ്ഞതീതി അഘാ, അബാധാ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചവിവടാ’’തി. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാ ഉപരി ച കേന ചി ന പിഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ’’തി. തത്ഥ പി-സദ്ദേന യഥാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ പിധായികാ പഥവീ നത്ഥീതി അസംവുതാ ലോകന്തരികാ, ഏവം ഉപരിപി ചക്കവാളേസു വിയ ദേവവിമാനാനം അഭാവതോ അസംവുതാ അപ്പതിട്ഠാതി ദസ്സേതി. അന്ധകാരോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി അന്ധകാരാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി ആലോകസ്സാഭാവതോ, ന ചക്ഖുനോ. തഥാ ഹി ‘‘തേന ഓഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തീ’’തി വുത്തം. ജമ്ബുദീപേ ഠിതമജ്ഝന്ഹികവേലായം പുബ്ബവിദേഹവാസീനം അത്ഥങ്ഗമനവസേന ഉപഡ്ഢം സൂരിയമണ്ഡലം പഞ്ഞായതി, അപരഗോയാനവാസീനം ഉഗ്ഗമനവസേന, ഏവം സേസദീപേസുപീതി ആഹ – ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തീ’’തി. ഇതോ അഞ്ഞഥാ പന ദ്വീസു ഏവ ദീപേസു ഏകപ്പഹാരേനേവ പഞ്ഞായതീതി. ഏകേകായ ദിസായ നവ നവ യോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരവിധമനമ്പി ഇമിനാ നയേന ദട്ഠബ്ബം. പഭായ നപ്പഹോന്തീതി അത്തനോ പഭായ ഓഭാസിതും ന അഭിസമ്ഭുണന്തി. യുഗന്ധരപബ്ബതമത്ഥകപ്പമാണേ ആകാസേ വിചരണതോ, ‘‘ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന ചരന്തീ’’തി വുത്തം.

വാവടാതി ഖാദനത്ഥം ഗണ്ഹിതും ഉപക്കമന്താ. വിപരിവത്തിത്വാതി വിവട്ടിത്വാ. ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപത്തിയാ ഠിതട്ഠാനതോ മുച്ചിത്വാ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗച്ഛേദനവസേന വാ ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേതി ആതപസന്താപാഭാവേന അതിസീതഭാവം സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠാനഉദകം സമ്പത്തികരമഹാമേഘവുട്ഠം പഥവീസന്ധാരകം കപ്പവിനാസകഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതുമരഹതി. തഥാ ഹി സതി പഥവീപി വിലീയേയ്യ. തേസം വാ പാപകമ്മബലേന പേതാനം പകതിഉദകസ്സ പുബ്ബഖേളഭാവാപത്തി വിയ തസ്സ ഉദകസ്സ തദാ ഖാരഭാവാപത്തി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ’’തി. സമന്തതോതി സബ്ബഭാഗതോ ഛപ്പകാരമ്പി.

൨൦൨. ചതുന്നം മഹാരാജൂനം വസേനാതി വേസ്സവണാദിചതുമഹാരാജഭാവസാമഞ്ഞേന.

൨൦൩. സഭാവേനേവാതി പരസ്സ സന്തികേ ഗഹണേന വിനാ അത്തനോ സഭാവേനേവ സയമേവ അധിട്ഠഹിത്വാ സീലസമ്പന്നാ.

മനുസ്സേസൂതി ഇദം പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം – ‘‘മനുസ്സിത്ഥിയാ നാമ മനുസ്സപുരിസേസു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി, ബോധിസത്തമാതു പന ദേവേസൂപി താദിസം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതേവ. യഥാ ബോധിസത്തസ്സ ആനുഭാവേന ബോധിസത്തസ്സ മാതു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, ഏവം തസ്സ ആനുഭാവേനേവ സാ കേനചി പുരിസേന അനതിക്കമനീയാതി ആഹ – ‘‘പാദാ ന വഹന്തി, ദിബ്ബസങ്ഖലികാ വിയ ബജ്ഝന്തീ’’തി.

പുബ്ബേ ‘‘കാമഗുണൂപസംഹിതം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, പുന ‘‘പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേതീ’’തി വുത്തം, കഥമിദം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ’’തിആദി. വത്ഥുപടിക്ഖേപോതി അബ്രഹ്മചരിയവത്ഥുപടിസേധോ. തേനാഹ ‘‘പുരിസാധിപ്പായവസേനാ’’തി. ആരമ്മണപടിലാഭോതി രൂപാദിപഞ്ചകാമഗുണാരമ്മണസ്സേവ പടിലാഭോ.

൨൦൪. കിലമഥോതി ഖേദോ. കായസ്സ ഹി ഗരുഭാവകഠിനഭാവാദയോപി തസ്സാ തദാ ന ഹോന്തി ഏവ. ‘‘തിരോകുച്ഛിഗതം പസ്സതീ’’തി വുത്തം, കദാ പട്ഠായ പസ്സതീതി ആഹ – ‘‘കലലാദികാലം അതിക്കമിത്വാ’’തിആദി. ദസ്സനേ പയോജനം സയമേവ വദതി, തസ്സ അഭാവതോ കലലാദികാലേ ന പസ്സതി. പുത്തേനാതി ദഹരേന മന്ദേന ഉത്താനസേയ്യകേന. യം തം മാതൂതിആദി പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം. ചക്കവത്തിഗബ്ഭതോപി ഹി സവിസേസം ബോധിസത്തഗബ്ഭോ പരിഹാരം ലഭതി പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ സാതിസയത്താ, തസ്മാ ബോധിസത്തമാതാ അതിവിയ സപ്പായാഹാരാചാരാ ച ഹുത്വാ സക്കച്ചം പരിഹരതി. പുരത്ഥാഭിമുഖോതി മാതു പുരത്ഥാഭിമുഖോ. ഇദാനി തിരോകുച്ഛിഗതസ്സ ദിസ്സമാനതായ അബ്ഭന്തരം ബാഹിരഞ്ച കാരണം ദസ്സേതും, ‘‘പുബ്ബേ കതകമ്മ’’ന്തിആദി വുത്തം. അസ്സാതി ദേവിയാ. വത്ഥുന്തി കുച്ഛിം. ഫലികഅബ്ഭപടലാദിനോ വിയ ബോധിസത്തമാതുകുച്ഛിതചസ്സ പടലഭാവേന ആലോകസ്സ വിബന്ധാഭാവതോ യഥാ ബോധിസത്തമാതാ കുച്ഛിഗതം ബോധിസത്തം പസ്സതി, കിമേവം ബോധിസത്തോപി മാതരം അഞ്ഞഞ്ച പുരതോ രൂപഗതം പസ്സതി, നോതി ആഹ, ‘‘ബോധിസത്തോ പനാ’’തിആദി. കസ്മാ പന സതി ചക്ഖുമ്ഹി ആലോകേ ച ന പസ്സതീതി ആഹ – ‘‘ന ഹി അന്തോകുച്ഛിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. അസ്സാസപസ്സാസാ വിയ ഹി തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി തജ്ജാസമന്നാഹാരസ്സാഭാവതോ.

൨൦൫. യഥാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ വിജാതപച്ചയാ താദിസേന രോഗേന അഭിഭൂതാപി ഹുത്വാ മരന്തി, ബോധിസത്തമാതു പന ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ന കോചി രോഗോ ഉപ്പജ്ജതി; കേവലം ആയുപരിക്ഖയേനേവ കാലം കരോതി, സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ബോധിസത്തേന വസിതട്ഠാനം ഹീതിആദിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ. അപനേത്വാതി അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനതോ നീഹരിത്വാ. അനുരക്ഖിതും ന സക്കോതീതി സമ്മാ ഗബ്ഭപരിഹാരം നാനുയുഞ്ജതി, തേന ഗബ്ഭോ ബഹ്വാബാധോ ഹോതി. വത്ഥുവിസദം ഹോതീതി ഗബ്ഭാസയോ പരിസുദ്ധോ ഹോതി. മാതു മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ ബോധിസത്തസ്സ ഗബ്ഭോക്കമനമ്പി തസ്സാ ആയുപരിമാണവിലോകനേനേവ സങ്ഗഹിതം വയോവസേന ഉപ്പജ്ജനകവികാരസ്സ പരിവജ്ജനതോ, ഇത്ഥിസഭാവേന ഉപ്പജ്ജനകവികാരോ പന ബോധിസത്തസ്സ ആനുഭാവേനേവ വൂപസമ്മതി.

സത്തമാസജാതോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ സത്തമേ മാസേ ജാതോ. സോ സീതുണ്ഹക്ഖമോ ന ഹോതി അതിവിയ സുഖുമാലതായ. അട്ഠമാസജാതോ കാമം സത്തമാസജാതതോ ബുദ്ധിഅവയവോ, ഏകച്ചേ പന ചമ്മപദേസാ ബുദ്ധിം പാപുണന്താ ഘട്ടനം ന സഹന്തി, തേന സോ ന ജീവതി. സത്തമാസജാതസ്സ പന ന താവ തേ ജാതാതി വദന്തി.

ഠിതാവ ഹുത്വാതി നിദ്ദുക്ഖതായ ഠിതാ ഏവ ഹുത്വാ. ദുക്ഖസ്സ ഹി ബലവഭാവതോ തം ദുക്ഖം അസഹമാനാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ നിസിന്നാ വാ നിപന്നാ വാ വിജായന്തി. ഉപവിജഞ്ഞാതി ഉപഗതവിജായനകാലാ. സകലനഗരവാസിനോതി കപിലവത്ഥും പരിവാരേത്വാ ഠിതേസു ദേവദഹാദീസു ഛസു നഗരേസു വസന്താ.

ദേവാ നം പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ലോകനാഥം മഹാപുരിസം മയമേവ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാതി സഞ്ജാതഗാരവബഹുമാനാ അത്തനോ പീതിം പവേദേന്താ ഖീണാസവാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോ ആദിതോ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. സൂതിവേസന്തി സൂതിജഗ്ഗനധാതിവേസം. ഏകേതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. മച്ഛക്ഖിസദിസം ഛവിവസേന.

൨൦൬. അജിനപ്പവേണിയാതി അജിനചമ്മേഹി സിബ്ബേത്വാ കതപവേണിയാ. മഹാതേജോതി മഹാനുഭാവോ. മഹായസോതി മഹാപരിവാരോ വിപുലകിത്തിഘോസോ ച.

ഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗാതി സമ്ബാധട്ഠാനതോ നിക്ഖമനേന വിഭാവിതത്താ ഭഗ്ഗാ വിഭഗ്ഗാ വിയ ച ഹുത്വാ. തേന നേസം അവിസദഭാവമേവ ദസ്സേതി. അലഗ്ഗോ ഹുത്വാതി ഗബ്ഭാസയേ യോനിപദേസേ ച കത്ഥചി അലഗ്ഗോ അസത്തോ ഹുത്വാ. ഉദകേനാതി ഗബ്ഭാസയഗതേന ഉദകേന അമക്ഖിതോ നിക്ഖമതി സമ്മക്ഖിതസ്സ താദിസസ്സ ഉദകസേമ്ഹാദികസ്സേവ തത്ഥ അഭാവതോ. ബോധിസത്തസ്സ ഹി പുഞ്ഞാനുഭാവേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ തം ഠാനം വിസുദ്ധം പരമസുഗന്ധഗന്ധകുടി വിയ ചന്ദനഗന്ധം വായന്തം തിട്ഠതി. ഉദകവട്ടിയോതി ഉദകക്ഖന്ധാ.

൨൦൭. മുഹുത്തജാതോതി മുഹുത്തേന ജാതോ ഹുത്വാ മുഹുത്തമത്തോവ. അനുധാരിയമാനേതി അനുകൂലവസേന നീയമാനേ. ആഗതാനേവാതി തം ഠാനം ഉപഗതാനി ഏവ.

അനേകസാഖന്തി രതനമയാനേകസതപതിട്ഠാനഹീരകം. സഹസ്സമണ്ഡലന്തി തേസം ഉപരി പതിട്ഠിതം അനേകസഹസ്സമണ്ഡലഹീരകം. മരൂതി ദേവാ.

ന ഖോ പനേവം ദട്ഠബ്ബന്തി സത്തപദവീതിഹാരതോ പഗേവ ദിസാവിലോകനസ്സ കതത്താ. തേനാഹ ‘‘മഹാസത്തോ ഹീ’’തിആദി. ഏകങ്ഗണാനീതി വിവടഭാവേന വിഹാരങ്ഗണപരിവേണങ്ഗണാനി വിയ ഏകങ്ഗണസദിസാനി അഹേസും. സദിസോപി നത്ഥീതി തുമ്ഹാകം ഇദം വിലോകനം വിസിട്ഠേ പസ്സിതും ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോപി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോതി ആഹംസു. സബ്ബപഠമോതി സബ്ബപ്പധാനോ. പധാനപരിയായോ ഹി ഇധ പഠമസദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ഇതരാനീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച മഹേസക്ഖാ താവ ദേവാ തഥാ വദന്തി, ഇതരേ പന കഥന്തി? മഹാസത്തസ്സ ആനുഭാവദസ്സനേനേവ. മഹേസക്ഖാനഞ്ഹി ദേവാനം മഹാസത്തസ്സ ആനുഭാവോ വിയ തേന സദിസാനമ്പി ആനുഭാവോ പച്ചക്ഖോ അഹോസി. ഇതരേ പന തേസം വചനം സുത്വാ സദ്ദഹന്താ അനുമിനന്താ തഥാ ആഹംസു.

ജാതമത്തസ്സേവ ബോധിസത്തസ്സ ഠാനാദീനി യേസം വിസേസാധിഗമാനം പുബ്ബനിമിത്തഭൂതാനീതി തേ നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പതിട്ഠാനം ചതുഇദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം ഇദ്ധിപാദവസേന ലോകുത്തരധമ്മേസു സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസമിജ്ഝനതോ. ഉത്തരാഭിമുഖഭാവോ ലോകസ്സ ഉത്തരണവസേന ഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. സത്തപദഗമനം സത്തബോജ്ഝങ്ഗാദിഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, വിസുദ്ധഛത്തധാരണം സുവിസുദ്ധവിമുത്തിഛത്തധാരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പഞ്ചരാജകകുധഭണ്ഡാനി പഞ്ചവിധവിമുത്തിഗുണപരിവാരതായ പുബ്ബനിമിത്തം, അനാവടദിസാനുവിലോകനം അനാവടഞാണതായ പുബ്ബനിമിത്തം, ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മീ’’തിആദിവചനം അപ്പടിവത്തിയധമ്മചക്കപവത്തനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം; അയമന്തിമാ ജാതീതി ആയതിം ജാതിയാ അഭാവകിത്തനാ അനുപാദി…പേ… പുബ്ബനിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം; തസ്സ തസ്സ അനാഗതേ ലദ്ധബ്ബവിസേസസ്സ തം തം നിമിത്തം അബ്യഭിചാരീനിമിത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ആഗതോതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അഞ്ഞത്ഥ ച വക്ഖമാനായ അനുപുബ്ബിയാ അനാഗതതം സന്ധായ വുത്തം. ആഹരിത്വാതി തസ്മിം തസ്മിം സുത്തേ അട്ഠകഥാസു ച ആഗതനയേന ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബോ.

ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പീതി പന ഇദം സതിപി ഇധ പാളിയം ആഗതത്തേ വക്ഖമാനാനമച്ഛരിയാനം മൂലഭൂതം ദസ്സേതും വുത്തം, ഏവം അഞ്ഞമ്പീദിസം ദട്ഠബ്ബം. തന്തി ബദ്ധാ വീണാ, ചമ്മബദ്ധാ ഭേരിയോതി പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസ്സ നിദസ്സനമത്തം, ച-സദ്ദേന വാ ഇതരേസമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിജ്ജിംസൂതി പാദേസു ബദ്ധട്ഠാനേസുയേവ ഭിജ്ജിംസു. വിഗച്ഛിംസൂതി വൂപസമിംസു. സകതേജോഭാസിതാനീതി അതിവിയ സമുജ്ജലായ അത്തനോ പഭായ ഓഭാസിതാനി അഹേസും. ന പവത്തീതി ന സന്ദീ. വാതോ ന വായീതി ഖരോ വാതോ ന വായി, മുദുസുഖോ പന സത്താനം സുഖാവഹോ വായി. പഥവീഗതാ അഹേസും ഉച്ചട്ഠാനേ ഠാതും അവിസഹന്താ. ഉതുസമ്പന്നോതി അനുണ്ഹാസീതതാസങ്ഖാതേന ഉതുനാ സമ്പന്നോ. വാമഹത്ഥം ഉരേ ഠപേത്വാ ദക്ഖിണേന പുഥുപാണിനാ ഹത്ഥതാളനേന സദ്ദകരണം അപ്ഫോടനം. മുഖേന ഉസ്സേളനം സദ്ദമുഞ്ചനം സേളനം. ഏകദ്ധജമാലാ അഹോസീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന വിചിത്തപുപ്ഫസുഗന്ധപുപ്ഫവസ്സദേവാ വസ്സിംസു, സൂരിയേ ദിബ്ബമാനേ ഏവ താരകാ ഓഭാസിംസു, അച്ഛം വിപ്പസന്നം ഉദകം പഥവിതോ ഉബ്ഭിജ്ജി, ബിലാസയാ ദരിസയാ തിരച്ഛാനാ ആസയതോ നിക്ഖമിംസു; രാഗദോസമോഹാപി തനു ഭവിംസു, പഥവിയം രജോ വൂപസമി, അനിട്ഠഗന്ധോ വിഗച്ഛി, ദിബ്ബഗന്ധോ വായി, രൂപിനോ ദേവാ സരൂപേനേവ മനുസ്സാനം ആപാഥമഗമംസു, സത്താനം ചുതുപപാതാ നാഹേസുന്തി ഇമേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യാനി മഹാഭിനീഹാരസമയേ ഉപ്പന്നാനി ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി, താനി അനവസേസാനി തദാ അഹേസുന്തി.

തത്രാപീതി തേസുപി പഥവികമ്പാദീസു ഏവം പുബ്ബനിമിത്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ, ന കേവലം സമ്പതിജാതസ്സ ഠാനാദീസു ഏവാതി അധിപ്പായോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം സബ്ബസ്സ ഞേയ്യസ്സ തിത്ഥകരമതസ്സ ച ചാലനതോ. കേനചി അനുസ്സാഹിതാനംയേവ ഇമസ്മിംയേവ ഏകചക്കവാളേ സന്നിപാതോ, കേനചി അനുസ്സാഹിതാനംയേവ ഏകപ്പഹാരേനേവ സന്നിപതിത്വാ ധമ്മപടിഗ്ഗണ്ഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പഠമം ദേവതാനം പടിഗ്ഗഹണം ദിബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ, പച്ഛാ മനുസ്സാനം പടിഗ്ഗഹണം തത്ഥേവ ഠാനസ്സ നിച്ചലസഭാവതോ ആനേഞ്ജവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. വീണാനം സയം വജ്ജനം പരൂപദേസേന വിനാ സയമേവ അനുപുബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ഭേരീനം വജ്ജനം ചക്കവാളപരിയന്തായ പരിസായ പവേദനസമത്ഥസ്സ ധമ്മഭേരിയാ അനുസാവനസ്സ അമതദുന്ദുഭിഘോസനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. അന്ദുബന്ധനാദീനം ഛേദോ മാനവിനിബന്ധഛേദനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം; സുപട്ടനസമ്പാപുണനം അത്ഥാദി അനുരൂപം അത്ഥാദീസു ഞാണസ്സ ഭേദാധിഗമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം.

നിബ്ബാനരസേനാതി കിലേസാനം നിബ്ബായനരസേന. ഏകരസഭാവസ്സാതി സാസനസ്സ സബ്ബത്ഥ ഏകരസഭാവസ്സ. വാതസ്സ അവായനം കിസ്സ പുബ്ബനിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഭിന്ദനസ്സാ’’തി. ആകാസാദിഅപ്പതിട്ഠവിസമചഞ്ചലട്ഠാനം പഹായ സകുണാനം പഥവീഗമനം താദിസം മിച്ഛാഗാഹം പഹായ സത്താനം പാണേഹി രതനത്തയസരണഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ദേവതാനം അപ്ഫോടനാദീഹി കീളനം പമോദനുപ്പത്തിഉദാനസ്സ ഭവവന്തഗമനേന ധമ്മസഭാവബോധനേന ച പമോദവിഭാവനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ധമ്മവേഗവസ്സനസ്സാതി ദേസനാഞാണവേഗേന ധമ്മാമതസ്സ വസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. കായഗതാസതിവസേന ലദ്ധജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗഫലസുഖാനുഭവോ കായഗതാസതിഅമതപടിലാഭോ, തസ്സ പന കായസ്സപി അതപ്പകസുഖാവഹത്താ ഖുദാപിപാസാപീളനാഭാവോ പുബ്ബനിമിത്തം വുത്തോ. അരിയദ്ധജമാലാമാലിതായാതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അരിയമഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗധജമാലാഹി മാലിതഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം പനേത്ഥ അനുദ്ധടം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥാതി ‘‘സമ്പതിജാതോ’’തിആദിനാ ആഗതേ ഇമസ്മിം ഠാനേ. വിസ്സജ്ജിതോവ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ഇധ അപുബ്ബം വത്തബ്ബം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തദാ പഥവിയം ഗച്ഛന്തോപി മഹാസത്തോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ മഹാജനസ്സ ഉപട്ഠാസീതി അയമേത്ഥ നിയതി ധമ്മനിയാമോ ബോധിസത്താനം ധമ്മതാതി ഇദം നിയതിവാദവസേന കഥനം. ‘‘പുബ്ബേ പുരിമജാതീസു താദിസസ്സ പുഞ്ഞസമ്ഭാരകമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ മഹാജനസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാസീ’’തി ഇദം പുബ്ബേകതകമ്മവാദവസേന കഥനം. ഇമേസം സത്താനം ഉപരി ഈസനസീലതായ യഥാസകം കമ്മമേവ ഇസ്സരോ നാമ, തസ്സ നിമ്മാനം അത്തനോ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനം, മഹാപുരിസോപി സദേവകം ലോകം അഭിഭവിതും സമത്ഥേന ഉളാരേന പുഞ്ഞകമ്മുനാ നിബ്ബത്തിതോ തേന ഇസ്സരേന നിമ്മിതോ നാമ, തസ്സ ചായം നിമ്മാനവിസേസോ, യദിദം മഹാനുഭാവതാ. യായ മഹാജനസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാസീതി ഇദം ഇസ്സരനിമ്മാനവാദവസേന കഥനം. ഏവം തം തം ബഹും വത്വാ കിം ഇമായ പരിയായകഥായാതി അവസാനേ ഉജുകമേവ ഏവം ബ്യാകാസി. സമ്പതിജാതോ പഥവിയം കഥം പദസാ ഗച്ഛതി, ഏവംമഹാനുഭാവോ ആകാസേന മഞ്ഞേ ഗച്ഛതീതി പരികപ്പനസ്സ വസേന ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി. സീഘതരം പന സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതത്താ ദിസ്സമാനരൂപോപി മഹാജനസ്സ അദിസ്സമാനോ വിയ അഹോസി. അചേലകഭാവോ ഖുദ്ദകസരീരതാ ച താദിസസ്സ ഇരിയാപഥസ്സ അനനുച്ഛവികാതി കമ്മാനുഭാവസഞ്ജനിതപാടിഹാരിയവസേന അലങ്കാരപടിയത്തോ വിയ; സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ ച മഹാജനസ്സ ഉപട്ഠാസീതി വേദിതബ്ബം; ബുദ്ധഭാവാനുച്ഛവികസ്സ ബോധിസത്താനുഭാവസ്സ യാഥാവതോ പവേദിതത്താ ബുദ്ധേന വിയ…പേ… അത്തമനാ അഹോസി.

പാകടാ ഹുത്വാതി വിഭൂതാ ഹുത്വാ. ബുദ്ധാനം യേ യേ സങ്ഖാരേ വവത്ഥപേതുകാമാ, തേ തേ ഉപ്പാദക്ഖണേപി സബ്ബസോ സുപ്പടിവിദിതാ സുപാകടാ ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സുട്ഠു വിഭൂതാ ഏവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. അനോകാസഗതേതി പരിഗ്ഗഹസ്സ അനോകാസകാലേ പവത്തേ. നിപ്പദേസേതി നിരവസേസേ. ഓകാസപ്പത്തേതി ഠാനഗമനാദികാലേ ഉപ്പന്നേ, തേ ഹി സമ്മസനസ്സ യോഗ്യകാലേ ഉപ്പത്തിയാ ഓകാസപ്പത്താതി അധിപ്പായോ. സത്തദിവസബ്ഭന്തരേതി ഇദം ബുദ്ധാനം പാകതികസമ്മസനവസേന വുത്തം, ആകങ്ഖന്താ പന തേ യദാ കദാചി ഉപ്പന്നസങ്ഖാരേ സമ്മസന്തിയേവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അച്ഛരിയബ്ഭുതസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. ബാകുലസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. യഥാ ‘‘ദ്വത്തിംസാ’’തി വത്തബ്ബേ ദ്വി-സദ്ദസ്സ ബാ-ആദേസം കത്വാ ബാത്തിംസാതി വുച്ചതി, ഏവം ഏത്ഥ ബാ-കാരാദേസം കത്വാ ബാകുലോതി സമഞ്ഞാ അഹോസി, സായം തസ്സ അന്വത്ഥസഞ്ഞാതി ദസ്സേതും, ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സീസം ന്ഹാപേത്വാതി മങ്ഗലത്ഥം മഹാഗങ്ഗായ സീസം ന്ഹാപേത്വാ. നിമുജ്ജനവസേനാതി ജണ്ണുപമാണേ ഉദകേ ഥോകംയേവ നിമുജ്ജനവസേന. ഛഡ്ഡേത്വാ പലാതാ മരണഭയതജ്ജിതാ. പഹരിയമാനാ മരന്തി, ന ജാലേന ബന്ധിതമത്തേന. ദാരകസ്സ തേജേനാതി ദാരകസ്സ പുഞ്ഞതേജേന. നീഹടമത്തോവ മതോ, തസ്സ മരണത്ഥം ഉപക്കമോ ന കതോ, യേന ഉപക്കമേന ദാരകസ്സ ബാധോ സിയാ. തന്തി മച്ഛം. സകലമേവാതി പരിപുണ്ണാവയവമേവ.

ന കേലായതീതി ന മമായതി കിസ്മിഞ്ചി ന മഞ്ഞതി. ദാരകസ്സ പുഞ്ഞതേജേന പിട്ഠിതോ ഫാലേന്തീ. ദാരകം ലഭതീതി ഉഗ്ഘോസനവസേന ഭേരിം ചരാപേത്വാ. പവത്തിം ആചിക്ഖി, അത്തനോ പുത്തഭാവം കഥേസി. കുച്ഛിയാ ധാരിതത്താ അമാതാ കാതും ന സക്കാ ജനനീഭാവതോ. മച്ഛം ഗണ്ഹന്താപീതി മച്ഛം കിണിത്വാ ഗണ്ഹന്താപി. തഥാ ഗണ്ഹന്താ ച തപ്പരിയാപന്നം സബ്ബം ഗണ്ഹാതി നാമാതി ആഹ – ‘‘വക്കയകനാദീനി ബഹി കത്വാ ഗണ്ഹന്താ നാമ നത്ഥീ’’തി. അയമ്പി അമാതാ കാതും ന സക്കാ സാമികഭാവതോ. ദാരകോ ഉഭിന്നമ്പി കുലാനം ദായാദോ ഹോതു ദ്വിന്നം പുത്തഭാവതോ.

അസീതിമേതി ജാതിയാ അസീതിമേ വസ്സേ. പബ്ബജ്ജാമത്തേന കിലേസാനം അസമുച്ഛിജ്ജനതോ വീതിക്കമിതും കാമസഞ്ഞാ ഉപ്പന്നപുബ്ബാതി പുച്ഛാ പന പുച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ – ‘‘ഏവഞ്ച ഖോ മം, ആവുസോ കസ്സപ, പുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി.

൨൧൦. നിയമേത്വാതി തം തംവാരേ സേസവാരേന നിയമേത്വാ. കമ്മപഥഭേദകോതി കമ്മപഥവിസേസകരോ. തത്ഥ കാമവിതക്കോ യഥാ കായവചീദ്വാരേസു ചോപനപ്പത്തോ കമ്മപഥപ്പത്തോ നാമ ഹോതി; മനോദ്വാരേ പരഭണ്ഡസ്സ അത്തനോ പരിണാമനവസേന പവത്തഅഭിജ്ഝാസഹഗതോ; ഏവം കാമസഞ്ഞാതി, തഥാ ബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കസഞ്ഞാതി ഥേരോ, ‘‘ഉഭയമ്പേതം കമ്മപഥഭേദകമേവാ’’തി ആഹ. കമ്മപഥം അപ്പത്തം സഞ്ഞം സന്ധായ, ‘‘സഞ്ഞാ ഉപ്പന്നമത്താവാ’’തി വുച്ചമാനേ വിതക്കിതമ്പി സമാനം കമ്മപഥം അപ്പത്തമേവ, ഉഭയസ്സ പന വസേന സുത്തപദം പവത്തന്തി ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ.

൨൧൧. ആയൂഹനകമ്മന്തി അത്തനാ ആയൂഹിതബ്ബകമ്മം. ലോമകിലിട്ഠാനീതി കിലിട്ഠലോമാനി, കിലിട്ഠംസൂനീതി അത്ഥോ. കിമേവം ഭോഗേസു പരനിമ്മിതഭവേ വസവത്തിദേവാനം വിയ സബ്ബസോ ആയൂഹനകമ്മേന വിനാ അഞ്ഞസ്സപി പബ്ബജിതസ്സ പച്ചയലാഭോ ദിട്ഠപുബ്ബോ സുതപുബ്ബോതി ആഹ ‘‘അനച്ഛരിയഞ്ചേത’’ന്തി. കുലൂപകഥേരാനമേതം കമ്മം, ഥേരോ പന കദാചിപി കുലൂപകോ നാഹോസി.

ഗദ്ദുഹനമത്തന്തി ഗോദുഹനമത്തകാലം. ഇധ പന സകലോ ഗോദുഹനോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഗാവിം…പേ… കാലമത്തമ്പീ’’തി ആഹ. നിബന്ധീതി നിബദ്ധദാതബ്ബം കത്വാ ഠപേസി.

സകിലേസപുഗ്ഗലസ്സ അസേരിഭാവകരണേന രണേന സദിസതായ രണോ, സംകിലേസോ. അഞ്ഞാ ഉദപാദീതി പനാഹ, തസ്മാ അരഹത്തം ന പടിഞ്ഞാതന്തി ദസ്സേതി. നനു തഥാ വചനം പടിജാനനം വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി.

൨൧൨. അവാപുരതി ദ്വാരം ഏതേനാതി അവാപുരണം. പഠമസങ്ഗഹതോ പച്ഛാ ദേസിതത്താ ദുതിയസങ്ഗഹേ സങ്ഗിതം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ബാകുലസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ദന്തഭൂമിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൩. ഫുസേയ്യാതി ഞാണഫുസനാ നാമ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ ലഭേയ്യാതി അധിഗച്ഛേയ്യ. ഏവം പടിപന്നോതി, ‘‘അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ’’തി വുത്തപ്പകാരേന പടിപന്നോ. അജാനനകോട്ഠാസേയേവാതി അവധാരണേന അത്തനി കതം ദോസാരോപനം നിവത്തേതി.

൨൧൪. അപ്പനാഉപചാരന്തി അപ്പനഞ്ചേവ ഉപചാരഞ്ച പാപേത്വാ കഥേസീതി അത്ഥം വദന്തി, അപ്പനാസഹിതോ പന ഉപചാരോ അപ്പനാഉപചാരോ, തം പാപേത്വാ കഥേസീതി അത്ഥോ.

നിക്ഖമതീതി നിക്ഖമോ, അവഗ്ഗാഹകാമതോ നിക്ഖമനം നിക്ഖമോ ഏവ നേക്ഖമ്മോ, പഠമജ്ഝാനാദി. സതി കിലേസകാമേ അത്തനോ ഉപഹാരം ഉപചാരേത്വാ അസ്സാദേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി നാമാതി ആഹ – ‘‘ദുവിധേപി കാമേ പരിഭുഞ്ജമാനോ’’തി. ദുവിധേപീതി ഹീനപണീതാദിവസേന ദുവിധേ.

൨൧൫. കൂടാകാരന്തി ഗാള്ഹസാഠേയ്യം അപ്പതിരൂപേ ഠാനേ ഖന്ധഗതപാതനാദി. ദന്തഗമനന്തി ദന്തേഹി നിബ്ബിസേവനേഹി ഗന്ധബ്ബഗതിം. പത്തബ്ബം ഭൂമിന്തി സമ്മാകിരിയായ ലദ്ധബ്ബസമ്പത്തിം.

൨൧൬. ബ്യതിഹരണവസേന ലങ്ഘകം വിലങ്ഘകം, അഞ്ഞമഞ്ഞഹത്ഥഗ്ഗഹണം. തേനാഹ – ‘‘ഹത്ഥേന ഹത്ഥം ഗഹേത്വാ’’തി.

൨൧൭. ഗഹേതും സമത്ഥോതി ഗണികാരഹത്ഥിനീഹി ഉപലാപേത്വാ അരഞ്ഞഹത്ഥിം വചനവസേന ഗഹേതും സമത്ഥോ. അതിപസ്സിത്വാ അതിട്ഠാനവസേന പസ്സിത്വാ. ഏത്ഥഗേധാതി ഏതസ്മിം അരഞ്ഞേ നാഗവനേ പവത്തഗേധാ. സുഖായതീതി സുഖം അയതി പവത്തേതി, ‘‘സുഖം ഹരതീ’’തി വാ പാഠോ. ഡിണ്ഡിമോ ആനകോ. നിഹിതസബ്ബവങ്കദോസോതി അപഗതസബ്ബസാഠേയ്യദോസോ. അപനീതകസാവോതി അപേതസാരമ്ഭകസാവോ.

൨൧൯. പഞ്ചകാമഗുണനിസ്സിതസീലാനന്തി അകുസലാനം. ഗേഹസ്സിതസീലാനന്തി വാ വട്ടസന്നിസ്സിതസീലാനം.

൨൨൨. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാതി, ‘‘മജ്ഝിമോ, ദഹരോ’’തി ആഗതേസു ഉപമാവാരേസു, ‘‘ഥേരോ’’തിആദിനാ ആഗതേസു ഉപമേയ്യവാരേസൂതി പഞ്ചസു സംകിലേസപക്ഖിയേസു വാരേസു ഏസ യഥാവുത്തോവ നയോതി വേദിതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ദന്തഭൂമിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ആസഞ്ചേപി കരിത്വാതി, ‘‘ഇമിനാഹം ബ്രഹ്മചരിയേന ദേവോ വാ ഭവേയ്യം ദേവഞ്ഞതരോ വാ, ദുക്ഖതോ വാ മുച്ചേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ ചേപി ചരന്തി, അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ തണ്ഹായ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ വിദൂസിതത്താതി അധിപ്പായോ. അനാസഞ്ചേപി കരിത്വാതി വുത്തനയേന പത്ഥനം അകത്വാ. അഭബ്ബാ ഫലസ്സ അധിഗമായ അനിയമിതഭാവതോ. പണിധാനവസേന ഹി പുഞ്ഞഫലം നിയതം നാമ ഹോതി, തദഭാവതോ കതം പുഞ്ഞം ന ലഭതീതി അധിപ്പായോ. തതിയപക്ഖേ ഉഭയട്ഠാനേഹി വുത്തം, ചതുത്ഥപക്ഖോ സമ്മാവതാരോ ഇതി ചതുകോടികോ പഞ്ഹോ ജാലവസേന ആഹടോ, തത്ഥ ആസാ നാമ പത്ഥനാ, മിച്ഛാഗാഹസ്മിം സതി ന വിപച്ചതി, സമ്മാഗാഹസ്മിം സതി വിപച്ചതി, ഉഭയഥാപി ഉഭയാപേക്ഖാനാമ, യോ മിച്ഛത്തധമ്മേ പുരക്ഖത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, തസ്സ യഥാധിപ്പായഫലം സമിജ്ഝതീതി ന വത്തബ്ബം അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ചിണ്ണത്താ; യോ പന സമ്മത്തം പുരക്ഖത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, തസ്സ യഥാധിപ്പായം ബ്രഹ്മചരിയഫലം ന സമിജ്ഝതീതി ന വത്തബ്ബം യോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ചിണ്ണത്താ. തേന വുത്തം – ‘‘ആസഞ്ചേപി കരിത്വാ അയോനിസോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തീ’’തിആദി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. അനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൦. ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസൂതി വുത്തം ഉപസങ്കമനകാരണം ദസ്സേന്തോ, ‘‘തസ്സ ഉപാസകസ്സ അഫാസുകകാലോ അഹോസീ’’തി ആഹ. അവിരാധിതന്തി അവിരജ്ഝനകം. യദി വാ തേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ, യദി വാ ഏകത്ഥാ, യം തത്ഥ അവിരജ്ഝനകം, തം തംയേവ പടിഭാതൂതി യോജനാ. ഝാനമേവാതി അപ്പമാണജ്ഝാനമേവ, ‘‘ചേതോവിമുത്തീ’’തി പന വുത്തത്താ ചിത്തേകഗ്ഗതായേവ ഏവം വുച്ചതീതി ഉപാസകസ്സ അധിപ്പായോ.

൨൩൧. യാവതാ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഛായാ ഫരതി, നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി, ഏത്താവതാ ‘‘രുക്ഖമൂല’’ന്തി വുച്ചതീതി ഏവം വുത്തം ഏകരുക്ഖമൂലപ്പമാണട്ഠാനം. കസിണനിമിത്തേന ഓത്ഥരിത്വാതി കസിണാരമ്മണം ഝാനം സമാപജ്ജന്തോ തസ്മിം കസിണ…പേ… വിഹരതീതി വുത്തോ. ആഭോഗോ നത്ഥി ഝാനക്ഖണേ. കാമം സമാപത്തിക്ഖണേ ആഭോഗോ നത്ഥി തതോ പന പുബ്ബേ വാ സിയാ സോ ആഭോഗോ, തമ്പി സന്ധായ മഹഗ്ഗതന്തി കേചി. ഇദാനി താസം ചേതോവിമുത്തീനം സതിപി കേനചി വിസേസേന അഭേദേ വിസയാദിതോ ലബ്ഭമാനഭേദം ദസ്സേതും, ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. നിമിത്തം ന വഡ്ഢതി വഡ്ഢേതബ്ബസ്സ നിമിത്തസ്സേവ അഭാവതോ. പഥവീകസിണാദീനം വിയ ആകാസഭാവനായ ഉഗ്ഘാടനം ന ജായതി. താനി ഝാനാനീതി ബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനാനി. ചുദ്ദസവിധേന പരിദമനാഭാവതോ അഭിഞ്ഞാനം പാദകാനി ന ഹോന്തി. നിമിത്തുഗ്ഘാടസ്സേവ അഭാവതോ അരൂപജ്ഝാനാനം അനധിട്ഠാനതായ നിരോധസ്സ പാദകാനി ന ഹോന്തീതി. കമ്മവട്ടഭാവേന കിലേസവട്ടവിപാകവട്ടാനം തിണ്ണം വട്ടാനം പച്ചയഭാവോ വട്ടപാദകതാ. ഉപപജ്ജനവസേനേവ തം തം ഭവം ഓക്കമതി ഏതേഹീതി ഭവോക്കമനാനി. ദുതിയനയസ്സ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഗ്ഘാടനസ്സ ലബ്ഭനതോ അരൂപജ്ഝാനോപരി സമതിക്കമോ ഹോതീതി അയമേവ വിസേസോ. ഏവന്തി യഥാവുത്തേന നിമിത്താവഡ്ഢനനിമിത്തവഡ്ഢനാദിപ്പകാരേന. നാനത്ഥാതി നാനാസഭാവാ. ഏവന്തി അപ്പമാണമഹഗ്ഗതസദ്ദവചനീയതായ നാനാബ്യഞ്ജനാ. കാമഞ്ചേത്ഥ അപ്പമാണസമാപത്തിതോപി നീഹരിത്വാ വക്ഖമാനഭവൂപപത്തികാരണം ദസ്സേതും സക്കാ, അട്ഠകഥായം പന കസിണഝാനതോവ നീഹരിത്വാ യോജനാ കതാതി തഥാ വുത്തം. അഥ വാ മഹഗ്ഗതഗഹണേനേത്ഥ അപ്പമാണാതി വുത്തബ്രഹ്മവിഹാരാനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ തസ്സാ സമഞ്ഞായ ഉഭയേസമ്പി സാധാരണഭാവതോ.

൨൩൨. ഏവം വുത്തോതി അസതിപി തഥാരൂപേ ആഭോഗേ ‘‘പരിത്താഭാതി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതീ’’തി വുത്തോ. അപ്പമാണം കത്വാ കസിണം വഡ്ഢേന്തസ്സ കസിണവഡ്ഢനവസേന ബഹുലീകാരസമ്ഭവതോ സിയാ ഝാനസ്സ ബലവതരതാ, തദഭാവേ ച ദുബ്ബലതാ, ആചിണ്ണവസിതായ പന പച്ചനീകധമ്മാനം സമ്മാ അപരിസോധനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി പഞ്ചഹാകാരേഹി ഝാനസ്സ അപ്പഗുണതം ദസ്സേന്തോ, ‘‘സുപ്പമത്തേ വാ’’തിആദിമാഹ. ഝാനസ്സ അപ്പാനുഭാവതായ ഏവ തന്നിമിത്താ പഭാപി അപ്പതരാ അപരിസുദ്ധാവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘വണ്ണോ…പേ… സംകിലിട്ഠോ ചാ’’തി. ദുതിയനയോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. തത്ഥാപി കസിണസ്സ പരിത്തഭാവേന വണ്ണസ്സ പരിത്തതാ, പരിത്താരമ്മണായ അനുരൂപതായ വാ നിമിത്തം പഭാമണ്ഡലകമ്പി പരിത്തമേവ സിയാതി അധിപ്പായോ. വിപുലപരികമ്മന്തി വിപുലഭാവേന പരികമ്മം. സേസം തതിയചതുത്ഥനയേസു വത്തബ്ബം പഠമദുതിയനയേസു വുത്തസദിസമേവ.

വണ്ണനാനത്തന്തി യദി പീതം യദി ലോഹിതം യദി വാ ഓദാതന്തി സരീരവണ്ണനാനത്തം. ആഭാനാനത്തന്തി പരിത്തവിപുലതാവസേന പഭായ നാനത്തം. അച്ചിനാനത്തന്തി തേജോധാതുസ്സ ദീഘാദിവസേന വേമത്തതാ. അഭിനിവിസന്തീതി അഭിരതിവസേന നിവിസന്തി നിസീദന്തി തിട്ഠന്തി. തേനാഹ ‘‘വസന്തീ’’തി.

൨൩൪. ആഭന്തി ദിബ്ബന്തീതി ആഭാതി ആഹ ‘‘ആഭാസമ്പന്നാ’’തി. തദങ്ഗേനാതി വാ തസ്സാ പരിത്തതായ അപ്പമാണതായ ച ആഭാകാരണം, തം പന അത്ഥതോ ഭവൂപപത്തികാരണമേവാതി ആഹ – ‘‘തസ്സാ ഭവൂപപത്തിയാ അങ്ഗേനാ’’തി. കായാലസിയഭാവോ തന്ദീആദീനം ഹേതുഭൂതാ കായസ്സ വിത്ഥായിതതാ.

൨൩൫. പാരമിയോതി മഹാസാവകസംവത്തനികാ സാവകപാരമിയോ പൂരേന്തോ. ബ്രഹ്മലോകേതി ബ്രഹ്മത്തഭാവേ, ബ്രഹ്മലോകേ വാ ഉപ്പത്തിം പടിലഭി, വുത്തമ്പി ചേതം ഥേരഗാഥാസു. അവോകിണ്ണന്തി അഞ്ഞേഹി അസമ്മിസ്സന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേ സഞ്ചരിതന്തി അതീതഭവേസു ജാതിവസേന സഞ്ചരണം മമ, സഞ്ചരിതന്തി തം മമസ്സാതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൬. തസ്മാതി അത്ഥകാമത്താ ഏവമാഹ, ന ഭഗവതോ വചനം അനാദിയന്തോ. യേ പന തദാ സത്ഥുവചനം ന ഗണ്ഹിംസു, തേ കിഞ്ചി അവത്വാ തുണ്ഹീഭൂതാ മങ്കുഭൂതാ അട്ഠംസു, തസ്മാ ഉഭയേസമ്പി സത്ഥരി അഗാരവപടിപത്തി നാഹോസി.

യേനപി ജനേന ന ദിട്ഠോതി യേന ഉഭയജനേന അഞ്ഞവിഹിതതായ കുഡ്ഡകവാടാദിഅന്തരികതായ വാ ന ദിട്ഠോ. ദമനത്ഥന്തി തേഹി ഉപാസകേഹി നിമ്മദഭാവം ആപാദിതാനം തേസം ഭിക്ഖൂനം ദമനത്ഥം. ഠപയിംസൂതി യോ ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം ദേതി, തസ്സ സതം ദണ്ഡോതി, സഹസ്സന്തി ച വദന്തി.

൨൩൭. വഗ്ഗഭാവേനേവ (സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗോ ൩.൪൬൪) നാനാസദ്ദോ അസ്സാതി പുഥുസദ്ദോ. സമജനോതി ഭണ്ഡനേ സമജ്ഝാസയോ ജനോ. ബാലലക്ഖണേ ഠിതോപി ‘‘അഹം ബാലോ’’തി ന മഞ്ഞതി. ഭിയ്യോ ചാതി അത്തനോ ബാലഭാവസ്സ അജാനനതോപി ഭിയ്യോ ച ഭണ്ഡനസ്സ ഉപരി ഫോടോ വിയ സങ്ഘഭേദസ്സ അത്തനോ കാരണഭാവമ്പി ഉപ്പജ്ജമാനം ന മഞ്ഞി നഞ്ഞാസി.

കലഹവസേന പവത്തവാചായേവ ഗോചരോ ഏതേസന്തി വാചാഗോചരാ ഹുത്വാ. മുഖായാമന്തി വിവാദവസേന മുഖം ആയമേത്വാ ഭാണിനോ. ന തം ജാനന്തീതി തം കലഹം ന ജാനന്തി. കലഹം കരോന്തോ ച തം ന ജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ന ജാനന്തി, തം ദസ്സേതും ആഹ – ‘‘ഏവം സാദീനവോ അയ’’ന്തി. അയം കലഹോ നാമ അത്തനോ പരേസഞ്ച അത്ഥജാപനതോ അനത്ഥുപ്പാദനതോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സമ്പരായേ ച സാദീനവോ, സദോസോതി അത്ഥോ.

ഉപനയ്ഹന്തീതി ഉപനാഹവസേന അനുബന്ധന്തി. പോരാണോതി പുരിമേഹി ബുദ്ധാദീഹി ആചിണ്ണസമാചിണ്ണതായ പുരാതനോ.

ന ജാനന്തീതി അനിച്ചസഞ്ഞം ന പച്ചുപട്ഠാപേന്തി.

തഥാ പവത്തവേരാനന്തി അട്ഠിഛിന്നാദിഭാവം നിസ്സായ ഉപനയവസേന ചിരകാലം പവത്തവേരാനം.

ബാലസഹായതായ ഇമേ ഭിക്ഖൂ കലഹപസുതാ, പണ്ഡിതസഹായാനം പന ഇദം ന സിയാതി പണ്ഡിതസഹായസ്സ ബാലസഹായസ്സ ച വണ്ണാവണ്ണദീപനത്ഥം വുത്താ. സീഹബ്യഗ്ഘാദികേ പാകടപരിസ്സയേ രാഗദോസാദികേ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയേ ച അഭിഭവിത്വാ.

മാതങ്ഗോ അരഞ്ഞേ മാതങ്ഗരഞ്ഞേതി സരലോപേന സന്ധി. മാതങ്ഗസദ്ദേനേവ ഹത്ഥിഭാവസ്സ വുത്തത്താ നാഗവചനം തസ്സ മഹത്തവിഭാവനത്ഥന്തി ആഹ – ‘‘നാഗോതി മഹന്താധിവചനമേത’’ന്തി. മഹന്തപരിയായോപി ഹി നാഗ-സദ്ദോ ഹോതി ‘‘ഏവം നാഗസ്സ നാഗേന, ഈസാദന്തസ്സ ഹത്ഥിനോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൫; മഹാവ. ൪൬൭).

൨൩൮. കിരസദ്ദോ അനുസ്സവസൂചനത്ഥോ നിപാതോ. തേന അയമേത്ഥ സുതിപരമ്പരാതി ദസ്സേതി. ഭഗവതാ ഹി സോ ആദീനവോ പഗേവ പരിഞ്ഞാതോ, ന തേന സത്ഥാ നിബ്ബിണ്ണോ ഹോതി; തസ്മിം പന അന്തോവസ്സേ കേചി ബുദ്ധവേനേയ്യാ നാഹേസും; തേന അഞ്ഞത്ഥ ഗമനം തേസം ഭിക്ഖൂനം ദമനുപായോതി പാലിലേയ്യകം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛന്തോ ഏകവിഹാരിം ആയസ്മന്തം ഭഗും, സമഗ്ഗവാസം വസന്തേ ച അനുരുദ്ധത്ഥേരാദികേ സമ്പഹംസേതും അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ച. ഇമം ഉപക്കിലേസോവാദം ദാതും തത്ഥ ഗതോ, തസ്മാ കലഹകാരകേ കിരസ്സാതി ഏത്ഥാപി കിരസദ്ദഗ്ഗഹണേ ഏസേവ നയോ. വുത്തനയമേവ ഗോസിങ്ഗസാലസുത്തേ (മ. നി. ൧.൩൨൫ ആദയോ).

൨൪൧. ‘‘യഥാ കഥം പനാ’’തി വുത്തപുച്ഛാനം പച്ഛിമഭാവതോ ‘‘അത്ഥി പന വോതി പച്ഛിമപുച്ഛായാ’’തി വുത്തം, ന പുന ‘‘അത്ഥി പന വോ’’തി പവത്തനസ്സ പുച്ഛനസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. സോ പന ലോകുത്തരധമ്മോ. ഥേരാനന്തി അനുരുദ്ധത്ഥേരാദീനം നത്ഥി. പരികമ്മോഭാസം പുച്ഛതീതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേ കതാധികാരത്താ തസ്സ ഉപ്പാദനത്ഥം പരികമ്മോഭാസം പുച്ഛതി. പരികമ്മോഭാസന്തി പരികമ്മസമാധിനിബ്ബത്തം ഓഭാസം, ഉപചാരജ്ഝാനസഞ്ജനിതം ഓഭാസന്തി അത്ഥോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനലാഭീ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മത്ഥം ഓഭാസകസിണം ഭാവേത്വാ ഉപചാരേ ഠപിതോ സമാധി പരികമ്മസമാധി, തത്ഥ ഓഭാസോ പരികമ്മോഭാസോതി വുത്തോ. തം സന്ധായാഹ – ‘‘ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമാതി പരികമ്മോഭാസം സഞ്ജാനാമാ’’തി. യത്തകേ ഹി ഠാനേ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപഗതം ദട്ഠുകാമോ, തത്തകം ഠാനം ഓഭാസകസിണം ഫരിത്വാ ഠിതോ. തം ഓഭാസം തത്ഥ ച രൂപഗതം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന പസ്സതി, ഥേരാ ച തഥാ പടിപജ്ജിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമ ദസ്സനഞ്ച രൂപാന’’ന്തി. യസ്മാ പന തേസം രൂപഗതം പസ്സന്താനം പരികമ്മവാരോ അതിക്കമി, തതോ ഓഭാസോ അന്തരധായി, തസ്മിം അന്തരഹിതേ രൂപഗതമ്പി ന പഞ്ഞായതി. പരികമ്മന്തി ഹി യഥാവുത്തകസിണാരമ്മണം ഉപചാരജ്ഝാനം, രൂപഗതം പസ്സന്താനം കസിണോഭാസവസേന രൂപഗതദസ്സനം, കസിണോഭാസോ ച പരികമ്മവസേനാതി തദുഭയമ്പി പരികമ്മസ്സ അപ്പവത്തിയാ നാഹോസി, തയിദം കാരണം ആദികമ്മികഭാവതോ ഥേരാ ന മഞ്ഞിംസു, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നപ്പടിവിജ്ഝാമാ’’തി.

നിമിത്തം പടിവിജ്ഝിതബ്ബന്തി കാരണം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേത്വാ സുവിസുദ്ധദിബ്ബചക്ഖുഞാണേ ഥേരം പതിട്ഠാപേതുകാമോ സത്ഥാ വദതി. കിം ന ആളുലേസ്സന്തീതി കിം ന ബ്യാമോഹേസ്സന്തി, ബ്യാമോഹേസ്സന്തി ഏവാതി അത്ഥോ. വിചികിച്ഛാ ഉദപാദീതി ദിബ്ബചക്ഖുനോ യഥാഉപട്ഠിതേസു രൂപഗതേസു അപുബ്ബതായ, ‘‘ഇദം നു ഖോ രൂപഗതം കിം, ഇദം നു ഖോ കി’’ന്തി മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നത്താ വിചികിച്ഛാ സംസയോ ഉപ്പജ്ജി. സമാധി ചവീതി വിചികിച്ഛായ ഉപ്പന്നത്താ പരികമ്മസമാധി വിഗച്ഛി. തതോ ഏവ ഹി പരികമ്മോഭാസോപി അന്തരധായി, ദിബ്ബചക്ഖുനാപി രൂപം ന പസ്സി. ന മനസി കരിസ്സാമീതി മനസികാരവസേന മേ രൂപാനി ഉപട്ഠഹിംസു, രൂപാനി പസ്സതോ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ഇദാനി കിഞ്ചി ന മനസി കരിസ്സാമീതി തുണ്ഹീ അഹോസി തം പന തുണ്ഹീഭാവപ്പത്തിം സന്ധായാഹ ‘‘അമനസികാരോ ഉദപാദീ’’തി.

തഥാഭൂതസ്സ അമനസികാരസ്സ അഭാവം ആഗമ്മ ഉപ്പിലം ഉദപാദി. വീരിയം ഗാള്ഹം പഗ്ഗഹിതന്തി ഥിനമിദ്ധഛമ്ഭിതത്താനം വൂപസമനത്ഥം അച്ചാരദ്ധവീരിയം അഹോസി, തേന ചിത്തേ സമാധിദൂസികാ ഗേഹസ്സിതാ ബലവപീതി ഉപ്പന്നാ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പിലം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തതോതി സിഥിലവീരിയത്താ. പതമേയ്യാതി അതിവിയ ഖിന്നം ഭവേയ്യ. തം മമാതി പത്ഥനാഅഭിഭവനീയമനസീസേന ജപ്പേതീതി അഭിജപ്പാ, തണ്ഹാ. നാനത്താ നാനാസഭാവാ സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ. അതിവിയ ഉപരി കത്വാ നിജ്ഝാനം പേക്ഖനം അതിനിജ്ഝായിതത്തം.

൨൪൩. പരികമ്മോഭാസമേവാതി പരികമ്മസമുട്ഠിതം ഓഭാസമേവ. ന ച രൂപാനി പസ്സാമീതി ഓഭാസമനസികാരപസുതതായ ദിബ്ബചക്ഖുനാ രൂപാനി ന പസ്സാമി. വിസയരൂപമേവാതി തേന ഫരിത്വാ ഠിതട്ഠാനേവ ദിബ്ബചക്ഖുനോ വിസയഭൂതം രൂപഗതമേവ മനസി കരോമി.

കസിണരൂപാനം വസേനേത്ഥ ഓഭാസസ്സ പരിത്തതാതി ആഹ ‘‘പരിത്തട്ഠാനേ ഓഭാസ’’ന്തി. പരിത്താനി രൂപാനീതി കതിപയാനി, സാ ച നേസം പരിത്തതാ ഠാനവസേനേവാതി ആഹ ‘‘പരിത്തകട്ഠാനേ രൂപാനീ’’തി. ‘‘അപ്പമാണഞ്ചേവാ’’തിആദിനാ വുത്തോ ദുതിയവാരോ. ഓഭാസപരിത്തതം സന്ധായ പരികമ്മസമാധി ‘‘പരിത്തോ’’തി വുത്തോ തസ്സേവ ഓഭാസസ്സ അപ്പമാണതായ അപ്പമാണസമാധീതി വചനതോ. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം പരിത്തസമാധിനോ ഉപ്പന്നസമയേ. ദിബ്ബചക്ഖുപി പരിത്തകം ഹോതി പരിത്തരൂപഗതദസ്സനതോ.

൨൪൫. ദുകതികജ്ഝാനസമാധിന്തി ചതുക്കനയേ ദുകജ്ഝാനസമാധിം, പഞ്ചകനയേ തികജ്ഝാനസമാധിന്തി യോജനാ. ദുകജ്ഝാനസമാധിന്തി ചതുക്കനയേ തതിയചതുത്ഥവസേന ദുകജ്ഝാനസമാധിം, പഞ്ചകനയേ ചതുത്ഥപഞ്ചമവസേന ദുകജ്ഝാനസമാധിം. തികചതുക്കജ്ഝാനസമാധിന്തി ചതുക്കനയേ തികജ്ഝാനസമാധിം, പഞ്ചകനയേ ചതുക്കജ്ഝാനസമാധിന്തി യോജനാ.

തിവിധന്തി സപ്പീതികവസേന തിപ്പകാരം സമാധിം. തദന്തോഗധാതി സപ്പീതികാദിസഭാവാ. കാമം ഭഗവാ പുരിമയാമേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം, പച്ഛിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം നിബ്ബത്തേന്തോപി ഇമാനി ഞാണാനി ഭാവേസിയേവ. വിപസ്സനാപാദകാനി പന ഞാണാനി സന്ധായ, ‘‘പച്ഛിമയാമേ’’തി വുത്തം, തേനാഹ ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി. പഞ്ചമജ്ഝാനസ്സാതി പഞ്ചമജ്ഝാനികസ്സ വസേന പഠമജ്ഝാനികോ മഗ്ഗോ നത്ഥി. സോതി പഞ്ചകനയോ ഭഗവതോ ലോകിയോ അഹോസി. ഏതന്തി ഏതം, ‘‘സവിതക്കമ്പി സവിചാരം സമാധിം ഭാവേമീ’’തിആദിവചനം. ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം സന്ധായ വുത്തം, ന ‘‘ലോകിയം വാ ലോകുത്തരമേവ വാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൯. ബാലപണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. ഏതേഹീതി ദുചിന്തിതാദീഹി. ഏതേന ലക്ഖണസദ്ദസ്സ കരണത്ഥതമാഹ. താനേവാതി ലക്ഖണാനി ഏവ. തസ്സാതി ബാലസ്സ. ‘‘അയം ബാലോ’’തി നിമീയതി സഞ്ചാനീയതി ഏതേഹീതി ബാലനിമിത്താനി. അപദാനം വുച്ചതി വിഖ്യാതം കമ്മം. ദുചിന്തിതാദീനി ച ബാലേ വിഖ്യാതാനി, അവധാരണഭാവേ വാ, തസ്മാ ബാലസ്സ അപദാനാനീതി ബാലാപദാനാനി. അഭിജ്ഝാദീഹി ദുട്ഠം ദൂസിതം ചിന്തേതീതി ദുചിന്തിതചിന്തീ. ലോഭാദീഹി ദുട്ഠം ഭാസിതം മുസാവാദാദിം ഭാസതീതി ദുബ്ഭാസിതഭാസീ. തേസം തേസംയേവ വസേന കത്തബ്ബതോ ദുക്കടകമ്മം പാണാതിപാതാദിം കരോതീതി ദുക്കടകമ്മകാരീ. തേനാഹ ‘‘ചിന്തയന്തോ’’തിആദി. താനി ഉപനിസ്സായ ജാതന്തി തജ്ജം. തതോ ഏവ തേസം സാരുപ്പം അനുരൂപന്തി തസ്സാരുപ്പം. തേനാഹ ‘‘തജ്ജാതിക’’ന്തിആദി. കച്ഛമാനായാതി കഥിയമാനായ.

൨൪൮. യസ്മാ സത്താനം യഥൂപചിതാനി കമ്മാനി കതോകാസാനി തദുപട്ഠാപിതാനി കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താനി മരണസ്സ ആസന്നകാലേ ചിത്തസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്താനി, തദാ ഓലമ്ബന്താനി വിയ അഭിഭവന്താനി വിയ അജ്ഝോത്ഥരന്താനി വിയ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ഓലമ്ബനാദിആകാരേന ഹി താനി ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി. ഉപട്ഠാനാകാരോ ഏവ തദാ ചിത്തസ്സ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതീതി ആഹ – ‘‘തസ്മിം ഉപട്ഠാനാകാരേ ആപാഥഗതേ’’തി.

൨൪൯. ന സക്കാതി ന വദതീതി ഏതേന ദ്വേപി പടിസേധാ പകതിഅത്ഥാതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ന സുകരാതി പന ഇമിനാ ദുക്കരഭാവോ ദീപിതോ, ദുക്കരഞ്ച താവ ഉപായേന സക്കാ കാതുന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ന സുകരം പനാ’’തിആദി. തേനാതി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗമനേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സംവിജ്ഝനേന. അസ്സാതി ചോരസ്സ. ഇതോ ഉത്തരിപീതി മജ്ഝന്ഹികസമയം സായന്ഹസമയഞ്ച സത്തിസതേന.

൨൫൦. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതീതി ഇമിനാ സങ്ഖാതബ്ബമത്തം നത്ഥീതി ദീപിതം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഗണനാമത്തമ്പി ന ഗച്ഛതീ’’തി. ഉപനിക്ഖേപനമത്തമ്പീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കലഭാഗന്തി കലാനം സങ്ഗണനകോട്ഠാസം. തേനാഹ ‘‘സതിമം കല’’ന്തിആദി. ഓലോകിതമത്തമ്പീതി ഉപനിക്ഖേപനവസേന ഓലോകനമത്തകമ്പി. തം കമ്മകാരണന്തി തം പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണം ചതുന്നമ്പി പസ്സാനം വസേന സമ്പരിവത്തേത്വാ കരോന്തിയേവ, പാളിയം പന ഏകപസ്സവസേന ആഗതാ. ഗേഹസ്സാതി മഹതോ ഗേഹസ്സ. സബ്ബതോതി സബ്ബാവയവതോ. സമ്പജ്ജലിതേ ഏകജാലീഭൂതേ. സുപക്കുഥിതായാതി സുട്ഠു നിപക്കായ.

വിഭത്തോതി തത്ഥ നിബ്ബത്തകസത്താനം സാധാരണകമ്മുനാ വിഭത്തോ വിയ നിബ്ബത്തോ. അയോപാകാരേന പരിതോ അത്തോ ഗഹിതോതി അയോപാകാരപരിയത്തോ പരിക്ഖിത്തോ.

യമകഗോളകാതി ദാരകാനം കീളനയുഗളാ. ഏവമ്പി ദുക്ഖോതി യഥാവുത്തഉസ്സദനിരയവസേനപി സോത-ഘാന-ജിവ്ഹാ-കായ-മനോ-ഗോചരതാവസേനപി ഇമിനാ ആകാരേന ദുക്ഖോതി.

൨൫൧. ദന്തേഹി ഉല്ലേഹിത്വാതി ഉത്തരദന്തേഹി അഞ്ഛിത്വാ. രസവസേന അതിത്തോ അസ്സാദോ രസാദോ. തേനാഹ ‘‘രസഗേധേന പരിഭുത്തരസോ’’തി.

൨൫൨. ദുരൂപോതി വിരൂപോ. ദുദ്ദസോതി തേനേവ വിരൂപഭാവേന അനിട്ഠദസ്സനോ. ലകുണ്ഠകോതി രസ്സോ. പവിട്ഠഗീവോതി ഖന്ധന്തരം അനുപവിട്ഠഗീവോ. മഹോദരോതി വിപുലകുച്ഛി. യേഭുയ്യേന ഹി ലകുണ്ടകാ സത്താ രസ്സഗീവാ പുഥുലകുച്ഛികാവ ഹോന്തീതി തഥാ വുത്തം. കാണോ നാമ ചക്ഖുവികലോതി വുത്തം – ‘‘ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ’’തി. കുണീതി ഹത്ഥവികലോ വുച്ചതീതി ആഹ – ‘‘ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ’’തി. വാതാദിനാ ഉപഹതകായപക്ഖോ ഇധ പക്ഖഹതോതി അധിപ്പേതോ, ന പക്ഖിഹതോതി ആഹ – ‘‘പക്ഖഹതോതി പീഠസപ്പീ’’തി. ദുക്ഖാനുപബന്ധദസ്സനത്ഥന്തി അപരാപരജാതീസു വിപാകദുക്ഖസ്സ അനുപബന്ധവസേന പവത്തിദസ്സനത്ഥം.

കലീയതി ഖലീയതി അപ്പഹീയതി സാസനം ഏതേനാതി കലി, ജുതപരാജയോ. സോ ഏവ ഗഹസദിസതായ ‘‘കലിഗ്ഗഹോ’’തി വുത്തോ. അധിബന്ധന്തി കുടുമ്ബസ്സ അധിവുത്ഥസ്സ മൂലഭൂതസ്സ അത്തനോ ബന്ധിതബ്ബതം. തേനാഹ ‘‘അത്തനാപി ബന്ധം നിഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ബാലഭൂമിയാ ബാലഭാവസ്സ മത്ഥകപ്പത്തി നിരയഗാമികമ്മകാരിതാതി ‘‘നിരയേ നിബ്ബത്തതി’’ച്ചേവ വുത്തം. തഗ്ഗഹണേനേവ പന തതോ മുദുമുദുതരാദികമ്മവസേന സേസാപായേസു അപരാപരനിബ്ബത്താദിബാലഭൂമി വിഭാവിതാ ഹോതീതി.

൨൫൩. വുത്താനുസാരേനാതി ‘‘ബാലോ അയ’’ന്തിആദിനാ വുത്തസ്സ അത്ഥവചനസ്സ ‘‘പണ്ഡിതോ അയ’’ന്തി ഏതേഹി ലക്ഖീയതീതിആദിനാ അനുസാരേന. മനോസുചരിതാദീനം വസേനാതി ചിന്തേന്തോ അനഭിജ്ഝാ-അബ്യാപാദ-സമ്മാദസ്സനം സുചിന്തിതമേവ ചിന്തേതീതിആദിനാ മനോസുചരിതാനം തിണ്ണം സുചരിതാനം വസേന യോജേതബ്ബാനി.

ചക്കരതനവണ്ണനാ

൨൫൬. ഉപോസഥം (ദീ. നി. ടീ. ൨.൨൪൩) വുച്ചതി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം സബ്ബദിവസേസു ഗഹട്ഠേഹി രക്ഖിതബ്ബസീലം, സമാദാനവസേന തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉപോസഥികോ, തസ്സ. തേനാഹ ‘‘സമാദിന്നഉപോസഥങ്ഗസ്സാ’’തി. തദാതി തസ്മിം കാലേ, യസ്മിം പന കാലേ ചക്കവത്തിഭാവസംവത്തനിയ-ദാന-സീലാദി-പുഞ്ഞസമ്ഭാരസമുദാഗമസമ്പന്നോ പൂരിതചക്കവത്തിവത്തോ കാദീപദേസവിസേസപച്ചാജാതിയാ ചേവ കുലരൂപഭോഗാധിപതേയ്യാദിഗുണവിസേസസമ്പത്തിയാ ച തദനുരൂപേ അത്തഭാവേ ഠിതോ ഹോതി, തസ്മിം കാലേ. താദിസേ ഹി കാലേ ചക്കവത്തിഭാവീ പുരിസുത്തമോ യഥാവുത്തഗുണസമന്നാഗതോ രാജാ ഖത്തിയോ ഹുത്വാ മുദ്ധാവസിത്തോ വിസുദ്ധസീലോ അനുപോസഥം സതസഹസ്സവിസ്സജ്ജനാദിനാ സമ്മാപടിപത്തിം പടിപജ്ജതി, ന യദാ ചക്കരതനം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ ഏവ. തേനാഹ – ‘‘പാതോ…പേ… ധമ്മതാ’’തി. (തത്ഥ ദമോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ, സംയമോ സീലസംവരോ.)

വുത്തപ്പകാരപുഞ്ഞകമ്മപച്ചയന്തി ചക്കവത്തിഭാവാവഹദാനദമസംയമാദിപുഞ്ഞകമ്മഹേതുകം. നീലമണിസങ്ഘാടസദിസന്തി ഇന്ദനീലമണിസഞ്ചയസമാനം. ദിബ്ബാനുഭാവയുത്തത്താതി ദസ്സനീയതാ മനുഞ്ഞഘോസതാ ആകാസഗാമിതാ ഓഭാസവിസ്സജ്ജനാ അപ്പടിഘാതതാ രഞ്ഞോ ഇച്ഛിതത്ഥനിപ്ഫത്തികാരണതാതി ഏവമാദീഹി ദിബ്ബസദിസേഹി ആനുഭാവേഹി സമന്നാഗതത്താ. സബ്ബേഹി ആകാരേഹീതി സബ്ബേഹി സുന്ദരേഹി ആകാരേഹി. പരിപൂരന്തി പരിപുണ്ണം. സാ ചസ്സ പാരിപൂരി ഇദാനേവ വിത്ഥാരീയതി.

പനാളീതി ഛിദ്ദം. സുദ്ധസിനിദ്ധദന്തപന്തിയാ നിബ്ബിവരായാതി അധിപ്പായോ. നാഭിപനാളി പരിക്ഖേപപട്ടേസൂതി നാഭിപരിക്ഖേപപട്ടേ ചേവ നാഭിയാ പനാളിപരിക്ഖേപപട്ടേ ച. സുവിഭത്താവാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണത്താ സുട്ഠു വിഭത്താ. പരിച്ഛേദലേഖന്തരേസു മണികാ സുവിഭത്താ ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തീതി വദന്തി.

പരിച്ഛേദലേഖാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന മാലാകമ്മാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സുരത്താതിആദീസു സുരത്തഗ്ഗഹണേന മഹാനാമവണ്ണതം പടിക്ഖിപതി, സുദ്ധഗ്ഗഹണേന സംകിലിട്ഠതം, സിനിദ്ധഗ്ഗഹണേന ലൂഖതം. കാമം തസ്സ ചക്കരതനസ്സ നേമിമണ്ഡലം അസന്ധികംവ നിബ്ബത്തം, സബ്ബത്ഥകമേവ പന കേവലം പവാളവണ്ണോവ ന സോഭതീതി പകതിചക്കസ്സ സന്ധിയുത്തേസു ഠാനേസു രത്തജമ്ബുനദപരിക്ഖതം അഹോസി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സന്ധീസു പനസ്സാ’’തിആദി.

നേമിമണ്ഡലപിട്ഠിയന്തി നേമിമണ്ഡലസ്സ പിട്ഠിപദേസേ. ദസന്നം ദസന്നം അരാനമന്തരേതി ദസന്നം ദസന്നം അരാനം അന്തരസമീപേ പദേസേ. ഛിദ്ദമണ്ഡലചിത്തോതി മണ്ഡലസണ്ഠാനഛിദ്ദവിചിത്തോ. സുകുസലസമന്നാഹതസ്സാതി സുട്ഠു കുസലേന സിപ്പിനാ പഹതസ്സ, വാദിതസ്സാതി അത്ഥോ. വഗ്ഗൂതി മനോരമോ രജനീയോതി സുണന്താനം രാഗുപ്പാദകോ. കമനീയോതി കന്തോ. സമോസരിതകുസുമദാമാതി ഓലമ്ബിതസുഗന്ധകുസുമദാമാ. നേമിപരിക്ഖേപസ്സാതി നേമിപരിയന്തപരിക്ഖേപസ്സ. നാഭിപനാളിയാ ദ്വിന്നം പസ്സാനം വസേന ‘‘ദ്വിന്നമ്പി നാഭിപനാളീന’’ന്തി വുത്തം. ഏകാ ഏവ ഹി സാ പനാളി. യേഹീതി യേഹി ദ്വീഹി സീഹമുഖേഹി. പുന യേഹീതി മുത്താകലാപേഹി.

ഓധാപയമാനന്തി സോതും അവഹിതാനി കുരുമാനം. ചന്ദോ പുരതോ, ചക്കരതനം പച്ഛാതി ഏവം പുബ്ബാപരിയേന പുബ്ബാപരഭാഗേന.

അന്തേ പുരസ്സാതി അനുരാധപുരേ രഞ്ഞോ അന്തേപുരസ്സ ഉത്തരസീഹപഞ്ജരആസന്നേ തദാ രഞ്ഞോ പാസാദേ താദിസസ്സ ഉത്തരദിസായ സീഹപഞ്ജരസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം. സുഖേന സക്കാതി കിഞ്ചി അനാരുഹിത്വാ സരീരഞ്ച അനുല്ലങ്ഘിത്വാ യഥാഠിതേനേവ ഹത്ഥേന പുപ്ഫമുട്ഠിയോ ഖിപിത്വാ സുഖേന സക്കാ ഹോതി പൂജേതും.

നാനാവിരാഗരതനപ്പഭാസമുജ്ജലന്തി നാനാവിധചിത്തവണ്ണരതനോഭാസപഭസ്സരം. ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തേതി. ആഗന്ത്വാ ഠിതട്ഠാനതോ ഉപരി ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തേ.

സന്നിവേസക്ഖമോതി ഖന്ധവാരസന്നിവേസയോഗ്യോ. സുലഭാഹാരൂപകരണോതി സുഖേനേവ ലദ്ധബ്ബധഞ്ഞഗോരസദാരുതിണാദിഭോജനസാധനോ. പരചക്കന്തി പരസ്സ രഞ്ഞോ സേനാ, ആണാ വാ.