൧. ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൬. കാലപരിച്ഛേദം കത്വാതി സമാപജ്ജന്തേഹി നാമ കാലപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. ഥേരോ പന ഭഗവതോ വത്തകരണത്ഥം കാലപരിച്ഛേദം കരോതി, ‘‘ഏത്തകേ കാലേ വീതിവത്തേ ഇദം നാമ ഭഗവതോ കാതബ്ബ’’ന്തി. സോ തത്ഥകംയേവ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠാതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ’’തി. സുഞ്ഞതാഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാതി ഏതേന ഇതരേ, ‘‘ന സോതാപന്നസകദാഗാമീ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തീ’’തി വദന്തി, തം വാദം പടിസേധേതി. സുഞ്ഞതോതി അത്തസുഞ്ഞതോ ച നിച്ചസുഞ്ഞതോ ച സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹിംസു. സേക്ഖാനഞ്ഹി സുഞ്ഞതാപടിവേധോ പാദേസികോ സുഭസുഖസഞ്ഞാനം അപ്പഹീനത്താ, തസ്മാ സോ ഥേരോ സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ ജാതോ. ധുരേന ധുരം പഹരന്തേന വിയാതി രഥധുരേന രഥധുരം പഹരന്തേന വിയ കത്വാ ഉജുകമേവ സുഞ്ഞതാ…പേ… വത്ഥും ന സക്കാതി യോജനാ. ഏകം പദന്തി ഏകം സുഞ്ഞതാപദം.

പുബ്ബേപാഹന്തിആദിനാ ഭഗവാ പഠമബോധിയമ്പി അത്തനോ സുഞ്ഞതാവിഹാരബാഹുല്ലം പകാസേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമബോധിയമ്പീ’’തി ആഹ. ഏകോതിആദി ഥേരസ്സ സുഞ്ഞതാകഥായ ഭാജനഭാവദസ്സനത്ഥം. സോതുന്തി അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ സോതുമ്പി. ഉഗ്ഗഹേതുമ്പിതി യഥാഭൂതം ധമ്മം ധാരണപരിപുച്ഛാപരിചയവസേന ഹദയേന ഉഗ്ഗഹിതം സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ അവിനട്ഠേ കാതുമ്പി. കഥേതുമ്പീതി വിത്ഥാരേന പരേസം ദസ്സേതുമ്പി സക്കാ. തത്ഥാതി മിഗാരമാതുപാസാദേ. കട്ഠരൂപപോത്ഥകരൂപചിത്തരൂപവസേന കതാതി ഥമ്ഭാദീസു ഉത്തിരിത്വാ കതാനം കട്ഠരൂപാനം, നിയ്യൂഹാദീസു പടിമാവസേന രചിതാനം പോത്ഥകരൂപാനം, സിത്തിപസ്സേ ചിത്തകമ്മവസേന വിരചിതാനം ചിത്തരൂപാനഞ്ച കതാ നിട്ഠപിതാ. വേസ്സവണമന്ധാതാദീനന്തി പടിമാരൂപേന കതാനം വേസ്സവണമന്ധാതുസക്കാദീനം. ചിത്തകമ്മവസേനാതി ആരാമാദിചിത്തകമ്മവസേന. സണ്ഠിതമ്പീതി അവയവഭാവേന സണ്ഠിതം ഹുത്വാ ഠിതമ്പി. ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണത്ഥന്തി ജിണ്ണാനം നിയ്യൂഹകൂടാഗാരപാസാദാവയവാനം അഭിസങ്ഖരണത്ഥായ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ രഹസ്സസഞ്ഞാണേന ഠപിതം. ‘‘പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചേ വിനിയുഞ്ജനവസേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സ. ഏതം വുത്തന്തി, ‘‘അയം മിഗാരമാതുപാസാദോ സുഞ്ഞോ’’തിആദികം വുത്തം.

നിച്ചന്തി സബ്ബകാലം രത്തിഞ്ച ദിവാ ച. ഏകഭാവം ഏകം അസുഞ്ഞതന്തി പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനം, ഏകത്തം ഏകോ അസുഞ്ഞതോതി അത്ഥോ. ഗാമോതി പവത്തനവസേനാതി ഗേഹസന്നിവേസവീഥിചച്ചരസിങ്ഘാടകാദികേ ഉപാദായ ഗാമോതി ലോകുപ്പത്തിവസേന. കിലേസവസേനാതി തത്ഥ അനുനയപടിഘവസേന. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘പവത്തവസേന വാ കിലേസവസേന വാ ഉപ്പന്നം മനുസ്സസഞ്ഞ’’ന്തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ഏത്ഥ ച യഥാ ഗാമഗ്ഗഹണേന ഘരാദിസഞ്ഞാ സങ്ഗഹിതാ, ഏവം മനുസ്സഗ്ഗഹണേന ഇത്ഥിപുരിസാദിസഞ്ഞാ സങ്ഗഹിതാ. യസ്മാ രുക്ഖാദികേ പടിച്ച അരഞ്ഞസഞ്ഞാ തത്ഥ പബ്ബതവനസണ്ഡാദയോ അന്തോഗധാ, തസ്മാ തത്ഥ വിജ്ജമാനമ്പി തം വിഭാഗം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകം അരഞ്ഞംയേവ പടിച്ച അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസി കരോതി. ഓതരതീതി അനുപ്പവിസതി. അധിമുച്ചതീതി നിച്ഛിനോതി. പവത്തദരഥാതി തഥാരൂപായ പസ്സദ്ധിയാ അഭാവതോ ഓളാരികധമ്മപ്പവത്തിസിദ്ധാ ദരഥാ. കിലേസദരഥാതി അനുനയപടിഘസമ്ഭവാ കിലേസദരഥാ. ദുതിയപദേതി ‘‘യേ അസ്സു ദരഥാ മനുസ്സസഞ്ഞം പടിച്ചാ’’തി ഇമസ്മിം പദേ. മനസികാരസന്തതായ, – ‘‘നായം പുബ്ബേ വിയ ഓളാരികാ, ധമ്മപ്പവത്തീ’’തി സങ്ഖാരദസ്സനദരഥാനം സുഖുമതാ സല്ലഹുകതാ ച ചരിതത്ഥാതി ആഹ ‘‘പവത്തദരഥമത്താ അത്ഥീ’’തി.

യം കിലേസദരഥജാതം, തം ഇമിസ്സാ ദരഥസഞ്ഞായ ന ഹോതീതി യോജനാ. പവത്തദരഥമത്തം അവസിട്ഠം ഹോതി, വിജ്ജമാനമേവ അത്ഥി ഇദന്തി പജാനാതീതി യോജനാ. സുഞ്ഞതാ നിബ്ബത്തീതി സുഞ്ഞതന്തി പവത്തി. സുഞ്ഞതാ സഹചരിതഞ്ഹി സുഞ്ഞം, ഇധ സുഞ്ഞതാതി വുത്താ.

൧൭൭. അസ്സാതി ഭഗവതോ ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന ചിത്തപ്പവത്തി അഹോസി. അച്ചന്തസുഞ്ഞതന്തി ‘‘പരമാനുത്തര’’ന്തി വുത്തം അരഹത്തം ദേസേസ്സാമീതി. അരഞ്ഞസഞ്ഞായ വിസേസാനധിഗമനതോതി, ‘‘അരഞ്ഞം അരഞ്ഞ’’ന്തി മനസികാരേന ഝാനാദിവിസേസസ്സ അധിഗമാഭാവതോ, ‘‘പഥവീ’’തി മനസികാരേന വിസേസാധിഗമനതോ. ഇദാനി തമേവത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം സന്തേതി ഏവം വപിതേ സാലിആദയോ സമ്പജ്ജന്തി. ധുവസേവനന്തി നിയതസേവനം പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനം. പടിച്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘സമ്ഭൂത’’ന്തി വചനസേസോ ഇച്ഛിതോതി ആഹ ‘‘പടിച്ച സമ്ഭൂത’’ന്തി. പഥവിം പടിച്ച സമ്ഭൂതാ ഹി സഞ്ഞാതി.

പഥവീകസിണേ സോ പഥവീസഞ്ഞീ ഹോതി, ന പകതിപഥവിയം. തസ്സാതി പഥവീകസിണസ്സ. തേഹീതി ഗണ്ഡാദീഹി. സുട്ഠു വിഹതന്തി യഥാ വലീനം ലേസോപി ന ഹോതി, ഏവം സമ്മദേവ ആകോടിതം. നദീതളാകാദീനം തീരപ്പദേസോ ഉദകസ്സ ആകരട്ഠേന കൂലം, ഉന്നതഭാവതോ ഉഗ്ഗതം കൂലം വിയാതി ഉക്കൂലം, ഭൂമിയാ ഉച്ചട്ഠാനം. വിഗതം കൂലന്തി വിക്കൂലം, നീചട്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘ഉച്ചനീച’’ന്തി. ഏകം സഞ്ഞന്തി ഏകം പഥവീതിസഞ്ഞംയേവ.

൧൮൨. സതിപി സങ്ഖാരനിമിത്തവിരഹേ യാദിസാനം നിമിത്താനം അഭാവേന ‘‘അനിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, താനി ദസ്സേതും, ‘‘നിച്ചനിമിത്താദിവിരഹിതോ’’തി വുത്തം. ചതുമഹാഭൂതികം ചതുമഹാഭൂതനിസ്സിതം. സളായതനപടിസംയുത്തം ചക്ഖായതനാദിസളായതനസഹിതം.

൧൮൩. വിപസ്സനായ പടിവിപസ്സനന്തി ധമ്മാനഞ്ച പുന വിപസ്സനം. ഇധാതി അത്തനോ പച്ചക്ഖഭൂതയഥാധിഗതമഗ്ഗഫലം വദതീതി ആഹ – ‘‘അരിയമഗ്ഗേ ചേവ അരിയഫലേ ചാ’’തി. ഉപാദിസേസദരഥദസ്സനത്ഥന്തി സബ്ബസോ കിലേസുപധിയാ പഹീനായ ഖന്ധോപധി അവിസിട്ഠാ, തപ്പച്ചയാ ദരഥാ ഉപാദിസേസദരഥാ, തം ദസ്സനത്ഥം. യസ്മാ വിസയതോ ഗാമസഞ്ഞാ ഓളാരികാ, മനുസ്സസഞ്ഞാ സുഖുമാ, തസ്മാ മനുസ്സസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ. യസ്മാ പന മനുസ്സസഞ്ഞാപി സഭാഗവത്ഥുപരിഗ്ഗഹതോ ഓളാരികാ, സഭാഗവത്ഥുതോ അരഞ്ഞസഞ്ഞാ സുഖുമാ, തസ്മാ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ മനുസ്സസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ. പഥവീസഞ്ഞാദിനിവത്തനേ കാരണം ഹേട്ഠാ സുത്തന്തരേസു ച വുത്തമേവ. അനുപുബ്ബേനാതി മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ. നിച്ചസാരാദീനം സബ്ബസോ അവത്ഥുതായ അച്ചന്തമേവ സുഞ്ഞത്താ അച്ചന്തസുഞ്ഞതാ.

൧൮൪. സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിന്തി സുഞ്ഞതവിമോക്ഖസ്സ ഫലഭൂതത്താ, സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ വസേന സമാപജ്ജിതബ്ബത്താ ച സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിന്തി ലദ്ധനാമം അരഹത്തഫലസമാപത്തിം. യസ്മാ അതീതേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ അഹേസും, അനാഗതേ ഭവിസ്സന്തി, ഇദാനി പന ബുദ്ധസാസനസ്സ ധരമാനത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ ന വത്തന്തി, തസ്മാ പച്ചേകബുദ്ധഗ്ഗഹണം അകത്വാ, ‘‘ഏതരഹിപി ബുദ്ധബുദ്ധസാവകസങ്ഖാതാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. ന ഹി ബുദ്ധസാസനേ ധരന്തേ പച്ചേകബുദ്ധാ ഭവന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.