൩. അച്ഛരിയബ്ഭുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. വിഭത്തിപതിരൂപകാ ച നിപാതാ ഹോന്തീതി യഥാരഹം തംതംവിഭത്തിഅത്ഥദീപകാ, ഇധ പച്ചത്തവചനോ യത്രസദ്ദോ, ഹിസദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ, നാമസദ്ദോ അച്ഛരിയത്ഥോ, പദത്തയസ്സ പന അച്ഛരിയത്ഥനിദ്ദിട്ഠതായ ‘‘അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ’’തി വുത്തം. ഏകംസതോ പനേതം പദത്തയം. തഥാ ഹി വക്ഖതി, ‘‘യത്രാതി നിപാതവസേന അനാഗതവചന’’ന്തി. പപഞ്ചസദ്ദോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ. ഛിന്നവടുമേതി ഇമിനാ സബ്ബകിലേസവട്ടസ്സ അകുസലകമ്മവട്ടസ്സ ച ഛിന്നത്താ വിപാകവട്ടസ്സ ച ഉപരി വക്ഖമാനത്താ ആഹ – ‘‘വടുമന്തി കുസലാകുസലകമ്മവട്ടം വുച്ചതീ’’തി. നിപാതവസേന യത്രസദ്ദയോഗേന. അനാഗതവചനന്തി ഇദം അനാഗതവചനസദിസത്താ വുത്തം. അനാഗതത്ഥവാചീ ഹി അനാഗതവചനം, അത്ഥോ ചേത്ഥ അതീതോതി. അനുസ്സരീതി ഇദം അനുസ്സരിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ന അനുസ്സരിസ്സതീ’’തി സദ്ദപയോഗസ്സ അതീതവിസയത്താ. യദാ പന തേഹി ഭിക്ഖൂഹി യാ കഥാ പവത്തിതാ, തതോ പച്ഛാപി ഭഗവതോ തേസം ബുദ്ധാനം അനുസ്സരണം ഹോതിയേവ.

ഖത്തിയജച്ചാതിആദികാലതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നായ ഖത്തിയജാതിയാ ഉദിതോദിതായ. ബ്രഹ്മജച്ചാതി ബ്രാഹ്മണജച്ചാ. ഏവംഗോത്തേപി ഏസേവ നയോ. ലോകിയലോകുത്തരസീലേനാതി പാരമിതാസമ്ഭൂതേന ബുദ്ധാവേണികത്താ അനഞ്ഞസാധാരണേന ലോകിയേന ലോകുത്തരേന ച സീലേന. ഏവംസീലാതി അനവസേസസീലാനം വിസും പച്ചവേക്ഖണകരണേന ഏവംസീലാതി അനുസ്സരിസ്സതി. ഏസ നയോ സേസേസു. യഥാ വിജ്ജാഭാഗിയാ വിജ്ജാസമ്പയുത്തധമ്മാ, ഏവം സമാധിപക്ഖാ സമാധിസമ്പയുത്തധമ്മാപി സതിവീരിയാദയോതി ആഹ – ‘‘ഹേട്ഠാ സമാധിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഗഹിതത്താ വിഹാരോ ഗഹിതോവാ’’തി. തസ്മാ സമാധിപക്ഖധമ്മവിനിമുത്തോ ഏവ ഇധ വിഹാരോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘ഇദം ഹീ’’തിആദി.

യഥാ വാ അട്ഠസമാപത്തിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസങ്ഗഹിതാ ലോകിയലോകുത്തരാ സമാധിപഞ്ഞാ ‘‘ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ’’തി പദേഹി ഹേട്ഠാ ഗഹിതാപി യഥാസകം പടിപക്ഖതോ മുച്ചനസ്സ പവത്തിവിസേസം ഉപാദായ ‘‘ഏവംവിമുത്താ’’തി ഏത്ഥ പുന ഗഹിതാ, തഥാ ‘‘ഏവംധമ്മാ’’തി ഏത്ഥ ഗഹിതാപി സമാധിപക്ഖധമ്മാ ദിബ്ബബ്രഹ്മആനേഞ്ജഅരിയവിഹാരസങ്ഖാതം അത്തനോ പവത്തിവിസേസം ഉപാദായ, ‘‘ഏവംവിഹാരീ’’തി ഏത്ഥ പുന ഗഹിതാതി വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോ. ഫലധമ്മാനം പവത്തികാലേപി കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി ന തംആനുഭാവജാതാ, അഥ ഖോ അരിയമഗ്ഗേന കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താതി ആഹ – ‘‘മഗ്ഗാനുഭാവേന കിലേസാനം പടിപസ്സദ്ധന്തേ ഉപ്പന്നത്താ’’തി. യോ യം പജഹതി, സോ പഹായകോ പഹാതബ്ബതോ വിമുത്തോതി വുച്ചതി വിസംസട്ഠഭാവതോതി പഹാനവിഭാഗേന വുച്ചമാനേ അപഹായകസ്സ നിബ്ബാനസ്സ കഥം വിമുത്തതാ? വിസംസട്ഠാഭാവതോ ഏവ. തഞ്ഹി പകതിയാവ സബ്ബസോ കിലേസേഹി വിസംസട്ഠം വിനിസ്സടം സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതം, തസ്മാസ്സ തതോ നിസ്സടത്താ നിസ്സരണവിമുത്തി നിസ്സരണപഹാനന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തിആദി.

൧൯൯. ഇമേ തഥാഗതസ്സ അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മാ, ന സാവകവിസയാ, മമ പന ദേസനാ തയാ സുതാ ഏവാതി തേ ഥേരസ്സേവ ഭാരം കരോന്തോ, ‘‘തം ഭിയ്യോസോമത്തായ പടിഭന്തൂ’’തി ആഹ. സതോ സമ്പജാനോതി ഏത്ഥ കാലഭേദവസേന ലബ്ഭമാനമ്പി സമ്പജാനഭാവം അനാമസിത്വാ ഗതിവിഭാഗേന തം ദസ്സേതും, ‘‘ദ്വേ സമ്പജഞ്ഞാനീ’’തിആദി വുത്തം – അട്ഠ വരേ ഗണ്ഹന്തോതി ഏത്ഥ കഥം വരം ദേവതാ ദേതി, പരസ്സ ദീയമാനഞ്ച തം കഥം പരസ്സ സമിജ്ഝതീതി? കമ്മബലേനേവ. യദി ഹി തം കമ്മം കതോകാസം യസ്സ തദപദേസേന ഫലം വിപച്ചതി, ഏവം ദേവതായ തസ്സ വരം ദിന്നം, ഇതരേന ച ലദ്ധന്തി വോഹാരോ ഹോതീതി. അപിച പരസ്സ പത്ഥിതവരാനി നാമ വിപച്ചമാനസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയഭൂതോ പയോഗവിസേസോതി ദട്ഠബ്ബം. താനി വിപച്ചനേ ഏകന്തികാനിപി അപ്പേസക്ഖാ ദേവതാ – ‘‘അയമസ്സ പത്ഥനാ സമിജ്ഝിസ്സതി, നോ’’തി ന ജാനന്തി, സക്കോ പന പഞ്ഞവാ താനി ഏകച്ചം ജാനാതിയേവ. തേന വുത്തം – ‘‘സക്കേന പസീദിത്വാ ദിന്നേ അട്ഠ വരേ ഗണ്ഹന്തോ’’തിആദി.

പഠമജവനവാരേതി ഉപ്പന്നസ്സ സബ്ബപഠമജവനവാരേ. സോ ഹി പടിസന്ധിയാ ആസന്നഭാവതോ അവിസദോ ഹോതി, ദേവഭാവേ നികന്തിവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ ന ജാനാതി. അഞ്ഞാഹി ദേവതാഹി അസാധാരണജാനനം ഹോതി ദുതിയജവനവാരതോ പട്ഠായ പവത്തനതോ.

അഞ്ഞേപി ദേവാതിആദിനാ ബോധിസത്തസ്സ തത്ഥ സമ്പജഞ്ഞേനേവ ഠിതഭാവം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതി. ആഹാരൂപച്ഛേദേന കാലങ്കരോന്തീതി ഇദം ഖിഡ്ഡാപദോസികവസേന വുത്തം. ഇതരേസമ്പി ദിബ്ബഭോഗേഹി മുച്ഛിതതം അജ്ഝാപന്നാനം തിട്ഠന്താനം സമ്പജഞ്ഞാഭാവോ ഹോതിയേവ. കിം തഥാരൂപം ആരമ്മണം നത്ഥീതി യഥാരൂപം ഉളാരം പണീതഞ്ച ആരമ്മണം പടിച്ച തേ ദേവാ സംമുച്ഛിതാ ആഹാരൂപച്ഛേദമ്പി കരോന്തി, കിം തഥാരൂപം ഉളാരം പണീതഞ്ച ആരമ്മണം ബോധിസത്തസ്സ നത്ഥീതി ബോധിസത്തസ്സ സമ്പജഞ്ഞാനുഭാവം വിഭാവേതും ചോദനം സമുട്ഠാപേതി? ബോധിസത്തോ ഹി യത്ഥ യത്ഥ നിബ്ബത്തതി, തത്ഥ തത്ഥ അഞ്ഞേ സത്തേ ദസഹി വിസേസേഹി അധിഗ്ഗണ്ഹാതി, പഗേവ തത്ഥ ദേവഭൂതോ, തഥാപി ‘‘സതോ സമ്പജാനോ’’തി അയമേത്ഥ അച്ഛരിയധമ്മോ വുത്തോ.

൨൦൦. സമ്പത്തിഭവേ ദീഘായുകതാ നാമ പഞ്ഞാബലേന ഹോതി, ബോധിസത്തോ ച മഹാപഞ്ഞോ, തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ തേന ദീഘായുകേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന, ‘‘സേസത്തഭാവേസു കിം യാവതായുകം ന തിട്ഠതീ’’തി ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘ആമ ന തിട്ഠതീ’’തി പടിജാനിത്വാ, ‘‘അഞ്ഞദാ ഹീ’’തിആദിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ. ‘‘ഇധ ന ഭവിസ്സാമീ’’തി അധിമുച്ചനവസേന കാലകിരിയാ അധിമുത്തികാലകിരിയാ. പാരമിധമ്മാനഞ്ഹി ഉക്കംസപ്പത്തിയാ തസ്മിം തസ്മിം അത്തഭാവേ അഭിഞ്ഞാസമാപത്തീഹി സന്താനസ്സ വിസേസിതത്താ അത്തസിനേഹസ്സ തനുഭാവേന സത്തേസു ച മഹാകരുണായ ഉളാരഭാവേന അധിട്ഠാനസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തിയാ ബോധിസത്താനം അധിപ്പായാ സമിജ്ഝന്തി, ചിത്തേ വിയ കമ്മേസു ച തേസം വസിഭാവോ, തസ്മാ യത്ഥുപപന്നാനം പാരമിയോ സമ്മദേവ പരിബ്രൂഹേന്തി, വുത്തനയേന കാലം കത്വാ തത്ഥ ഉപപജ്ജന്തി. തഥാ ഹി അയം മഹാസത്തോ ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ നാനാജാതീസു അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ അപ്പകമേവ കാലം തത്ഥ ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ ഇധ നിബ്ബത്തോ. തേനാഹ – ‘‘അയം കാലകിരിയാ അഞ്ഞേസം ന ഹോതീ’’തി. സബ്ബപാരമീനം പൂരിതത്താതി ഇമിനാ പയോജനാഭാവതോ തത്ഥ ഠത്വാ അധിമുത്തികാലകിരിയാ നാമ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. അപിച ചരിമഭവേ ചതുമഹാനിധിസമുട്ഠാനപുബ്ബികായ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസായ മഹാസമ്പത്തിയാ നിബ്ബത്തി വിയ ബുദ്ധഭൂതസ്സ അസദിസദാനാദിവസേന അനഞ്ഞസാധാരണലാഭുപ്പത്തി വിയ ച ഇതോ പരം മഹാപുരിസസ്സ ദിബ്ബസമ്പത്തിഅനുഭവനം നാമ നത്ഥീതി യാവതായുകട്ഠാനം ഉസ്സാഹജാതസ്സ പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ ധമ്മതാ.

മനുസ്സഗണനാവസേന, ന ദേവഗണനാവസേന. പുബ്ബനിമിത്താനീതി ചുതിയാ പുബ്ബനിമിത്താനി. അമിലായിത്വാതി ഏത്ഥ അമിലാതഗ്ഗഹണേനേവ താസം മാലാനം വണ്ണസമ്പദാപി ഗന്ധസമ്പദാപി സോഭാസമ്പദാപി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ബാഹിരബ്ഭന്തരാനം രജോജല്ലാനം ലേസസ്സപി അഭാവതോ ദേവാനം സരീരഗതാനി വത്ഥാനി സബ്ബകാലം പരിസുദ്ധപഭസ്സരാനേവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തീതി ആഹ ‘‘വത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. നേവ സീതം ന ഉണ്ഹന്തി യസ്സ സീതസ്സ പതീകാരവസേന അധികം സേവിയമാനം ഉണ്ഹം, സയമേവ വാ ഖരതരം ഹുത്വാ അധിഭവന്തം സരീരേ സേദം ഉപ്പാദേയ്യ, താദിസം നേവ സീതം ന ഉണ്ഹം ഹോതി. തസ്മിം കാലേതി യഥാവുത്തേ മരണാസന്നകാലേ. ബിന്ദുബിന്ദുവസേനാതി മുത്തഗുളികാ വിയ ബിന്ദു ബിന്ദു ഹുത്വാ സേദാ മുച്ചന്തി. ദന്താനം ഖണ്ഡിതഭാവോ ഖണ്ഡിച്ചം. കേസാനം പലിതഭാവോ പാലിച്ചം. ആദി-സദ്ദേന വലിത്തചതം സങ്ഗണ്ഹാതി. കിലന്തരൂപോ അത്തഭാവോ ഹോതി, ന പന ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദീഹീതി അധിപ്പായോ. ഉക്കണ്ഠിതാതി അനഭിരതി, സാ നത്ഥി ഉപരൂപരി ഉളാരുളാരാനമേവ ഭോഗാനം വിസേസതോ രുചിജനകാനം ഉപതിട്ഠനതോ.

പണ്ഡിതാ ഏവാതി ബുദ്ധിസമ്പന്നാ ഏവ ദേവതാ. യഥാ ദേവതാ ‘‘സമ്പതി ജാതാ കീദിസേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്താ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഇമിനാ നാമ പുഞ്ഞകമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്താ’’തി ജാനന്തി, ഏവം അതീതഭവേ അത്തനാ കതം ഏകച്ചം അഞ്ഞമ്പി പുഞ്ഞം ജാനന്തിയേവ മഹാപുഞ്ഞാതി ആഹ – ‘‘യേ മഹാപുഞ്ഞാ’’തിആദി.

ന പഞ്ഞായന്തി ചിരതരകാലത്താ പരമായുനോ. അനിയ്യാനികന്തി ന നിയ്യാനാവഹം സത്താനം അഭാജനഭാവതോ. സത്താ ന പരമായുനോ ഹോന്തി നാമ പാപുസ്സന്നതായാതി ആഹ – ‘‘തദാ ഹി സത്താ ഉസ്സന്നകിലേസാ ഹോന്തീ’’തി. ഏത്ഥാഹ – ‘‘കസ്മാ സമ്ബുദ്ധാ മനുസ്സലോകേ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ദേവബ്രഹ്മലോകേസൂ’’തി. ദേവലോകേ താവ നുപ്പജ്ജന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ അനോകാസഭാവതോ തഥാ അനച്ഛരിയഭാവതോ. അച്ഛരിയധമ്മാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേസം സാ അച്ഛരിയധമ്മതാ ദേവത്തഭാവേ ഠിതാനം ന പാകടാ ഹോതി യഥാ മനുസ്സഭൂതാനം. ദേവഭൂതേ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ദിസ്സമാനം ബുദ്ധാനുഭാവം ദേവാനുഭാവതോവ ലോകോ ദഹതി, ന ബുദ്ധാനുഭാവതോ, തഥാ സതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി ഇസ്സരകുത്തഗ്ഗാഹം ന വിസ്സജ്ജേതി, ദേവത്തഭാവസ്സ ച ചിരകാലപവത്തനതോ ഏകച്ചസസ്സതവാദതോ ന പരിമുച്ചതി. ‘‘ബ്രഹ്മലോകേ നുപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സത്താനം താദിസഗാഹവിമോചനത്ഥഞ്ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ മനുസ്സസുഗതിയംയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി; ന ദേവസുഗതിയം, മനുസ്സസുഗതിയം ഉപ്പജ്ജന്താപി ഓപപാതികാ ന ഹോന്തി, സതി ച ഓപപാതികൂപപത്തിയം വുത്തദോസാനതിവത്തനതോ. ധമ്മവേനേയ്യാനം അത്ഥായ ധമ്മതന്തിയാ ഠപനസ്സ വിയ ധാതുവേനേയ്യാനം അത്ഥായ ധാതൂനം ഠപനസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ ച. ന ഹി ഓപപാതികാനം പരിനിബ്ബാനതോ ഉദ്ധം സരീരധാതുയോ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ ന ഓപപാതികാ ഹോന്തി, ചരിമഭവേ ച മഹാബോധിസത്താ, മനുസ്സഭാവസ്സ പാകടകരണായ ദാരപരിഗ്ഗഹമ്പി കരോന്താ യാവ പുത്തമുഖദസ്സനാ അഗാരമജ്ഝേ തിട്ഠന്തി. പരിപാകഗതസീലനേക്ഖമ്മപഞ്ഞാദിപാരമികാപി ന അഭിനിക്ഖമന്തി, കിം വാ ഏതായ കാരണചിന്തായ? സബ്ബബുദ്ധേഹി ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാ, യദിദം മനുസ്സഭൂതാനംയേവ അഭിസമ്ബുജ്ഝനാ, ന ദേവഭൂതാനന്തി അയമേത്ഥ ധമ്മതാ. തഥാ ഹി തദത്ഥോ മഹാഭിനീഹാരോപി മനുസ്സഭൂതാനംയേവ ഇജ്ഝതി, ന ഇതരേസം.

കസ്മാ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ജമ്ബുദീപേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന സേസദീപേസൂതി? കേചി താവ ആഹു – ‘‘യസ്മാ പഥവിയാ നാഭിഭൂതാ ബുദ്ധാനുഭാവസഹിതാ അചലട്ഠാനഭൂതാ ബോധിമണ്ഡഭൂമി ജമ്ബുദീപേയേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ജമ്ബുദീപേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി; ‘‘തഥാ ഇതരേസമ്പി അവിജഹിതട്ഠാനാനം തത്ഥേവ ലബ്ഭമാനതോ’’തി. അയം പനേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തി – യസ്മാ പുരിമബുദ്ധാനം മഹാബോധിസത്താനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച നിബ്ബത്തിയാ സാവകബോധിസത്താനം സാവകബോധിയാ അഭിനീഹാരോ സാവകപാരമീനം സമ്ഭരണം പരിപാചനഞ്ച ബുദ്ധഖേത്തഭൂതേ ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ ജമ്ബുദീപേയേവ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞത്ഥ. വേനേയ്യാനം വിനയനത്ഥോ ച ബുദ്ധുപ്പാദോതി അഗ്ഗസാവകാദിവേനേയ്യവിസേസാപേക്ഖായ ഏകസ്മിം ജമ്ബുദീപേയേവ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തി, ന സേസദീപേസു. അയഞ്ച നയോ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോതി തേസം ഉത്തമപുരിസാനം തത്ഥേവ ഉപ്പത്തി സമ്പത്തിചക്കാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞുപനിസ്സയതോ അപരാപരം വത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ – ‘‘തീസു ദീപേസു ബുദ്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി, ജമ്ബുദീപേയേവ നിബ്ബത്തന്തീതി ദീപം പസ്സതീ’’തി. ഇമിനാ നയേന ദേസനിയമേപി കാരണം വത്തബ്ബം.

ഇദാനി ച ഖത്തിയകുലം ലോകസമ്മതം ബ്രാഹ്മണാനമ്പി പൂജനീയഭാവതോ. രാജാ മേ പിതാ ഭവിസ്സതീതി കുലം പസ്സി പിതുവസേന കുലസ്സ നിദ്ദിസിതബ്ബതോ. ദസന്നം മാസാനം ഉപരി സത്ത ദിവസാനീതി പസ്സി തേന അത്തനോ അന്തരായാഭാവം അഞ്ഞാസി, തസ്സാ ച തുസിതഭവേ ദിബ്ബസമ്പത്തിപച്ചനുഭവനം.

താ ദേവതാതി ദസസഹസ്സിചക്കവാളദേവതാ. കഥം പന താ ബോധിസത്തസ്സ പൂരിതപാരമിഭാവം ഭാവിനഞ്ച സമ്ബുദ്ധഭാവം ജാനന്തീതി? മഹേസക്ഖാനം ദേവതാനം വസേന, യേഭുയ്യേന ച താ ദേവതാ അഭിസമയഭാഗിനോ. തഥാ ഹി ഭഗവതോ ച ധമ്മദാനസംവിഭാഗേ അനേകവാരം ദസസഹസ്സചക്കവാളവാസിദേവതാസന്നിപാതോ അഹോസി.

ചവാമീതി പജാനാതി ചുതിആസന്നജവനേഹി ഞാണസഹിതേഹി ചുതിയാ ഉപട്ഠിതഭാവസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. ചുതിചിത്തം ന ജാനാതി ചുതിചിത്തക്ഖണസ്സ ഇത്തരഭാവതോ. തഥാ ഹി തം ചുതൂപപാതഞാണസ്സപി അവിസയോ ഏവ. പടിസന്ധിചിത്തേപി ഏസേവ നയോ. ആവജ്ജനപരിയായോതി ആവജ്ജനക്കമോ. യസ്മാ ഏകവാരം ആവജ്ജിതമത്തേന ആരമ്മണം നിച്ഛിനിതും ന സക്കാ, തസ്മാ തമേവാരമ്മണം ദുതിയം തതിയഞ്ച ആവജ്ജിത്വാ നിച്ഛീയതി, ആവജ്ജനസീസേന ചേത്ഥ ജവനവാരോ ഗഹിതോ. തേനാഹ – ‘‘ദുതിയതതിയചിത്തവാരേയേവ ജാനിസ്സതീ’’തി. ചുതിയാ പുരേതരം കതിപയചിത്തവാരതോ പട്ഠായ മരണം മേ ആസന്നന്തി ജാനനതോ, ‘‘ചുതിക്ഖണേപി ചവാമീതി പജാനാതീ’’തി വുത്തം. പടിസന്ധിയാ പന അപുബ്ബഭാവതോ പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതി. നികന്തിയാ ഉപ്പത്തിതോ പരതോ അസുകസ്മിം ഠാനേ മയാ പടിസന്ധി ഗഹിതാതി പജാനാതി, ദുതിയജവനതോ പട്ഠായ ജാനാതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തസ്മിം കാലേതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ. ദസസഹസ്സീ കമ്പതീതി ഏത്ഥ കമ്പനകാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. മഹാകാരുണികാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സത്താനം ഹിതസുഖവിധാനതപ്പരതായ ബഹുലം സോമനസ്സികാവ ഹോന്തീതി തേസം പഠമമഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൭; ധ. സ. ൪൯൮; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൯൯) വുത്തം. മഹാസീവത്ഥേരോ പന യദിപി മഹാകാരുണികാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സത്താനം ഹിതസുഖവിധാനതപ്പരാ, വിവേകജ്ഝാസയാ പന വിസങ്ഖാരനിന്നാ സബ്ബസങ്ഖാരേസു അജ്ഝുപേക്ഖണബഹുലാതി പഞ്ചമേന മഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണമാഹ.

പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായാതി പുണ്ണമായ പുരേ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ, സുക്കപക്ഖേ നവമിതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. സത്തമേ ദിവസേതി ആസാള്ഹീപുണ്ണമായ. ഇദം സുപിനന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരം സുപിനം. നേസം ദേവിയോതി മഹാരാജൂനം ദേവിയോ.

സോ ച ഖോ പുരിസഗബ്ഭോ, ന ഇത്ഥിഗബ്ഭോ, പുത്തോ തേ ഭവിസ്സതീതി ഏത്തകമേവ തേ ബ്രാഹ്മണാ അത്തനോ സുപിനസത്ഥനയേന കഥേസും. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സതീതിആദി പന ദേവതാവിഗ്ഗഹേന ഭാവിനമത്ഥം യാഥാവതോ പവേദേസും.

ഗബ്ഭാവക്കന്തിയോതി ഏത്ഥ ഗബ്ഭോ വുച്ചതി മാതുകുച്ഛി, തത്ഥ ഉപ്പത്തി അവക്കന്തി, താവ ഗബ്ഭാവക്കന്തി, യാവ ന നിക്ഖമതി. ഠിതകാവ നിക്ഖമന്തി ധമ്മാസനതോ ഓതരന്തോ ധമ്മകഥികോ വിയ.

൨൦൧. വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനേ വിയ വോഹരീയതീതി ഓക്കമതീതി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. ഏവം ഹോതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേനസ്സ സമ്പജാനനാ ഹോതി. ന ഓക്കമമാനേ പടിസന്ധിക്ഖണസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. തഥാ ച വുത്തം – ‘‘പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതീ’’തി. ദസസഹസ്സചക്കവാളപത്ഥരണേന വാ അപ്പമാണോ. അതിവിയ സമുജ്ജലഭാവേന ഉളാരോ. ദേവാനുഭാവന്തി ദേവാനം പഭാനുഭാവം. ദേവാനഞ്ഹി പഭംസോ ഓഭാസോ അധിഭവതി, ന തേസം ആധിപച്ചം. തേനാഹ ‘‘ദേവാന’’ന്തിആദി.

രുക്ഖഗച്ഛാദിനാ കേനചി ന ഹഞ്ഞതീതി അഘാ, അബാധാ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചവിവടാ’’തി. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാ ഉപരി ച കേന ചി ന പിഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ’’തി. തത്ഥ പി-സദ്ദേന യഥാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ പിധായികാ പഥവീ നത്ഥീതി അസംവുതാ ലോകന്തരികാ, ഏവം ഉപരിപി ചക്കവാളേസു വിയ ദേവവിമാനാനം അഭാവതോ അസംവുതാ അപ്പതിട്ഠാതി ദസ്സേതി. അന്ധകാരോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി അന്ധകാരാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി ആലോകസ്സാഭാവതോ, ന ചക്ഖുനോ. തഥാ ഹി ‘‘തേന ഓഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തീ’’തി വുത്തം. ജമ്ബുദീപേ ഠിതമജ്ഝന്ഹികവേലായം പുബ്ബവിദേഹവാസീനം അത്ഥങ്ഗമനവസേന ഉപഡ്ഢം സൂരിയമണ്ഡലം പഞ്ഞായതി, അപരഗോയാനവാസീനം ഉഗ്ഗമനവസേന, ഏവം സേസദീപേസുപീതി ആഹ – ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തീ’’തി. ഇതോ അഞ്ഞഥാ പന ദ്വീസു ഏവ ദീപേസു ഏകപ്പഹാരേനേവ പഞ്ഞായതീതി. ഏകേകായ ദിസായ നവ നവ യോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരവിധമനമ്പി ഇമിനാ നയേന ദട്ഠബ്ബം. പഭായ നപ്പഹോന്തീതി അത്തനോ പഭായ ഓഭാസിതും ന അഭിസമ്ഭുണന്തി. യുഗന്ധരപബ്ബതമത്ഥകപ്പമാണേ ആകാസേ വിചരണതോ, ‘‘ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന ചരന്തീ’’തി വുത്തം.

വാവടാതി ഖാദനത്ഥം ഗണ്ഹിതും ഉപക്കമന്താ. വിപരിവത്തിത്വാതി വിവട്ടിത്വാ. ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപത്തിയാ ഠിതട്ഠാനതോ മുച്ചിത്വാ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗച്ഛേദനവസേന വാ ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേതി ആതപസന്താപാഭാവേന അതിസീതഭാവം സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠാനഉദകം സമ്പത്തികരമഹാമേഘവുട്ഠം പഥവീസന്ധാരകം കപ്പവിനാസകഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതുമരഹതി. തഥാ ഹി സതി പഥവീപി വിലീയേയ്യ. തേസം വാ പാപകമ്മബലേന പേതാനം പകതിഉദകസ്സ പുബ്ബഖേളഭാവാപത്തി വിയ തസ്സ ഉദകസ്സ തദാ ഖാരഭാവാപത്തി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ’’തി. സമന്തതോതി സബ്ബഭാഗതോ ഛപ്പകാരമ്പി.

൨൦൨. ചതുന്നം മഹാരാജൂനം വസേനാതി വേസ്സവണാദിചതുമഹാരാജഭാവസാമഞ്ഞേന.

൨൦൩. സഭാവേനേവാതി പരസ്സ സന്തികേ ഗഹണേന വിനാ അത്തനോ സഭാവേനേവ സയമേവ അധിട്ഠഹിത്വാ സീലസമ്പന്നാ.

മനുസ്സേസൂതി ഇദം പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം – ‘‘മനുസ്സിത്ഥിയാ നാമ മനുസ്സപുരിസേസു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി, ബോധിസത്തമാതു പന ദേവേസൂപി താദിസം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതേവ. യഥാ ബോധിസത്തസ്സ ആനുഭാവേന ബോധിസത്തസ്സ മാതു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, ഏവം തസ്സ ആനുഭാവേനേവ സാ കേനചി പുരിസേന അനതിക്കമനീയാതി ആഹ – ‘‘പാദാ ന വഹന്തി, ദിബ്ബസങ്ഖലികാ വിയ ബജ്ഝന്തീ’’തി.

പുബ്ബേ ‘‘കാമഗുണൂപസംഹിതം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, പുന ‘‘പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേതീ’’തി വുത്തം, കഥമിദം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ’’തിആദി. വത്ഥുപടിക്ഖേപോതി അബ്രഹ്മചരിയവത്ഥുപടിസേധോ. തേനാഹ ‘‘പുരിസാധിപ്പായവസേനാ’’തി. ആരമ്മണപടിലാഭോതി രൂപാദിപഞ്ചകാമഗുണാരമ്മണസ്സേവ പടിലാഭോ.

൨൦൪. കിലമഥോതി ഖേദോ. കായസ്സ ഹി ഗരുഭാവകഠിനഭാവാദയോപി തസ്സാ തദാ ന ഹോന്തി ഏവ. ‘‘തിരോകുച്ഛിഗതം പസ്സതീ’’തി വുത്തം, കദാ പട്ഠായ പസ്സതീതി ആഹ – ‘‘കലലാദികാലം അതിക്കമിത്വാ’’തിആദി. ദസ്സനേ പയോജനം സയമേവ വദതി, തസ്സ അഭാവതോ കലലാദികാലേ ന പസ്സതി. പുത്തേനാതി ദഹരേന മന്ദേന ഉത്താനസേയ്യകേന. യം തം മാതൂതിആദി പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം. ചക്കവത്തിഗബ്ഭതോപി ഹി സവിസേസം ബോധിസത്തഗബ്ഭോ പരിഹാരം ലഭതി പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ സാതിസയത്താ, തസ്മാ ബോധിസത്തമാതാ അതിവിയ സപ്പായാഹാരാചാരാ ച ഹുത്വാ സക്കച്ചം പരിഹരതി. പുരത്ഥാഭിമുഖോതി മാതു പുരത്ഥാഭിമുഖോ. ഇദാനി തിരോകുച്ഛിഗതസ്സ ദിസ്സമാനതായ അബ്ഭന്തരം ബാഹിരഞ്ച കാരണം ദസ്സേതും, ‘‘പുബ്ബേ കതകമ്മ’’ന്തിആദി വുത്തം. അസ്സാതി ദേവിയാ. വത്ഥുന്തി കുച്ഛിം. ഫലികഅബ്ഭപടലാദിനോ വിയ ബോധിസത്തമാതുകുച്ഛിതചസ്സ പടലഭാവേന ആലോകസ്സ വിബന്ധാഭാവതോ യഥാ ബോധിസത്തമാതാ കുച്ഛിഗതം ബോധിസത്തം പസ്സതി, കിമേവം ബോധിസത്തോപി മാതരം അഞ്ഞഞ്ച പുരതോ രൂപഗതം പസ്സതി, നോതി ആഹ, ‘‘ബോധിസത്തോ പനാ’’തിആദി. കസ്മാ പന സതി ചക്ഖുമ്ഹി ആലോകേ ച ന പസ്സതീതി ആഹ – ‘‘ന ഹി അന്തോകുച്ഛിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. അസ്സാസപസ്സാസാ വിയ ഹി തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി തജ്ജാസമന്നാഹാരസ്സാഭാവതോ.

൨൦൫. യഥാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ വിജാതപച്ചയാ താദിസേന രോഗേന അഭിഭൂതാപി ഹുത്വാ മരന്തി, ബോധിസത്തമാതു പന ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ന കോചി രോഗോ ഉപ്പജ്ജതി; കേവലം ആയുപരിക്ഖയേനേവ കാലം കരോതി, സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ബോധിസത്തേന വസിതട്ഠാനം ഹീതിആദിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ. അപനേത്വാതി അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനതോ നീഹരിത്വാ. അനുരക്ഖിതും ന സക്കോതീതി സമ്മാ ഗബ്ഭപരിഹാരം നാനുയുഞ്ജതി, തേന ഗബ്ഭോ ബഹ്വാബാധോ ഹോതി. വത്ഥുവിസദം ഹോതീതി ഗബ്ഭാസയോ പരിസുദ്ധോ ഹോതി. മാതു മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ ബോധിസത്തസ്സ ഗബ്ഭോക്കമനമ്പി തസ്സാ ആയുപരിമാണവിലോകനേനേവ സങ്ഗഹിതം വയോവസേന ഉപ്പജ്ജനകവികാരസ്സ പരിവജ്ജനതോ, ഇത്ഥിസഭാവേന ഉപ്പജ്ജനകവികാരോ പന ബോധിസത്തസ്സ ആനുഭാവേനേവ വൂപസമ്മതി.

സത്തമാസജാതോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ സത്തമേ മാസേ ജാതോ. സോ സീതുണ്ഹക്ഖമോ ന ഹോതി അതിവിയ സുഖുമാലതായ. അട്ഠമാസജാതോ കാമം സത്തമാസജാതതോ ബുദ്ധിഅവയവോ, ഏകച്ചേ പന ചമ്മപദേസാ ബുദ്ധിം പാപുണന്താ ഘട്ടനം ന സഹന്തി, തേന സോ ന ജീവതി. സത്തമാസജാതസ്സ പന ന താവ തേ ജാതാതി വദന്തി.

ഠിതാവ ഹുത്വാതി നിദ്ദുക്ഖതായ ഠിതാ ഏവ ഹുത്വാ. ദുക്ഖസ്സ ഹി ബലവഭാവതോ തം ദുക്ഖം അസഹമാനാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ നിസിന്നാ വാ നിപന്നാ വാ വിജായന്തി. ഉപവിജഞ്ഞാതി ഉപഗതവിജായനകാലാ. സകലനഗരവാസിനോതി കപിലവത്ഥും പരിവാരേത്വാ ഠിതേസു ദേവദഹാദീസു ഛസു നഗരേസു വസന്താ.

ദേവാ നം പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ലോകനാഥം മഹാപുരിസം മയമേവ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാതി സഞ്ജാതഗാരവബഹുമാനാ അത്തനോ പീതിം പവേദേന്താ ഖീണാസവാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോ ആദിതോ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. സൂതിവേസന്തി സൂതിജഗ്ഗനധാതിവേസം. ഏകേതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. മച്ഛക്ഖിസദിസം ഛവിവസേന.

൨൦൬. അജിനപ്പവേണിയാതി അജിനചമ്മേഹി സിബ്ബേത്വാ കതപവേണിയാ. മഹാതേജോതി മഹാനുഭാവോ. മഹായസോതി മഹാപരിവാരോ വിപുലകിത്തിഘോസോ ച.

ഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗാതി സമ്ബാധട്ഠാനതോ നിക്ഖമനേന വിഭാവിതത്താ ഭഗ്ഗാ വിഭഗ്ഗാ വിയ ച ഹുത്വാ. തേന നേസം അവിസദഭാവമേവ ദസ്സേതി. അലഗ്ഗോ ഹുത്വാതി ഗബ്ഭാസയേ യോനിപദേസേ ച കത്ഥചി അലഗ്ഗോ അസത്തോ ഹുത്വാ. ഉദകേനാതി ഗബ്ഭാസയഗതേന ഉദകേന അമക്ഖിതോ നിക്ഖമതി സമ്മക്ഖിതസ്സ താദിസസ്സ ഉദകസേമ്ഹാദികസ്സേവ തത്ഥ അഭാവതോ. ബോധിസത്തസ്സ ഹി പുഞ്ഞാനുഭാവേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ തം ഠാനം വിസുദ്ധം പരമസുഗന്ധഗന്ധകുടി വിയ ചന്ദനഗന്ധം വായന്തം തിട്ഠതി. ഉദകവട്ടിയോതി ഉദകക്ഖന്ധാ.

൨൦൭. മുഹുത്തജാതോതി മുഹുത്തേന ജാതോ ഹുത്വാ മുഹുത്തമത്തോവ. അനുധാരിയമാനേതി അനുകൂലവസേന നീയമാനേ. ആഗതാനേവാതി തം ഠാനം ഉപഗതാനി ഏവ.

അനേകസാഖന്തി രതനമയാനേകസതപതിട്ഠാനഹീരകം. സഹസ്സമണ്ഡലന്തി തേസം ഉപരി പതിട്ഠിതം അനേകസഹസ്സമണ്ഡലഹീരകം. മരൂതി ദേവാ.

ന ഖോ പനേവം ദട്ഠബ്ബന്തി സത്തപദവീതിഹാരതോ പഗേവ ദിസാവിലോകനസ്സ കതത്താ. തേനാഹ ‘‘മഹാസത്തോ ഹീ’’തിആദി. ഏകങ്ഗണാനീതി വിവടഭാവേന വിഹാരങ്ഗണപരിവേണങ്ഗണാനി വിയ ഏകങ്ഗണസദിസാനി അഹേസും. സദിസോപി നത്ഥീതി തുമ്ഹാകം ഇദം വിലോകനം വിസിട്ഠേ പസ്സിതും ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോപി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോതി ആഹംസു. സബ്ബപഠമോതി സബ്ബപ്പധാനോ. പധാനപരിയായോ ഹി ഇധ പഠമസദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘ഇതരാനീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച മഹേസക്ഖാ താവ ദേവാ തഥാ വദന്തി, ഇതരേ പന കഥന്തി? മഹാസത്തസ്സ ആനുഭാവദസ്സനേനേവ. മഹേസക്ഖാനഞ്ഹി ദേവാനം മഹാസത്തസ്സ ആനുഭാവോ വിയ തേന സദിസാനമ്പി ആനുഭാവോ പച്ചക്ഖോ അഹോസി. ഇതരേ പന തേസം വചനം സുത്വാ സദ്ദഹന്താ അനുമിനന്താ തഥാ ആഹംസു.

ജാതമത്തസ്സേവ ബോധിസത്തസ്സ ഠാനാദീനി യേസം വിസേസാധിഗമാനം പുബ്ബനിമിത്തഭൂതാനീതി തേ നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പതിട്ഠാനം ചതുഇദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം ഇദ്ധിപാദവസേന ലോകുത്തരധമ്മേസു സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസമിജ്ഝനതോ. ഉത്തരാഭിമുഖഭാവോ ലോകസ്സ ഉത്തരണവസേന ഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. സത്തപദഗമനം സത്തബോജ്ഝങ്ഗാദിഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, വിസുദ്ധഛത്തധാരണം സുവിസുദ്ധവിമുത്തിഛത്തധാരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പഞ്ചരാജകകുധഭണ്ഡാനി പഞ്ചവിധവിമുത്തിഗുണപരിവാരതായ പുബ്ബനിമിത്തം, അനാവടദിസാനുവിലോകനം അനാവടഞാണതായ പുബ്ബനിമിത്തം, ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മീ’’തിആദിവചനം അപ്പടിവത്തിയധമ്മചക്കപവത്തനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം; അയമന്തിമാ ജാതീതി ആയതിം ജാതിയാ അഭാവകിത്തനാ അനുപാദി…പേ… പുബ്ബനിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം; തസ്സ തസ്സ അനാഗതേ ലദ്ധബ്ബവിസേസസ്സ തം തം നിമിത്തം അബ്യഭിചാരീനിമിത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ആഗതോതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അഞ്ഞത്ഥ ച വക്ഖമാനായ അനുപുബ്ബിയാ അനാഗതതം സന്ധായ വുത്തം. ആഹരിത്വാതി തസ്മിം തസ്മിം സുത്തേ അട്ഠകഥാസു ച ആഗതനയേന ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബോ.

ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പീതി പന ഇദം സതിപി ഇധ പാളിയം ആഗതത്തേ വക്ഖമാനാനമച്ഛരിയാനം മൂലഭൂതം ദസ്സേതും വുത്തം, ഏവം അഞ്ഞമ്പീദിസം ദട്ഠബ്ബം. തന്തി ബദ്ധാ വീണാ, ചമ്മബദ്ധാ ഭേരിയോതി പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസ്സ നിദസ്സനമത്തം, ച-സദ്ദേന വാ ഇതരേസമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിജ്ജിംസൂതി പാദേസു ബദ്ധട്ഠാനേസുയേവ ഭിജ്ജിംസു. വിഗച്ഛിംസൂതി വൂപസമിംസു. സകതേജോഭാസിതാനീതി അതിവിയ സമുജ്ജലായ അത്തനോ പഭായ ഓഭാസിതാനി അഹേസും. ന പവത്തീതി ന സന്ദീ. വാതോ ന വായീതി ഖരോ വാതോ ന വായി, മുദുസുഖോ പന സത്താനം സുഖാവഹോ വായി. പഥവീഗതാ അഹേസും ഉച്ചട്ഠാനേ ഠാതും അവിസഹന്താ. ഉതുസമ്പന്നോതി അനുണ്ഹാസീതതാസങ്ഖാതേന ഉതുനാ സമ്പന്നോ. വാമഹത്ഥം ഉരേ ഠപേത്വാ ദക്ഖിണേന പുഥുപാണിനാ ഹത്ഥതാളനേന സദ്ദകരണം അപ്ഫോടനം. മുഖേന ഉസ്സേളനം സദ്ദമുഞ്ചനം സേളനം. ഏകദ്ധജമാലാ അഹോസീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന വിചിത്തപുപ്ഫസുഗന്ധപുപ്ഫവസ്സദേവാ വസ്സിംസു, സൂരിയേ ദിബ്ബമാനേ ഏവ താരകാ ഓഭാസിംസു, അച്ഛം വിപ്പസന്നം ഉദകം പഥവിതോ ഉബ്ഭിജ്ജി, ബിലാസയാ ദരിസയാ തിരച്ഛാനാ ആസയതോ നിക്ഖമിംസു; രാഗദോസമോഹാപി തനു ഭവിംസു, പഥവിയം രജോ വൂപസമി, അനിട്ഠഗന്ധോ വിഗച്ഛി, ദിബ്ബഗന്ധോ വായി, രൂപിനോ ദേവാ സരൂപേനേവ മനുസ്സാനം ആപാഥമഗമംസു, സത്താനം ചുതുപപാതാ നാഹേസുന്തി ഇമേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യാനി മഹാഭിനീഹാരസമയേ ഉപ്പന്നാനി ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി, താനി അനവസേസാനി തദാ അഹേസുന്തി.

തത്രാപീതി തേസുപി പഥവികമ്പാദീസു ഏവം പുബ്ബനിമിത്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ, ന കേവലം സമ്പതിജാതസ്സ ഠാനാദീസു ഏവാതി അധിപ്പായോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം സബ്ബസ്സ ഞേയ്യസ്സ തിത്ഥകരമതസ്സ ച ചാലനതോ. കേനചി അനുസ്സാഹിതാനംയേവ ഇമസ്മിംയേവ ഏകചക്കവാളേ സന്നിപാതോ, കേനചി അനുസ്സാഹിതാനംയേവ ഏകപ്പഹാരേനേവ സന്നിപതിത്വാ ധമ്മപടിഗ്ഗണ്ഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പഠമം ദേവതാനം പടിഗ്ഗഹണം ദിബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ, പച്ഛാ മനുസ്സാനം പടിഗ്ഗഹണം തത്ഥേവ ഠാനസ്സ നിച്ചലസഭാവതോ ആനേഞ്ജവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. വീണാനം സയം വജ്ജനം പരൂപദേസേന വിനാ സയമേവ അനുപുബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ഭേരീനം വജ്ജനം ചക്കവാളപരിയന്തായ പരിസായ പവേദനസമത്ഥസ്സ ധമ്മഭേരിയാ അനുസാവനസ്സ അമതദുന്ദുഭിഘോസനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. അന്ദുബന്ധനാദീനം ഛേദോ മാനവിനിബന്ധഛേദനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം; സുപട്ടനസമ്പാപുണനം അത്ഥാദി അനുരൂപം അത്ഥാദീസു ഞാണസ്സ ഭേദാധിഗമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം.

നിബ്ബാനരസേനാതി കിലേസാനം നിബ്ബായനരസേന. ഏകരസഭാവസ്സാതി സാസനസ്സ സബ്ബത്ഥ ഏകരസഭാവസ്സ. വാതസ്സ അവായനം കിസ്സ പുബ്ബനിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഭിന്ദനസ്സാ’’തി. ആകാസാദിഅപ്പതിട്ഠവിസമചഞ്ചലട്ഠാനം പഹായ സകുണാനം പഥവീഗമനം താദിസം മിച്ഛാഗാഹം പഹായ സത്താനം പാണേഹി രതനത്തയസരണഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ദേവതാനം അപ്ഫോടനാദീഹി കീളനം പമോദനുപ്പത്തിഉദാനസ്സ ഭവവന്തഗമനേന ധമ്മസഭാവബോധനേന ച പമോദവിഭാവനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ധമ്മവേഗവസ്സനസ്സാതി ദേസനാഞാണവേഗേന ധമ്മാമതസ്സ വസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. കായഗതാസതിവസേന ലദ്ധജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗഫലസുഖാനുഭവോ കായഗതാസതിഅമതപടിലാഭോ, തസ്സ പന കായസ്സപി അതപ്പകസുഖാവഹത്താ ഖുദാപിപാസാപീളനാഭാവോ പുബ്ബനിമിത്തം വുത്തോ. അരിയദ്ധജമാലാമാലിതായാതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അരിയമഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗധജമാലാഹി മാലിതഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം പനേത്ഥ അനുദ്ധടം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥാതി ‘‘സമ്പതിജാതോ’’തിആദിനാ ആഗതേ ഇമസ്മിം ഠാനേ. വിസ്സജ്ജിതോവ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ഇധ അപുബ്ബം വത്തബ്ബം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തദാ പഥവിയം ഗച്ഛന്തോപി മഹാസത്തോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ മഹാജനസ്സ ഉപട്ഠാസീതി അയമേത്ഥ നിയതി ധമ്മനിയാമോ ബോധിസത്താനം ധമ്മതാതി ഇദം നിയതിവാദവസേന കഥനം. ‘‘പുബ്ബേ പുരിമജാതീസു താദിസസ്സ പുഞ്ഞസമ്ഭാരകമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ മഹാജനസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാസീ’’തി ഇദം പുബ്ബേകതകമ്മവാദവസേന കഥനം. ഇമേസം സത്താനം ഉപരി ഈസനസീലതായ യഥാസകം കമ്മമേവ ഇസ്സരോ നാമ, തസ്സ നിമ്മാനം അത്തനോ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനം, മഹാപുരിസോപി സദേവകം ലോകം അഭിഭവിതും സമത്ഥേന ഉളാരേന പുഞ്ഞകമ്മുനാ നിബ്ബത്തിതോ തേന ഇസ്സരേന നിമ്മിതോ നാമ, തസ്സ ചായം നിമ്മാനവിസേസോ, യദിദം മഹാനുഭാവതാ. യായ മഹാജനസ്സ തഥാ ഉപട്ഠാസീതി ഇദം ഇസ്സരനിമ്മാനവാദവസേന കഥനം. ഏവം തം തം ബഹും വത്വാ കിം ഇമായ പരിയായകഥായാതി അവസാനേ ഉജുകമേവ ഏവം ബ്യാകാസി. സമ്പതിജാതോ പഥവിയം കഥം പദസാ ഗച്ഛതി, ഏവംമഹാനുഭാവോ ആകാസേന മഞ്ഞേ ഗച്ഛതീതി പരികപ്പനസ്സ വസേന ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി. സീഘതരം പന സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതത്താ ദിസ്സമാനരൂപോപി മഹാജനസ്സ അദിസ്സമാനോ വിയ അഹോസി. അചേലകഭാവോ ഖുദ്ദകസരീരതാ ച താദിസസ്സ ഇരിയാപഥസ്സ അനനുച്ഛവികാതി കമ്മാനുഭാവസഞ്ജനിതപാടിഹാരിയവസേന അലങ്കാരപടിയത്തോ വിയ; സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ ച മഹാജനസ്സ ഉപട്ഠാസീതി വേദിതബ്ബം; ബുദ്ധഭാവാനുച്ഛവികസ്സ ബോധിസത്താനുഭാവസ്സ യാഥാവതോ പവേദിതത്താ ബുദ്ധേന വിയ…പേ… അത്തമനാ അഹോസി.

പാകടാ ഹുത്വാതി വിഭൂതാ ഹുത്വാ. ബുദ്ധാനം യേ യേ സങ്ഖാരേ വവത്ഥപേതുകാമാ, തേ തേ ഉപ്പാദക്ഖണേപി സബ്ബസോ സുപ്പടിവിദിതാ സുപാകടാ ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സുട്ഠു വിഭൂതാ ഏവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. അനോകാസഗതേതി പരിഗ്ഗഹസ്സ അനോകാസകാലേ പവത്തേ. നിപ്പദേസേതി നിരവസേസേ. ഓകാസപ്പത്തേതി ഠാനഗമനാദികാലേ ഉപ്പന്നേ, തേ ഹി സമ്മസനസ്സ യോഗ്യകാലേ ഉപ്പത്തിയാ ഓകാസപ്പത്താതി അധിപ്പായോ. സത്തദിവസബ്ഭന്തരേതി ഇദം ബുദ്ധാനം പാകതികസമ്മസനവസേന വുത്തം, ആകങ്ഖന്താ പന തേ യദാ കദാചി ഉപ്പന്നസങ്ഖാരേ സമ്മസന്തിയേവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അച്ഛരിയബ്ഭുതസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.