൮. ആനാപാനസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. പുബ്ബേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം. ‘‘അപരം വിസേസ’’ന്തി വുത്തത്താ വിസേസവിസയോ ച പുബ്ബസദ്ദോതി ആഹ – ‘‘സീലപരിപൂരണാദിതോ പുബ്ബവിസേസതോ’’തി.

൧൪൫. ആരദ്ധോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിയാ ആരാധിതോ. യദത്ഥായ സാസനേ പബ്ബജ്ജാ, വിസേസാപത്തി ച, തദേവേത്ഥ അപ്പത്തന്തി അധിപ്പേതം, തം ഝാനവിപസ്സനാനിമിത്തന്തി ആഹ – ‘‘അപ്പത്തസ്സ അരഹത്തസ്സാ’’തി. കോമുദീതി കുമുദവതീ. തദാ കിര കുമുദാനി സുപുപ്ഫിതാനി ഹോന്തി. തേനാഹ – ‘‘കുമുദാനം അത്ഥിതായ കോമുദീ’’തി. കുമുദാനം സമൂഹോ, കുമുദാനി ഏവ വാ കോമുദാ, തേ ഏത്ഥ അത്ഥീതി കോമുദീതി. പവാരണസങ്ഗഹന്തി മഹാപവാരണം അകത്വാ ആഗമനീയസങ്ഗഹണം.

ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സാതി ആരഭിതവിപസ്സനസ്സ, വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേത്വാ വിപസ്സിസ്സ. ഭിക്ഖൂ ഇധ ഓസരിസ്സന്തി വുത്ഥവസ്സാ പവാരിതപവാരണാ ‘‘ഭഗവന്തം വന്ദിസ്സാമ, കമ്മട്ഠാനം സോധേസ്സാമ, യഥാലദ്ധം വിസേസഞ്ച പവേദിസ്സാമാ’’തി അജ്ഝാസയേന. ഇമേ ഭിക്ഖൂതി ഇമേ തരുണസമഥവിപസ്സനാ ഭിക്ഖൂ. വിസേസം നിബ്ബത്തേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി സേനാസനസപ്പായാദിഅലാഭേന. അപലിബുദ്ധന്തി അഞ്ഞേഹി അനുപദ്ദുതം. സേനാസനം ഗഹേതും ന ലഭന്തി അന്തോവസ്സഭാവതോ. ഏകസ്സ ദിന്നോപി സബ്ബേസം ദിന്നോയേവ ഹോതി, തസ്മാ സുതസുതട്ഠാനേയേവ ഏകമാസം വസിത്വാ ഓസരിംസു.

൧൪൬. അലന്തി യുത്തം, ഓപായികന്തി അത്ഥോ, ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩) വിയ. പുടബദ്ധം പരിഹരിത്വാ അസിതം പുടോസം അ-കാരസ്സ ഓ-കാരം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘പാഥേയ്യ’’ന്തി.

൧൪൭. വിപസ്സനാ കഥിതാതി അനിച്ചസഞ്ഞാമുഖേനേവ വിപസ്സനാഭാവനാ കഥിതാ. ന ഹി കേവലായ അനിച്ചാനുപസ്സനായ വിപസ്സനാകിച്ചം സമിജ്ഝതി. ബഹൂ ഭിക്ഖൂ തേ ച വിത്ഥാരരുചികാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

൧൪൯. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു. ‘‘തസ്മാ തിഹ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാനുപസ്സീ’’തിആദീസുപി പീതിപടിസംവേദിതാദിവസേനേവ വേദനാനുപസ്സനായ വുത്തത്താ, ‘‘സുഖവേദനം സന്ധായേതം വുത്ത’’ന്തി ആഹ. സതിപട്ഠാനഭാവനാമനസികാരതായ വുത്തം – ‘‘സാധുകം മനസികാര’’ന്തി. സഞ്ഞാനാമേന പഞ്ഞാ വുത്താ തേസം പയോഗത്താ. മനസികാരനാമേന വേദനാ വുത്താ, ഭാവനായ പരിചിതത്താ ആരമ്മണസ്സ മനസികാരന്തി കത്വാ. വിതക്കവിചാരേ ഠപേത്വാതി വുത്തം വചീസങ്ഖാരത്താ തേസം.

ഏവം സന്തേപീതി യദിപി മനസികാരപരിയാപന്നതായ ‘‘മനസികാരോ’’തി വുത്തം, ഏവം സന്തേ വേദനാനുപസ്സനാഭാവോ ന യുജ്ജതി, അസ്സാസപസ്സാസാ ഹിസ്സ ആരമ്മണം. വത്ഥുന്തി സുഖാദീനം വേദനാനം പവത്തിട്ഠാനഭൂതം വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ വേദനാവ വേദിയതി, വേദനായ ഏകന്തഭാവദസ്സനേന തസ്സ വേദനാനുപസ്സനാഭാവോ യുജ്ജതി ഏവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ഏതസ്സ അനുയോഗസ്സ.

ദ്വീഹാകാരേഹീതി യേ സന്ധായ വുത്തം, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘ആരമ്മണതോ അസമ്മോഹതോ ചാ’’തി ആഹ. സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേതി പീതിസഹഗതാനി പഠമദുതിയജ്ഝാനാനി പടിപാടിയാ സമാപജ്ജതി. സമാപത്തിക്ഖണേതി സമാപജ്ജനക്ഖണേ. ഝാനപടിലാഭേനാതി ഝാനേന സമങ്ഗീഭാവേന. ആരമ്മണതോ ആരമ്മണമുഖേന തദാരമ്മണഝാനപരിയാപന്നാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. യഥാ നാമ സപ്പപരിയേസനം ചരന്തേന തസ്സ ആസയേ പടിസംവിദിതേ സോപി പടിസംവിദിതോവ ഹോതി മന്താഗദബലേന തസ്സ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ; ഏവം പീതിയാ ആസയഭൂതേ ആരമ്മണേ പടിസംവിദിതേ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഏവ ഹോതി സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച തസ്സാ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ. വിപസ്സനാക്ഖണേതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ വിസേസതോ ദസ്സനക്ഖണേ. ലക്ഖണപടിവേധാതി പീതിയാ സലക്ഖണസ്സ സാമഞ്ഞലക്ഖണസ്സ ച പടിവിജ്ഝനേന. യഞ്ഹി പീതിയാ വിസേസതോ സാമഞ്ഞതോ ച ലക്ഖണം, തസ്മിം വിദിതേ സാ യാഥാവതോ വിദിതാ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീ’’തി.

ഇദാനി തമത്ഥം പാളിയാ വിഭാവേതും, ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി ദീഘസ്സ അസ്സാസസ്സ ആരമ്മണഭൂതസ്സ വസേന. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോതി ഝാനപരിയാപന്നം അവിക്ഖേപോതി ലദ്ധനാമം ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം തംസമ്പയുത്തായ പഞ്ഞായ പജാനതോ. യഥേവ ഹി ആരമ്മണമുഖേന പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി, ഏവം തംസമ്പയുത്തധമ്മാപി ആരമ്മണമുഖേന പടിസംവിദിതാ ഏവ ഹോന്തി. സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതീതി ദീഘം അസ്സാസവസേന ഝാനസമ്പയുത്താ സതി തസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപട്ഠിതേ ആരമ്മണമുഖേന ഝാനേപി ഉപട്ഠിതാ ഏവ നാമ ഹോതി. തായ സതിയാതി ഏവം ഉപട്ഠിതായ തായ സതിയാ യഥാവുത്തേന തേന ഞാണേന സുപ്പടിവിദിതത്താ ആരമ്മണസ്സ തസ്സ വസേന തദാരമ്മണാ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. അവസേസപദാനിപീതി ‘‘ദീഘം പസ്സാസവസേനാ’’തിആദിപദാനിപി.

ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ വുത്തമത്ഥം ഇമസ്മിം സുത്തേ യോജേത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘ഇതീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാപി യോഗിനാ മനസികാരേന പടിലഭിതബ്ബതോ പടിലാഭോതി വുത്തം – ‘‘ഝാനസമ്പയുത്തേ വേദനാസങ്ഖാതമനസികാരപടിലാഭേനാ’’തി.

അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തന്തി അസ്സാസപസ്സാസേ നിസ്സായ പടിലദ്ധപടിഭാഗനിമിത്തം ആരമ്മണം കിഞ്ചാപി കരോതി; സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ഉപട്ഠപേത്വാ പവത്തനതോ ആരമ്മണമുഖേന തദാരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീയേവ നാമേസ ഹോതി. ഏവം ചിത്താനുപസ്സനാപി സതിസമ്പജഞ്ഞബലേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. പജഹതി ഏതേന, സയം വാ പജഹതീതി പഹാനം, ഞാണം. ദോമനസ്സവസേന ബ്യാപാദനീവരണം ദസ്സിതം തദേകട്ഠഭാവതോ. തസ്സാതി നീവരണപബ്ബസ്സ. പഹാനകരഞാണന്തി പജഹനഞാണം. വിപസ്സനാപരമ്പരന്തി പടിപാടിയാ വിപസ്സനമാഹ. സമഥപടിപന്നന്തി മജ്ഝിമസമഥനിമിത്തം പടിപന്നചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി. ഏകതോ ഉപട്ഠാനന്തി പടിപക്ഖവിഗമേന ഏകഭാവേന ഉപട്ഠാനം. സഹജാതാനം അജ്ഝുപേക്ഖനാ ഹോതീതി പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു ബ്യാപാരസ്സ അനാപജ്ജിതത്താ ആരമ്മണാനം അജ്ഝുപേക്ഖനാ, ‘‘യദത്ഥി യം ഭൂതം തം പജഹതി ഉപേക്ഖം പടിലഭതീ’’തി, ഏവം വുത്തഅജ്ഝുപേക്ഖനാ പവത്താതി പടിപന്നാ. കേവലം നീവരണാദിധമ്മേതി നീവരണാദിധമ്മേ ഏവ പഹീനേ ദിസ്വാ, അഥ ഖോ തേസം പജഹനഞാണമ്പി യാഥാവതോ പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ധമ്മാപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ, പഗേവ അധമ്മാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൦).

൧൫൦. അനിച്ചാദിവസേന പവിചിനതീതി അനിച്ചാദിപ്പകാരേഹി വിചിനതി പസ്സതി. നിരാമിസാതി കിലേസാമിസരഹിതാ. കായികചേതസികദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി കായചിത്താനം സാധുഭാവൂപഗമനേന വിക്ഖമ്ഭിതത്താ. സഹജാതധമ്മാനം ഏകസഭാവേന പവത്തിയാ സഹജാതഅജ്ഝുപേക്ഖനായ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി.

തസ്മിം കായേ പവത്താ കായാരമ്മണാ സതി, പുബ്ബഭാഗിയോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദവസേന ചേതം ഓക്കമനം ഓലിയനം കോസജ്ജം, തതോ അതിവത്തനം അതിധാവനം ഉദ്ധച്ചം, തദുഭയവിധുരാ ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാഭൂതാ അനോസക്കനഅനതിവത്തനസങ്ഖാതാ മജ്ഝത്താകാരതാ. ഇദാനി യഥേവ ഹീതിആദിനാ തമേവ മജ്ഝത്താകാരം ഉപമായ വിഭാവേതി. തുദനം വാ പതോദേന. ആകഡ്ഢനം വാ രസ്മിനാ. നത്ഥി ന കാതബ്ബം അത്ഥി. ഏകചിത്തക്ഖണികാതി ഏകേകസ്മിം ചിത്തേ വിപസ്സനാവസേന സഹ ഉപ്പജ്ജനകാ. നാനാരസലക്ഖണാതി നാനാകിച്ചാ ചേവ നാനാസഭാവാ ച.

൧൫൨. വുത്തത്ഥാനേവ സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨൭) ആനാപാനാരമ്മണാ അപരാപരം പവത്തസതിയോ ആരമ്മണസീസേന തദാരമ്മണാ ധമ്മാ ഗഹിതാ, താ പനേകസന്താനേ ലോകിയചിത്തസമ്പയുത്താതി ലോകിയാ, താ വഡ്ഢമാനാ ലോകിയം ചതുബ്ബിധമ്പി സതിപട്ഠാനം പരിപൂരേന്തി. വിജ്ജാവിമുത്തിഫലനിബ്ബാനന്തി വിമുത്തീനം ഫലഭൂതം തേഹിയേവ വേദിതബ്ബം കിലേസനിബ്ബാനം, അമതമഹാനിബ്ബാനമേവ വിജ്ജാവിമുത്തീനം അധിഗമേന അധിഗന്തബ്ബതായ തഥാ വുത്തം. പരിപൂരണഞ്ചസ്സ ആരമ്മണം കത്വാ അമതസ്സാനുഭവനമേവ. ഇധ സുത്തേ ലോകിയാപി ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ ലോകുത്തരാപീതി ഏത്തകം ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇതി ലോകിയസ്സ ആഗതട്ഠാനേ ലോകിയം കഥിത’’ന്തി ച അത്ഥവണ്ണനാവസേന അട്ഠകഥായം കഥിതം. ഥേരോതി മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ. അഞ്ഞത്ഥ ഏവം ഹോതീതി അഞ്ഞസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാനം തത്ഥ തത്ഥ വോമിസ്സകനയേന ആഗതസുത്തേ ഏവം ലോകിയം ആഗതം, ഇധ ലോകുത്തരം ആഗതന്തി കഥേതബ്ബം ഹോതി. ലോകുത്തരം ഉപരി ആഗതന്തി വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീതി ഏവം ലോകുത്തരം ഉപരി ദേസനായം ആഗതം; തസ്മാ ലോകിയാ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗാ വിജ്ജാവിമുത്തി പരിപൂരികാ കഥേതബ്ബാ ലോകുത്തരാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം വിജ്ജാഗഹണേന ഗഹിതത്താ, തസ്മാ ഥേരേന വുത്തോയേവേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ആനാപാനസ്സതിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.