൨. അനുപദവഗ്ഗോ

൧. അനുപദസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. ഇദ്ധിമാതി ഗുണോ പാകടോ പരതോഘോസേന വിനാ പാസാദകമ്പനദേവചാരികാദീഹി സയമേവ പകാസഭാവതോ; ധുതവാദാദിഗുണാനമ്പി തഥാഭാവേ ഏതേനേവ നയേന തേസം ഗുണാനം പാകടയോഗതോ ച പരേസം നിച്ഛിതഭാവതോ ച. പഞ്ഞവതോ ഗുണാതി പഞ്ഞാപഭേദപഭാവിതേ ഗുണവിസേസേ സന്ധായ വദതി. തേ ഹി യേഭുയ്യേന പരേസം അവിസയാ. തേനാഹ – ‘‘ന സക്കാ അകഥിതാ ജാനിതു’’ന്തി. വിസഭാഗാ സഭാഗാ നാമ അയോനിസോമനസികാരബഹുലേസു പുഥുജ്ജനേസു, തേ പന അപ്പഹീനരാഗദോസതായ പരസ്സ വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം മക്ഖേത്വാ അവിജ്ജമാനം അവണ്ണമേവ ഘോസേന്തീതി ആഹ – ‘‘വിസഭാഗ…പേ… കഥേന്തീ’’തി.

യാ അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ യഥാഭൂതം പജാനനാ, അയം ധാതുകുസലതാ. ആയതനകുസലതായപി ഏസേവ നയോ. അവിജ്ജാദീസു ദ്വാദസസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു കോസല്ലം പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാ. ഇദം ഇമസ്സ ഫലസ്സ ഠാനം കാരണം, ഇദം അട്ഠാനം അകാരണന്തി ഏവം ഠാനഞ്ച ഠാനതോ, അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനനാ, അയം ഠാനാട്ഠാനകുസലതാ. യോ പന ഇമേസു ധാതുആദീസു പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന നിസ്സങ്ഗഗതിയാ പണ്ഡാതി ലദ്ധനാമേന ഞാണേന ഇതോ ഗതോ പവത്തോ, അയം പണ്ഡിതോ നാമാതി ആഹ – ‘‘ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി പണ്ഡിതോ’’തി. മഹന്താനം അത്ഥാനം പരിഗ്ഗണ്ഹനതോ മഹതീ പഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി മഹാപഞ്ഞോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോതി ആഹ – ‘‘മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ’’തി.

നാനത്തന്തി യാഹി മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ഥേരോ ‘‘മഹാപഞ്ഞോ’’തിആദിനാ കിത്തീയതി, താസം മഹാപഞ്ഞാദീനം ഇദം നാനത്തം അയം വേമത്തതാ. യസ്സ കസ്സചി (ദീ. നി. ടീ. ൩.൨൧൬; സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൧൦; അ. നി. ടീ. ൧.൧.൫൮൪) വിസേസതോ അരൂപധമ്മസ്സ മഹത്തം നാമ കിച്ചസിദ്ധിയാ വേദിതബ്ബന്തി തദസ്സ കിച്ചസിദ്ധിയാ ദസ്സേന്തോ, ‘‘മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുമഹന്തതായ പച്ചയമഹന്തതായ നിസ്സയമഹന്തതായ പഭേദമഹന്തതായ കിച്ചമഹന്തതായ ഫലമഹന്തതായ ആനിസംസമഹന്തതായ ച സീലക്ഖന്ധസ്സ മഹന്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഹേതൂ അലോഭാദയോ, പച്ചയാ ഹിരോത്തപ്പസദ്ധാസതിവീരിയാദയോ. നിസ്സയാ സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിനിയതതാ തംസമങ്ഗിനോ ച പുരിസവിസേസാ. പഭേദോ ചാരിത്താദിവിഭാഗോ. കിച്ചം തദങ്ഗാദിവസേന പടിപക്ഖസ്സ വിധമനം. ഫലം സഗ്ഗസമ്പദാ നിബ്ബാനസമ്പദാ ച. ആനിസംസോ പിയമനാപതാദി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൯) ആകങ്ഖേയ്യസുത്താദീസു (മ. നി. ൧.൬൪ ആദയോ) ച ആഗതനയേന വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ നയേന സമാധിക്ഖന്ധാദീനമ്പി മഹന്തതാ യഥാരഹം നിദ്ധാരേത്വാ വേദിതബ്ബാ, ഠാനാട്ഠാനാദീനം പന മഹന്തഭാവോ മഹാവിസയതായ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഠാനാട്ഠാനാനം മഹാവിസയതാ ബഹുധാതുകസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൨൪ ആദയോ) സയമേവ ആഗമിസ്സതി. വിഹാരസമാപത്തീനം സമാധിക്ഖന്ധേ നിദ്ധാരിതനയേന വേദിതബ്ബാ, അരിയസച്ചാനം സകലസാസനസങ്ഗഹണതോ സച്ചവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൮൯ ആദയോ) തംസംവണ്ണനാസു (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯ ആദയോ) ആഗതനയേന. സതിപട്ഠാനാദീനം വിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൩൫൫ ആദയോ) തംസംവണ്ണനാദീസു (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൫ ആദയോ) ച ആഗതനയേന. സാമഞ്ഞഫലാനം മഹതോ ഹിതസ്സ മഹതോ സുഖസ്സ മഹതോ അത്ഥസ്സ മഹതോ യോഗക്ഖേമസ്സ നിപ്ഫത്തിഭാവതോ സന്തപണീതനിപുണഅതക്കാവചരപണ്ഡിതവേദനീയഭാവതോ ച. അഭിഞ്ഞാനം മഹാസമ്ഭാരതോ മഹാവിസയതോ മഹാകിച്ചതോ മഹാനുഭാവതോ മഹാനിപ്ഫത്തിതോ ച. നിബ്ബാനസ്സ മദനിമ്മദനാദിമഹത്ഥസിദ്ധിതോ മഹന്തതാ വേദിതബ്ബാ.

പുഥുപഞ്ഞാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – നാനാഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി, ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ…പേ… അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമാ’’തി, ഏവം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തേസുപി ‘‘ഏകവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകാദസവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ…പേ… ഏകവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ ഏകവിധാദിവസേന അതീതാദിഭേദവസേനപി നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തഥാ ‘‘ഇദം ചക്ഖായതനം നാമ…പേ… ഇദം ധമ്മായതനം നാമ. തത്ഥ ദസായതനാ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമകാ’’തി ഏവം ആയതനനാനത്തം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി.

നാനാധാതൂസൂതി ‘‘അയം ചക്ഖുധാതു നാമ…പേ… അയം മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ. തത്ഥ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമകാ’’തി ഏവം നാനാധാതൂസു പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തയിദം ഉപാദിണ്ണകധാതുവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ഹി ദ്വിന്നഞ്ച അഗ്ഗസാവകാനം ഉപാദിണ്ണകധാതൂസുയേവ നാനാകരണം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി. തഞ്ച ഖോ ഏകദേസതോവ, നോ നിപ്പദേസതോ, അനുപാദിണ്ണകധാതൂനം പന നാനാകരണം ന ജാനന്തിയേവ. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനംയേവ പന, ‘‘ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നത്താ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ ഖന്ധോ സേതോ ഹോതി, ഇമസ്സ കണ്ഹോ, ഇമസ്സ ബഹലത്തചോ, ഇമസ്സ തനുത്തചോ, ഇമസ്സ പത്തം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ഏവരൂപം, ഇമസ്സ പുപ്ഫം നീലം പീതം ലോഹിതം ഓദാതം സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം, ഫലം ഖുദ്ദകം മഹന്തം ദീഘം വട്ടം സുസണ്ഠാനം മട്ഠം ഫരുസം സുഗന്ധം മധുരം തിത്തകം അമ്ബിലം കടുകം കസാവം, കണ്ടകോ തിഖിണോ അതിഖിണോ ഉജുകോ കുടിലോ ലോഹിതോ ഓദാതോ ഹോതീ’’തി ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഞാണം പവത്തതി.

അത്ഥേസൂതി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു. നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസൂതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ സന്താനഭേദതോ ച നാനപ്പഭേദേസു പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു. അവിജ്ജാദിഅങ്ഗാനഞ്ഹി പച്ചേകം പടിച്ചസമുപ്പാദസഞ്ഞിതാതി. തേനാഹ – സങ്ഖാരപിടകേ ‘‘ദ്വാദസ പച്ചയാ ദ്വാദസ പടിച്ചസമുപ്പാദാ’’തി. നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസൂതി നാനാസഭാവേസു നിച്ചസാരാദിവിരഹതോ സുഞ്ഞസഭാവേസു, തതോ ഏവ ഇത്ഥിപുരിസഅത്തഅത്തനിയാദിവസേന അനുപലബ്ഭേസു സഭാവേസു. മ-കാരോ ഹേത്ഥ പദസന്ധികരോ. നാനാഅത്ഥേസൂതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാവിസയേസു പച്ചയുപ്പന്നാദിനാനാഅത്ഥേസു. ധമ്മേസൂതി ധമ്മപടിസമ്ഭിദാവിസയേസു പച്ചയാദിനാനാധമ്മേസു. നിരുത്തീസൂതി തേസംയേവ അത്ഥധമ്മാനം നിദ്ധാരണവചനസങ്ഖാതാസു നാനാനിരുത്തീസു. പടിഭാനേസൂതി ഏത്ഥ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദീസു വിസയഭൂതേസു, ‘‘ഇമാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീ’’തി (വിഭ. ൭൨൫-൭൪൫) തഥാ തഥാ പടിഭാനതോ പടിഭാനാനീതി ലദ്ധനാമേസു ഞാണേസു. പുഥു നാനാസീലക്ഖന്ധേസൂതിആദീസു സീലസ്സ പുഥുത്തം നാനത്തഞ്ച വുത്തമേവ. ഇതരേസം പന വുത്തനയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പാകടമേവ. യം പന അഭിന്നം ഏകമേവ നിബ്ബാനം, തത്ഥ ഉപചാരവസേന പുഥുത്തം ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘പുഥു നാനാജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മാ’’തി. തേനസ്സ മദനിമ്മദനാദിപരിയായേന പുഥുത്തം പരിദീപിതം ഹോതി.

ഏവം വിസയവസേന പഞ്ഞായ മഹത്തം പുഥുത്തഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്പയുത്തധമ്മവസേന ഹാസഭാവം, പവത്തിആകാരവസേന ജവനഭാവം, കിച്ചവസേന തിക്ഖാദിഭാവഞ്ച ദസ്സേതും, ‘‘കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹാസബഹുലോതി പീതിബഹുലോ. സേസപദാനി തസ്സേവ വേവചനാനി. സീലം പരിപൂരേതീതി ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോ ഹുത്വാ പീതിസഹഗതായ പഞ്ഞായ. പീതിസോമനസ്സസഹഗതാ ഹി പഞ്ഞാ അഭിരതിവസേന ആരമ്മണേ ഫുല്ലാ വികസിതാ വിയ പവത്തതി; ന ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി പാതിമോക്ഖസീലം ഠപേത്വാ ഹാസനീയം പരം തിവിധമ്പി സീലം പരിപൂരേതീതി അത്ഥോ. വിസും വുത്തത്താ പുന സീലക്ഖന്ധമാഹ. സമാധിക്ഖന്ധന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

രൂപം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി രൂപക്ഖന്ധം അനിച്ചന്തി സീഘം വേഗേന പവത്തിയാ പടിപക്ഖദൂരീഭാവേന പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ സാതിസയത്താ ഇന്ദേന വിസ്സട്ഠവജിരം വിയ ലക്ഖണം പടിവിജ്ഝന്തീ അദന്ധായന്തീ രൂപക്ഖന്ധേ അനിച്ചലക്ഖണം വേഗസാ പടിവിജ്ഝതി, തസ്മാ സാ ജവനപഞ്ഞാ നാമാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവസേന ജവനപഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ ബലവവിപസ്സനാവസേന ദസ്സേതും, ‘‘രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഖയട്ഠേനാതി യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജനതോ ഖയസഭാവത്താ. ഭയട്ഠേനാതി ഭയാനകഭാവതോ. അസാരകട്ഠേനാതി അത്തസാരവിരഹതോ നിച്ചസാരാദിവിരഹതോ ച. തുലയിത്വാതി തുലാഭൂതായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ തുലേത്വാ. തീരയിത്വാതി തായ ഏവ തീരണഭൂതായ തീരേത്വാ. വിഭാവയിത്വാതി യാഥാവതോ പകാസേത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധം വിഭൂതം കത്വാ. രൂപനിരോധേതി രൂപക്ഖന്ധസ്സ നിരോധഭൂതേ നിബ്ബാനേ നിന്നപോണപബ്ഭാരവസേന. ഇദാനി സിഖാപ്പത്തവിപസ്സനാവസേന ജവനപഞ്ഞം ദസ്സേതും, പുന ‘‘രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവസേനാതി കേചി.

ഞാണസ്സ തിക്ഖഭാവോ നാമ സവിസേസം പടിപക്ഖസമുച്ഛിന്ദനേന വേദിതബ്ബോതി, ‘‘ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ’’തി വത്വാ തേ പന കിലേസേ വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്ക’’ന്തിആദിമാഹ. തിക്ഖപഞ്ഞോ ഹി ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, പടിപദാ ചസ്സ ന ചലതീതി ആഹ – ‘‘ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ അധിഗതാ ഹോന്തീ’’തിആദി.

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ നിരോധധമ്മാ’’തി യാഥാവതോ ദസ്സനേന സച്ചസമ്പടിവേധോ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാതി കാരണമുഖേന നിബ്ബേധികപഞ്ഞം ദസ്സേതും, ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉബ്ബേഗബഹുലോതി വുത്തനയേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു അഭിണ്ഹം പവത്തസംവേഗോ. ഉത്താസബഹുലോതി ഞാണുത്രാസവസേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു ബഹുസോ ഉത്രസ്തമാനസോ. തേന ആദീനവാനുപസ്സനമാഹ. ഉക്കണ്ഠനബഹുലോതി പന ഇമിനാ നിബ്ബിദാനുപസ്സനം ആഹ – അരതിബഹുലോതിആദിനാ തസ്സാ ഏവ അപരാപരുപ്പത്തിം. ബഹിമുഖോതി സബ്ബസങ്ഖാരതോ ബഹിഭൂതം നിബ്ബാനം ഉദ്ദിസ്സ പവത്തഞാണമുഖോ, തഥാ വാ പവത്തിതവിമോക്ഖമുഖോ. നിബ്ബിജ്ഝനം നിബ്ബേധോ, സോ ഏതിസ്സാ അത്ഥി, നിബ്ബിജ്ഝതീതി വാ നിബ്ബേധാ, സാവ പഞ്ഞാ നിബ്ബേധികാ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പജ്ജതി ഏതേന വിപസ്സനാദികോതി പദം, സമാപത്തി, തസ്മാ അനുപദന്തി അനുസമാപത്തിയോതി അത്ഥോ. പദം വാ സമ്മസനുപഗാ ധമ്മാ വിപസ്സനായ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സമാപത്തിവസേന വാ’’തി. ഝാനങ്ഗവസേന വാതി ഝാനങ്ഗവസേനാതി ച അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന കമത്ഥോ ഇധ പദസദ്ദോ, തസ്മാ അനുപദം അനുക്കമേനാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അനുപടിപാടിയാ’’തി. ധമ്മവിപസ്സനന്തി തംതംസമാപത്തിചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനം ധമ്മാനം വിപസ്സനം. വിപസ്സതീതി സമാപത്തിയോ ഝാനമുഖേന തേ തേ ധമ്മേ യാഥാവതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദിനാ സമ്മസതി. അദ്ധമാസേന അരഹത്തം പത്തോ ഉക്കംസഗതസ്സ സാവകാനം സമ്മസനചാരസ്സ നിപ്പദേസേന പവത്തിയമാനത്താ, സാവകപാരമീഞാണസ്സ ച തഥാ പടിപാദേതബ്ബത്താ. ഏവം സന്തേപീതി യദിപി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പത്തോ; ധമ്മസേനാപതി പന തതോ ചിരേന, ഏവം സന്തേപി യസ്മാ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോപി മഹാപഞ്ഞോവ, തസ്മാ സാരിപുത്തത്ഥേരോവ മഹാപഞ്ഞതരോതി. ഇദാനി തമത്ഥം പാകടതരം കാതും, ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സമ്മസനം ചരതി ഏത്ഥാതി സമ്മസനചാരോ, വിപസ്സനാഭൂമി, തം സമ്മസനചാരം. ഏകദേസമേവാതി സകഅത്തഭാവേ സങ്ഖാരേ അനവസേസതോ പരിഗ്ഗഹേതുഞ്ച സമ്മസിതുഞ്ച അസക്കോന്തം അത്തനോ അഭിനീഹാരസമുദാഗതഞാണബലാനുരൂപം ഏകദേസമേവ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്മസന്തോ. നനു ച ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൬) വചനതോ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചിതുകാമേന സബ്ബം പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനിതബ്ബമേവ? സച്ചമേതം, തഞ്ച ഖോ സമ്മസനുപഗധമ്മവസേന വുത്തം. തസ്മാ സസന്താനഗതേ സബ്ബധമ്മേ, പരസന്താനഗതേ ച തേസം സന്താനവിഭാഗം അകത്വാ ബഹിദ്ധാഭാവസാമഞ്ഞതോ സമ്മസനം, അയം സാവകാനം സമ്മസനചാരോ. ഥേരോ പന ബഹിദ്ധാധമ്മേപി സന്താനവിഭാഗേന കേചി കേചി ഉദ്ധരിത്വാ സമ്മസി, തഞ്ച ഖോ ഞാണേന ഫുട്ഠമത്തം കത്വാ. തേന വുത്തം – ‘‘യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തോ വിയ ഏകദേസമേവ സമ്മസന്തോ’’തി. തത്ഥ ഞാണേന നാമ യാവതാ നേയ്യം പവത്തിതബ്ബം, തഥാ അപവത്തനതോ ‘‘യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തോ വിയാ’’തിആദി വുത്തം. അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ അഭാവതോ ‘‘ഏകദേസമേവ സമ്മസന്തോ’’തി വുത്തം.

ബുദ്ധാനം സമ്മസനചാരോ ദസസഹസ്സിലോകധാതുയം സത്തസന്താനഗതാ, അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ ച സങ്ഖാരാതി വദന്തി, കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേസൂതി അപരേ. തഥാ ഹി അദ്ധത്തയവസേന പടിച്ചസമുപ്പാദനയം ഓസരിത്വാ ഛത്തിംസകോടിസതസഹസ്സമുഖേന ബുദ്ധാനം മഹാവജിരഞാണം പവത്തം. പച്ചേകബുദ്ധാനം സസന്താനഗതേഹി സദ്ധിം മജ്ഝിമദേസവാസിസത്തസന്താനഗതാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ ച സമ്മസനചാരോതി വദന്തി, ജമ്ബുദീപവാസിസത്തസന്താനഗതാതി കേചി. ധമ്മസേനാപതിനോപി യഥാവുത്തസാവകാനം വിപസ്സനാഭൂമിയേവ സമ്മസനചാരോ. തത്ഥ പന ഥേരോ സാതിസയം നിരവസേസം അനുപദധമ്മം വിപസ്സി. തേന വുത്തം – ‘‘സാവകാനം സമ്മസനചാരം നിപ്പദേസം സമ്മസീ’’തി.

തത്ഥ ‘‘സാവകാനം വിപസ്സനാഭൂമീ’’തി ഏത്ഥ സുക്ഖവിപസ്സകാ ലോകിയാഭിഞ്ഞപ്പത്താ പകതിസാവകാ അഗ്ഗസാവകാ പച്ചേകബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാതി ഛസു ജനേസു സുക്ഖവിപസ്സകാനം ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി അനധിഗതപഞ്ഞാനേപുഞ്ഞത്താ അന്ധാനം വിയ ഇച്ഛിതപദേസോക്കമനം വിപസ്സനാകാലേ ഇച്ഛികിച്ഛിതധമ്മവിപസ്സനാ നത്ഥി. തേ യഥാപരിഗ്ഗഹിതധമ്മമത്തേയേവ ഠത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തി. ലോകിയാഭിഞ്ഞപ്പത്താ പന പകതിസാവകാ യേന മുഖേന വിപസ്സനം ആരഭന്തി; തതോ അഞ്ഞേന വിപസ്സനം വിത്ഥാരികം കാതും സക്കോന്തി വിപുലഞാണത്താ. മഹാസാവകാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നത്താ തതോ സാതിസയം വിപസ്സനം വിത്ഥാരികം കാതും സക്കോന്തി. അഗ്ഗസാവകേസു ദുതിയോ അഭിനീഹാരസമ്പത്തിയാ സമാധാനസ്സ സാതിസയത്താ വിപസ്സനം തതോപി വിത്ഥാരികം കരോതി. പഠമോ പന തതോ മഹാപഞ്ഞതായ സാവകേഹി അസാധാരണം വിത്ഥാരികം കരോതി. പച്ചേകബുദ്ധോ തേഹിപി മഹാഭിനീഹാരതായ അത്തനോ അഭിനീഹാരാനുരൂപം തതോപി വിത്ഥാരികവിപസ്സനം കരോന്തി. ബുദ്ധാനം, സമ്മദേവ, പരിപൂരിതപഞ്ഞാപാരമിപഭാവിത-സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമനസ്സ അനുരൂപായാതി. യഥാ നാമ കതവാലവേധപരിചയേന സരഭങ്ഗസദിസേന ധനുഗ്ഗഹേന ഖിത്തോ സരോ അന്തരാ രുക്ഖലതാദീസു അസജ്ജമാനോ ലക്ഖണേയേവ പതതി; ന സജ്ജതി ന വിരജ്ഝതി, ഏവം അന്തരാ അസജ്ജമാനാ അവിരജ്ഝമാനാ വിപസ്സനാ സമ്മസനീയധമ്മേസു യാഥാവതോ നാനാനയേഹി പവത്തതി. യം മഹാഞാണന്തി വുച്ചതി, തസ്സ പവത്തിആകാരഭേദോ ഗണതോ വുത്തോയേവ.

ഏതേസു ച സുക്ഖവിപസ്സകാനം വിപസ്സനാചാരോ ഖജ്ജോതപഭാസദിസോ, അഭിഞ്ഞപ്പത്തപകതിസാവകാനം ദീപപഭാസദിസോ, മഹാസാവകാനം ഓക്കാപഭാസദിസോ, അഗ്ഗസാവകാനം ഓസധിതാരകാപഭാസദിസോ, പച്ചേകബുദ്ധാനം ചന്ദപഭാസദിസോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം രസ്മിസഹസ്സപടിമണ്ഡിതസരദസൂരിയമണ്ഡലസദിസോ ഉപട്ഠാസി. തഥാ സുക്ഖവിപസ്സകാനം വിപസ്സനാചാരോ അന്ധാനം യട്ഠികോടിയാ ഗമനസദിസോ, ലോകിയാഭിഞ്ഞപ്പത്തപകതിസാവകാനം ദണ്ഡകസേതുഗമനസദിസോ, മഹാസാവകാനം ജങ്ഘസേതുഗമനസദിസോ, അഗ്ഗസാവകാനം സകടസേതുഗമനസദിസോ, പച്ചേകബുദ്ധാനം മഹാജങ്ഘമഗ്ഗഗമനസദിസോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം മഹാസകമഗ്ഗഗമനസദിസോതി വേദിതബ്ബോ.

അരഹത്തഞ്ച കിര പത്വാതി ഏത്ഥ കിര-സദ്ദോ അനുസ്സവലദ്ധോയമത്ഥോതി ദീപേതും വുത്തോ. പത്വാ അഞ്ഞാസി അത്തനോ വിപസ്സനാചാരസ്സ മഹാവിസയത്താ തിക്ഖവിസദസൂരഭാവസ്സ ച സല്ലക്ഖണേന. കഥം പനായം മഹാഥേരോ ദന്ധം അരഹത്തം പാപുണന്തോ സീഘം അരഹത്തം പത്തതോ പഞ്ഞായ അത്താനം സാതിസയം കത്വാ അഞ്ഞാസീതി ആഹ – ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. മഹാജടന്തി മഹാജാലസാഖം അതിവിയ സിബ്ബിതജാലം. യട്ഠിം പന സാരം വാ ഉജും വാ ന ലഭതി വേണുഗ്ഗഹണേ അനുച്ചിനിത്വാ വേണുസ്സ ഗഹിതത്താ. ഏവംസമ്പദന്തി യഥാ തേസു പുരിസേസു ഏകോ വേളുഗ്ഗഹണേ അനുച്ചിനിത്വാ വേളുയട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, ഏകോ ഉച്ചിനിത്വാ, ഏവം നിപ്ഫത്തികം. പധാനന്തി ഭാവനാനുയുഞ്ജനം.

സത്തസട്ഠി ഞാണാനീതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൭൩ മാതികാ) ആഗതേസു തേസത്തതിയാ ഞാണേസു ഠപേത്വാ ഛ അസാധാരണഞാണാനി സുതമയഞാണാദീനി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാഞാണപരിയോസാനാനി സത്തസട്ഠി ഞാണാനി. താനി ഹി സാവകേഹി പവിചിതബ്ബാനി, ന ഇതരാനി. സോളസവിധം പഞ്ഞന്തി (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൩൭൯; സം. നി. ടീ. ൩.൫.൩൭൯) മഹാപഞ്ഞാദികാ, നവാനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിപഞ്ഞാതി ഇദം സോളസവിധം പഞ്ഞം.

തത്രാതി തസ്സ. ഇദം ഹോതീതി ഇദം ദാനി വുച്ചമാനം അനുപുബ്ബസമ്മസനം ഹോതി. വിപസ്സനാകോട്ഠാസന്തി വിതക്കാദിസമ്മസിതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന വിഭത്തവിപസ്സനാഭാഗം.

൯൪. പഠമേ ഝാനേതി ഉപസിലേസേ ഭുമ്മം, തസ്മാ യേ പഠമേ ഝാനേ ധമ്മാതി യേ പഠമജ്ഝാനസംസട്ഠാ ധമ്മാതി അത്ഥോ. അന്തോസമാപത്തിയന്തി ച സമാപത്തിസഹഗതേ ചിത്തുപ്പാദേ സമാപത്തിസമഞ്ഞം ആരോപേത്വാ വുത്തം. വവത്ഥിതാതി കതവവത്ഥനാ നിച്ഛിതാ. പരിച്ഛിന്നാതി ഞാണേന പരിച്ഛിന്നാ സലക്ഖണതോ പരിച്ഛിജ്ജ ഞാതാ. ഓലോകേന്തോതി ഞാണചക്ഖുനാ പച്ചക്ഖതോ പസ്സന്തോ. അഭിനിരോപനം ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ആരോപനം. അനുമജ്ജനം ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അനുവിചാരണം. ഫരണം പണീതരൂപേഹി കായസ്സ ബ്യാപനം, വിപ്ഫാരികഭാവോ വാ. സാതന്തി സാതമധുരതാ. അധിക്ഖേപോ വിക്ഖേപസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം സമാധാനം. ഫുസനം ഇന്ദ്രിയവിസയവിഞ്ഞാണസ്സ തതോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേന വിയ പവത്തി. വേദയിതം ആരമ്മണാനുഭവനം. സഞ്ജാനനം നീലാദിവസേന ആരമ്മണസ്സ സല്ലക്ഖണം. ചേതയിതം ചേതസോ ബ്യാപാരോ. വിജാനനം ആരമ്മണൂപലദ്ധി. കത്തുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേന അത്ഥികതാ. തസ്മിം ആരമ്മണേ അധിമുച്ചനം, സന്നിട്ഠാനം വാ അധിമോക്ഖോ. കോസജ്ജപക്ഖേ പതിതും അദത്വാ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനം പഗ്ഗാഹോ, അധിഗ്ഗഹോതി അത്ഥോ. ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, അനിസ്സജ്ജനം വാ ഉപട്ഠാനം. സമപ്പവത്തേസു അസ്സേസു സാരഥി വിയ സകിച്ചപസുതേസു സമ്പയുത്തേസു അജ്ഝുപേക്ഖനം മജ്ഝത്തതാ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം ആരമ്മണേ അനുനയനം സംചരണം അനുനയോ. സഭാവതോതി യഥാഭൂതസഭാവതോ. സോളസന്നം ഏവ ചേത്ഥ ധമ്മാനം ഗഹണം തേസംയേവ ഥേരേന വവത്ഥാപിതഭാവതോ, തേ ഏവസ്സ തദാ ഉപട്ഠഹിംസു, ന ഇതരേതി വദന്തി. വീരിയസതിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഇന്ദ്രിയഭാവസാമഞ്ഞതോ സദ്ധാപഞ്ഞാ; സതിഗ്ഗഹണേനേവ ഏകന്താനവജ്ജഭാവസാമഞ്ഞതോ പസ്സദ്ധിആദയോ ഛ യുഗളാ; അലോഭാദോസാ ച സങ്ഗഹിതാ ഝാനചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ തേസം ധമ്മാനം. ഥേരേന ച ധമ്മാ വവത്ഥാനസാമഞ്ഞതോ ആരദ്ധാ. തേ ന ഉപട്ഠഹിംസൂതി ന സക്കാ വത്തുന്തി അപരേ.

വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഉപ്പാദേപി നേസം വേദനാനം പജാനനം ഹോതിയേവാതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തം ജാനാതീതി തംഞാണോ, തസ്സ ഭാവോ തംഞാണതാ, ഞാണസ്സ അത്തസംവേദനന്തി അത്ഥോ. തംസമാനയോഗക്ഖമാഹി സമ്പയുത്തധമ്മാ. ഞാണബഹുതാതി ഞാണസ്സ ബഹുഭാവോ, ഏകചിത്തുപ്പാദേ അനേകഞാണതാതി അത്ഥോ. ഇദാനി തമേവത്ഥം വിവരിതും, ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ന സക്കാ ജാനിതും ആരമ്മണകരണസ്സ അഭാവതോ. അസമ്മോഹാവബോധോ ച ഈദിസസ്സ ഞാണസ്സ നത്ഥി. ഏകേകമേവ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി തസ്മിം ഖണേ ഏകസ്സേവ ആവജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ, ന ച ആവജ്ജനേന വിനാ ചിത്തുപ്പത്തി അത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി, കപ്പാ തിട്ഠന്തി യേ മരൂ;

ന ത്വേവ തേപി ജീവന്തി, ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സംയുതാ’’തി. (മഹാനി. ൧൦, ൩൯) ച,

‘‘നത്ഥി ചിത്തേ യുഗാ ഗഹീ’’തി ച –

വത്ഥാരമ്മണാനം പരിഗ്ഗഹിതതായാതി യസ്മിഞ്ച ആരമ്മണേ യേ ഝാനധമ്മാ പവത്തന്തി, തേസം വത്ഥാരമ്മണാനം പഗേവ ഞാണേന പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹിതത്താ. യഥാ നാമ മിഗസൂകരാദീനം ആസയേപരിഗ്ഗഹിതേ തത്ര ഠിതാ മിഗാ വാ സൂകരാ വാ തതോ ഉട്ഠാനതോപി ആഗമനതോപി നേസാദസ്സ സുഖഗ്ഗഹണാ ഹോന്തി, ഏവംസമ്പദമിദം. തേനാഹ ‘‘ഥേരേന ഹീ’’തിആദി. തേനാതി വത്ഥാരമ്മണാനം പരിഗ്ഗഹിതഭാവേന. അസ്സാതി ഥേരസ്സ. തേസം ധമ്മാനന്തി ഝാനചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാനം ധമ്മാനം. ഉപ്പാദം ആവജ്ജന്തസ്സാതിആദിനാ ഉപ്പാദാദീസു യം യദേവ ആരബ്ഭ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി; തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ തസ്സ തസ്സേവ ചസ്സ പാകടഭാവോ ദീപിതോ. ന ഹി ആവജ്ജനേന വിനാ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തീതി പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനാ ഹുത്വാ സമ്ഭവന്തി, അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഉദയം പസ്സതി തേസം ധമ്മാനം, ‘‘അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തീ’’തി ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിഭാവദസ്സനതോ. പുബ്ബേ അഭാവബോധകോ ഹി അത്തലാഭോ ധമ്മാനം ഉദയോ. ഹുത്വാതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ. പടിവേന്തീതി പടി ഖണേ ഖണേ വിനസ്സന്തി. വയം പസ്സതി, ‘‘ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി തേസം ധമ്മാനം ഭങ്ഗക്ഖണസമങ്ഗിഭാവദസ്സനതോ. വിദ്ധംസഭാവബോധകോ ഹി ധമ്മാനം വിജ്ജമാനതോ വയോ.

തേസു ധമ്മേസു നത്ഥി ഏതസ്സ ഉപയോ രാഗവസേന ഉപഗമനന്തി അനുപയോ, അനനുരോധോ. ഹുത്വാ വിഹരതീതി യോജനാ. തഥാ നത്ഥി ഏതസ്സ അപായോ പടിഘവസേന അപഗമനന്തി അനപായോ, അവിരോധോ. ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്ഥാ’’തി തസ്സ തണ്ഹാദിട്ഠിഅഭിനിവേസാഭാവതോ തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ. അപ്പടിബദ്ധോതി അനുപയാനിസ്സിതഭാവതോ വിപസ്സനായ പരിബന്ധവസേന ഛന്ദരാഗേന ന പടിബദ്ധോ ന വിബന്ധിതോ. വിപ്പമുത്തോതി തതോ ഏവ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിവസേന കാമരാഗതോ വിമുത്തോ. വിസംയുത്തോ വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ പടിപക്ഖധമ്മേഹി വിസംയുത്തോ.

കിലേസമരിയാദാ തേന കതാ ഭവേയ്യാതി അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തേ സോളസ ധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തമാനം വിപസ്സനാവീഥിം ഭിന്ദിത്വാ സചേ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും; തസ്സ വിപസ്സനാവീഥിയാ കിലേസമരിയാദാ തേന ചിത്തേന, ചിത്തസമങ്ഗിനാ വാ കതാ ഭവേയ്യ. തേസൂതി തേസു ധമ്മേസു. അസ്സാതി ഥേരസ്സ. ഏകോപീതി രാഗാദീസു ഏകോപീതി ച വദന്തി. വുത്താകാരേന ഏകച്ചാനം അനാപാഥഗമനേ സതി വിപസ്സനാ ന തേസു ധമ്മേസു നിരന്തരപ്പവത്താതി ആരമ്മണമരിയാദാ ഭവേയ്യ. വിക്ഖമ്ഭിതപച്ചനീകത്താതി വിപസ്സനായ പടിപക്ഖധമ്മാനം പഗേവ വിക്ഖമ്ഭിതത്താ ഇദാനിപി വിക്ഖമ്ഭേതബ്ബാ കിലേസാ നത്ഥീതി വുത്തം.

ഇതോതി പഠമജ്ഝാനതോ. അനന്തരോതി ഉപരിമോ ഝാനാദിവിസേസോ. തസ്സ പജാനനസ്സാതി, ‘‘അത്ഥി ഉത്തരി നിസ്സരണ’’ന്തി ഏവം പവത്തജാനനസ്സ. ബഹുലീകരണേനാതി പുനപ്പുനം ഉപ്പാദനേന.

സമ്പസാദനട്ഠേനാതി കിലേസകാലുസിയാപഗമനേന, തസ്സ വിചാരക്ഖോഭവിഗമേന വാ ചേതസോ സമ്മദേവ പാസാദികഭാവേന.

വീരിയം സതി ഉപേക്ഖാതി ആഗതട്ഠാനേ പാരിസുദ്ധിഉപേക്ഖാ, അദുക്ഖമസുഖാവേദനാതി ഏത്ഥ ഝാനുപേക്ഖാതി, ‘‘സുഖട്ഠാനേ വേദനുപേക്ഖാവാ’’തി വുത്തം. സുഖട്ഠാനേതി ച പഠമജ്ഝാനാദീസു സുഖസ്സ വുത്തട്ഠാനേ. പസ്സദ്ധത്താതി സമധുരചേതയിതഭാവേന ആരമ്മണേ വിസടവിത്ഥതഭാവതോ യോ സോ ചേതസോ ആഭോഗോ വുത്തോ. സാമഞ്ഞഫലാദീസു സതിയാ പാരിസുദ്ധി, സാ ഥന അത്ഥതോ സതിവിനിമുത്താ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘പരിസുദ്ധാസതിയേവാ’’തി. പാരിസുദ്ധിഉപേക്ഖാ, ന ഝാനുപേക്ഖാദയോ.

൯൫. ഈദിസേസു ഠാനേസു സതിയാ ന കദാചിപി ഞാണവിരഹോ അത്ഥീതി ആഹ – ‘‘ഞാണേന സമ്പജാനോ ഹുത്വാ’’തി. തഥാ ഹി തതിയജ്ഝാനേ, ‘‘സതിമാ സുഖവിഹാരീ’’തി ഏത്ഥ സമ്പജാനോതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഏവ ഹോതി. ന സാവകാനം അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ ഹോതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമപ്പവത്തിയാ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വിനിബ്ഭുജിത്വാ ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യഭാവതോ. തേനാഹ – ‘‘കലാപവിപസ്സനം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹാ’’തി.

൯൬. പഞ്ഞായ ചസ്സദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ദസ്സനസമകാലം ഖീയമാനാ ആസവാ, ‘‘ദിസ്വാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി വുത്താ. സമാനകാലേപി ഹി ഏദിസോ സദ്ദപ്പയോഗോ ദിസ്സതി –

‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൫; ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭).

‘‘നിഹന്ത്വാ തിമിരം സബ്ബം, ഉഗ്ഗതേജോ സമുഗ്ഗതോ;

വേരോചനോ രസ്മിമാലീ, ലോകചക്ഖുപഭങ്കരോ’’തി. (പട്ഠാ. അനുടീ. ൧.൨൫-൩൪; വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൫൮൦) ച –

ഏവമാദീസു. ഹേതുഅത്ഥോ വാ അയം ദിസ്വാസദ്ദോ അസമാനകത്തുകോ യഥാ – ‘‘ഘതം പിവിത്വാ ബലം ഹോതി, സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതീ’’തി (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൮൦൨). ദസ്സനഹേതുകോ ഹി ആസവാനം പരിക്ഖയോ പരിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയേ സതി പഹാനാഭിസമയസ്സ ലബ്ഭനതോ. യുഗനദ്ധം ആഹരിത്വാതി പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ ഝാനധമ്മേ സമ്മസന്തോ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി. ഏവം യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സമ്മസന്തോ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം കത്വാ യഥാ ഥേരോ അരഹത്തം പാപുണി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അരഹത്തം പത്തവാരോ ഇധ ഗഹിതോ’’തി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ദീഘനഖസുത്തദേസനായ (മ. നി. ൨.൨൦൫-൨൦൬) ഹി ഥേരോ അരഹത്തം പത്തോ. തദാ ച അനാഗാമീ ഹുത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജതീതി വചനഅവസരോ നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘അരഹത്തം പത്തവാരോ ഇധ ഗഹിതോ’’തി. യദി ഏവം – ‘‘സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി ഇദം കസ്മാ വുത്തന്തി? ഥേരേ വിജ്ജമാനേ പണ്ഡിതഗുണേ അനവസേസതോ ദസ്സേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേതും. നിരോധസമാപജ്ജനം പന ഥേരസ്സ ആചിണ്ണസമാചിണ്ണം. തേനാഹ ‘‘നിരോധം പന…പേ… വദന്തീ’’തി. തേന ഫലസമാപത്തിമ്പി അന്തരാ സമാപജ്ജതിയേവാതി ദസ്സേതി.

വോമിസ്സം വിവരിതും ‘‘തത്ഥസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘നിരോധം സമാപജ്ജിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ആഹരിത്വാ ഠിതസ്സ നിരോധസമാപത്തി സീസം നാമ ഹോതി, തസ്സ ആഭോഗവസേന നിരോധസ്സ വാരോ ആഗച്ഛതി. ഫലസമാപത്തി ഗൂള്ഹോ ഹോതി, ‘‘ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗസ്സ അഭാവതോ. ഫലസമാപത്തി സീസം ഹോതീതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏതേന ആഭോഗപടിബദ്ധമേതേസം ആഗമനന്തി ദീപിതന്തി വേദിതബ്ബം. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ഥേരാ പനാതിആദി അട്ഠകഥാരുള്ഹമേവ തം വചനം. അന്തോസമാപത്തിയന്തി നിരോധം സമാപന്നകാലേ. തിസമുട്ഠാനികരൂപധമ്മേതി ഉതുകമ്മാഹാരവസേന തിസമുട്ഠാനികരൂപധമ്മേ.

൯൭. ചിണ്ണവസിതന്തി പടിപക്ഖദൂരിഭാവേന സുഭാവിതവസീഭാവം. നിപ്ഫത്തിം പത്തോതി ഉക്കംസപരിനിപ്ഫത്തിം പത്തോ. ഉരേ വായാമജനിതായ ഓരസോ. പഭാവിതന്തി ഉപ്പാദിതം. ധമ്മേനാതി അരിയമഗ്ഗധമ്മേന. തസ്സ ഹി അധിഗമേന അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ നിബ്ബത്തോതി കത്വാ, ‘‘ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ’’തി വുച്ചതി. ധമ്മദായസ്സാതി നവവിധസ്സ ലോകുത്തരധമ്മദായസ്സ. ആദിയനതോതി ഗണ്ഹനതോ, സസന്താനേ ഉപ്പാദനതോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അനുപദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൨. ഛബ്ബിസോധനസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. ഖീണാ ജാതീതി അത്തനോ ജാതിക്ഖയം പടിജാനന്തേന അരഹത്തം ബ്യാകതം ഹോതി അരഹതോ തദഭാവതോ. തഥാ വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോ മേ പരിയോസിതോതി പടിജാനന്തേനപി. കതം കരണീയന്തി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി ചതൂസു സച്ചേസു പരിഞ്ഞാദിവസേന സോളസവിധസ്സപി കിച്ചസ്സ അത്തനാ നിട്ഠാപിതഭാവം പടിജാനന്തേനപി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവം, ആയതിം വാ പരിഞ്ഞാദികരണീയാഭാവം പടിജാനന്തേനപീതി ആഹ – ‘‘ഏകേനപി പദേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാവ ഹോതീ’’തി. ദ്വിക്ഖത്തും ബദ്ധം പന സുബദ്ധം വിയാതി വുത്തം. ഇധ പന അഞ്ഞാബ്യാകരണം ചതൂഹി പദേഹി ആഗതം, തസ്മാ വത്തബ്ബമേവ ചേത്ഥ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ചേതനായ ദിട്ഠവാദിതാ നാമ അരിയവോഹാരോ. സഭാവോതി പകതിഅത്ഥോ ഹി അയം ധമ്മസദ്ദോ, ‘‘ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൭൪-൨൭൫) വിയ തസ്മാ, അനുധമ്മോതി അരിയഭാവം അനുഗതാ പകതീതി അത്ഥോ. പരമപ്പിച്ഛതായ അരിയാ അത്തനോ ഗുണേ അനാവികരോന്താപി സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവപവേദനത്ഥഞ്ചേവ സബ്രഹ്മചാരീനം സമ്മാപടിപത്തിയം ഉസ്സാഹജനനത്ഥഞ്ച താദിസാനം പരിനിബ്ബാനസമയേയേവ ആവികരോന്തീതി അധിപ്പായേനാഹ – ‘‘പരിനിബ്ബുതസ്സ…പേ… കാതബ്ബോ’’തി.

൯൯. ദുബ്ബലന്തി ഫേഗ്ഗു വിയ സുഭേജ്ജനീയം ബലവിരഹിതം, അസാരന്തി അത്ഥോ. വിരാഗുതന്തി പലുജ്ജനസഭാവം. വിഗച്ഛനസഭാവന്തി വിനാസഗമനസഭാവം. അനിച്ചദുക്ഖവിപരിണാമത്താ അസ്സാസലേസസ്സപി അഭാവതോ അസ്സാസവിരഹിതം. ആരമ്മണകരണവസേന സമന്നാഗമനവസേന ച യഥാരഹം ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തീതി ഉപയാ, ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഉപാദിയന്തി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി ഉപാദാനാ. അധിതിട്ഠതി ചേതസോ അഭിനന്ദനഭൂതാതി ചേതസോ അധിട്ഠാനം. താഹീതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി. തന്തി ചിത്തം. അഭിനിവിസതീതി അഭിരതിവസേന നിവിസതി, അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – സക്കായധമ്മേസു ചിത്തം അഭിനിവിസതി ‘‘ഏതം മമം, ഏസോ മേ അത്താ’’തി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി ഏതാഹി അഭിനിവേസാഹി, തഥാ സക്കായധമ്മേസു ചിത്തം അനുസേതി ഏതാഹീതി അനുസയാ, തണ്ഹാദിട്ഠിയോ. യദഗ്ഗേന ഹി തേഭൂമകധമ്മേസു രാഗാദയോ അനുസേന്തി, തദഗ്ഗേന തംസഹഗതധമ്മാ തത്ഥ അനുസേന്തീതി പരിയായേന, ‘‘തം അനുസേതീ’’തി വുത്തം. ഖയാ വിരാഗാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി ‘‘ഖയേന വിരാഗേനാ’’തി ഹേതുമ്ഹി കരണവസേന അത്ഥോ വുത്തോ. വിരാഗേനാതി ച ഇതിസദ്ദോ ആദി അത്ഥോ. തേന ‘‘നിരോധേനാ’’തി ഏവമാദികം ഗഹിതം ഹോതി. അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ ഉപയാദീനം സമുച്ഛേദസ്സേവ ബോധനതോ.

൧൦൦. പതിട്ഠാതി ഏത്ഥ സേസഭൂതത്തയം ഉപാദാരൂപഞ്ചാതി പതിട്ഠാനാ, നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതുചാതി പതിട്ഠാനധാതു. ന്ഹാനീയചുണ്ണം ബാഹിരഉദകം വിയ സേസഭൂതത്തയം ആബന്ധതീതി ആബന്ധനം. പചനീയഭത്തം ബാഹിരതേജോ വിയ സേസഭൂതത്തയം പരിപാചേതീതി പരിപാചനം. ബാഹിരവാതോ വിയ സേസഭൂതത്തയം വിത്ഥമ്ഭേതീതി വിത്ഥമ്ഭനം. ധാതുസദ്ദത്ഥോ വുത്തോയേവ. അസമ്ഫുട്ഠധാതൂതി അസമ്ഫുസിതഭാവോ തേസം വിപരിമട്ഠതാഭാവതോ. വിജാനനം ആരമ്മണൂപലദ്ധി. അഹം അത്താതി അഹം, ‘‘രൂപധമ്മോ മേ അത്താ’’തി അത്തകോട്ഠാസേന അത്തഭാവേന ന ഉപഗമിം ന ഗണ്ഹിം. നിസ്സിതനിസ്സിതാപി നിസ്സിതാ ഏവ നാമാതി ആഹ ‘‘പഥവീധാതുനിസ്സിതാവാ’’തി. അത്തനാ വാ പന തന്നിസ്സിതാതി ‘‘ഏകേന പരിയായേനാ’’തി. ഉപാദാരുപമ്പി കാമം നിസ്സിതമ്പി ഹോതി. തഥാപി തം നിസ്സിതം ഹോതിയേവാതി തം ന ഉദ്ധടം. പരിച്ഛേദകരത്താ പരിച്ഛേദാകാസസ്സ ‘‘അവിനിബ്ഭോഗവസേനാ’’തി വുത്തം. തേന ച തഥാ പരിച്ഛിന്നത്താ സബ്ബമ്പി ഭൂതുപാദാരൂപം ആകാസധാതുനിസ്സിതം നാമ. തം നിസ്സായ പവത്തിയാ ഉപാദാരൂപം വിയ ഭൂതരൂപാനി, അരൂപക്ഖന്ധാ വിയ ച വത്ഥുരൂപാനി, ‘‘തംനിസ്സിതരൂപവത്ഥുകാ അരൂപക്ഖന്ധാ’’തി വുത്തനയേന ആകാസധാതുനിസ്സിതചക്ഖാദിരൂപധമ്മവത്ഥുകാ വേദനാദയോ അരൂപക്ഖന്ധാ ആകാസധാതുനിസ്സിതാ നാമാതി ഇമമത്ഥം തഥാ-സദ്ദേന ഉപസംഹരതി. ഇധാപീതി ആകാസധാതുനിസ്സിതപദേപി, ന പഥവീധാതുനിസ്സിതപദാദീസു ഏവ. രൂപാരൂപന്തി സബ്ബമ്പി രൂപാരൂപം ഗഹിതമേവ ഹോതി, അഗ്ഗഹിതം നത്ഥി. സഹജാതാ…പേ… നിസ്സിതന്തി ഇദം നിപ്പരിയായസിദ്ധം നിസ്സയത്തം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന പരിയായസിദ്ധേ നിസ്സയത്തേ ഗയ്ഹമാനേ – ‘‘പച്ഛാജാതപച്ചയോതി പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൧) വചനതോ സബ്ബം ചതുസമുട്ഠാനികരൂപം, ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിത’’ന്തി വത്തബ്ബം. തഥാ അനന്തരവിഞ്ഞാണധാതുപച്ചയാ പവത്തനതോ, ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിത’’ന്തി വത്തബ്ബം.

൧൦൧. രുപ്പതി വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി രൂപന്തി അയമത്ഥോ ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥഗതേ രൂപായതനേ നിപ്പരിയായതോ ലബ്ഭതി, ന ആപാഥമനാഗതേ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബഭാവോ പന ആപാഥമനാഗതേപി തസ്മിം ലബ്ഭതേവ തംസഭാവാനതിവത്ഥനതോ. രൂപായതനം ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ. ഥേരോ പന ആപാഥം അനാഗതസ്സാപി രൂപായതനസ്സ രൂപഭാവം ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതുന്തി ദ്വിധാകരണം നാനുജാനന്തോ ഛന്നോവാദം നിദസ്സേതി, ‘‘ഉപരി ഛന്നോവാദേ കിന്തി കരിസ്സഥാ’’തി. തത്ഥ ഹി ‘‘ചക്ഖും, ആവുസോ ഛന്ന, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ’’തി (മ. നി. ൩.൩൯൧) ആഗതം, ന ചേത്ഥ ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗതമേവ രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബപദേന ഗഹിതം, ന ആപാഥം അനാഗതന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതും അവിസേസേനേവ രൂപായതനേന തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗാഹാഭാവസ്സ ജോതിതത്താ. തേനാഹ ‘‘ന യിദം ലബ്ഭതീ’’തി. രൂപമേവാതി രൂപായതനമേവ. യദി ഏവം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസൂ’’തി പദം കഥം നേതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ പനാ’’തിആദി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം വിഞ്ഞാതബ്ബേസൂതി യേന മനോവിഞ്ഞാണേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തിആദിനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം തേന വിഞ്ഞാതബ്ബേസു തംസമ്പയുത്തധമ്മേസൂതി അത്ഥോ. തണ്ഹാഛന്ദോതി തസ്സനസഭാവോ ഛന്ദോ, ന കത്തുകമ്യതാ ഛന്ദോയേവാതി തണ്ഹാഛന്ദോ. രജ്ജനവസേനാതി വത്ഥം വിയ രങ്ഗജാതം ചിത്തസ്സ അനുരഞ്ജനവസേന. അഭിനന്ദനവസേനാതി ആരമ്മണേ അഭിരമിത്വാ നന്ദനവസേന. സപ്പീതികതണ്ഹാ ഹി നന്ദീതി വുച്ചതി. തണ്ഹായനവസേന തണ്ഹാ.

൧൦൨. അഹങ്കാരോതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൨൧, ൧൨൩൯; വിഭ. ൮൩൨, ൮൬൬; സം. നി. ൪.൧൦൮; മഹാനി. ൨൧, ൧൭൮) അഹംകരണം. യേന ഹി മമം കരോതി, ഏതം മമങ്കാരോ. സ്വേവാതി ‘‘അഹങ്കാരോ’’തി വുത്തമാനോ. ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നിദ്ദിട്ഠേ സബ്ബാസു ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു വുച്ചമാനാസു ഹേട്ഠാ വിജ്ജാദ്വയം വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായേന, ‘‘പുബ്ബേനിവാസം ദിബ്ബചക്ഖുഞ്ച അവത്വാ കസ്മാ വുത്ത’’ന്തി ആഹ? ഇതരോ ഇധ സബ്ബവാരേസുപി ലോകുത്തരധമ്മപുച്ഛാ അധികതാ തസ്മാ ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ’’തിആദിനാ തതിയാ വിജ്ജാ കഥിതാതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഭിക്ഖൂ ലോകിയധമ്മം ന പുച്ഛന്തീ’’തിആദിമാഹ. ഏകവിസ്സജ്ജിതസുത്തം നാമേതം തതിയവിജ്ജായ ഏവ ആഗതത്താ. അരിയധമ്മവസേനപിസ്സ സമഞ്ഞാ അത്ഥേവാതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഛബ്ബിസോധനന്തിപിസ്സ നാമ’’ന്തി വത്വാ തേസു ധമ്മേസു ഭേദം ദസ്സേതും, ‘‘ഏത്ഥ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിസുദ്ധാതി തസ്സാ ചോദനായ സോധനവസേന വിസോധിതാ. ഏകമേവ കത്വാതി ഏകവാരവസേനേവ പാളിയം ഏകജ്ഝം ആഗതത്താ ഏകമേവ കോട്ഠാസം കത്വാ. യദി ഏവം കഥം വാ ഛബ്ബിസോധനതാതി ആഹ – ‘‘ചതൂഹി ആഹാരേഹി സദ്ധി’’ന്തി കഥം പനേത്ഥ ചത്താരോ ആഹാരാ ഗഹേതബ്ബാതി? കേചി താവ ആഹു – ‘‘സാധൂതി ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉത്തരി പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി ഹേട്ഠാ ആഗതേന നയേന ആഹാരവാരോ ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബോതി. ‘‘ബഹിദ്ധാ സബ്ബനിമിത്തേസൂ’’തി ഏത്ഥ ആഹാരാനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ ആഹാരാ അത്ഥതോ ആഗതാ ഏവാതി അഞ്ഞേ. അപരേ പന രൂപക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേന കബളീകാരോ ആഹാരോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേന ഫസ്സാഹാരോ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരഗ്ഗഹണേന വിഞ്ഞാണാഹാരോ സരൂപതോപി ഗഹിതോതി വദന്തി.

‘‘ഛബ്ബിസോധന’’ന്തി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സമഞ്ഞായ അന്വത്ഥതം ദസ്സേത്വാ ആയതിമ്പി താദിസേന ബ്യാകരണേന ഭിക്ഖൂനം പടിപത്തിമ്പി ദസ്സനത്ഥം, ‘‘ഇമേ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. വിനയനിദ്ദേസപരിയായേനാതി വിനയനിദ്ദേസേ ആഗതേന കാരണേന. വിനയേ വാ ആഗതനിദ്ദേസാനുക്കമേന.

അധിഗന്തബ്ബതോ അധിഗമോ, ഝാനാദിഅധിഗമപുച്ഛാ. തേനാഹ – ‘‘ഝാനവിമോക്ഖാദീസൂ’’തിആദി. ഉപായപുച്ഛാതി അധിഗമോപായപുച്ഛാ. കിന്തീതി കേന പകാരേന വിധിനാതി അത്ഥോ.

കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീതി ഇദം പന പുബ്ബേ ‘‘കിം തേ അധിഗത’’ന്തി അനിദ്ധാരിതഭേദാ ഝാനാദിവിസേസാ പുച്ഛിതാതി ഇദാനി തേസം നിദ്ധാരേത്വാ പുച്ഛനാകാരദസ്സനം. തസ്മാതി യസ്മാ യഥാവുത്തേഹി ആകാരേഹി അധിഗമബ്യാകരണം സോധേതബ്ബം, തസ്മാ. ഏത്താവതാവാതി ഏത്തകേന ബ്യാകരണമത്തേനേവ ന സക്കാരോ കാതബ്ബോ. ബ്യാകരണഞ്ഹി ഏകച്ചസ്സ അയാഥാവതോപി ഹോതി, യഥാ നാമ ജാതരൂപപതിരൂപം ജാതരൂപം വിയ ഖായതീതി ജാതരൂപം നിഘംസനതാപനഛേദനേഹി സോധേതബ്ബം ഏവമേവം ഇമേസു ഇദാനേവ വുത്തേസു ഛസു ഠാനേസു പക്ഖിപിത്വാ സോധനത്ഥം വത്തബ്ബോ വിമോക്ഖാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സമാധി-സമാപത്തി-ഞാണദസ്സന-മഗ്ഗഭാവനാ-ഫലസച്ഛികിരിയാ സങ്ഗണ്ഹാതി.

പാകടോ ഹോതി അധിഗതവിസേസസ്സ സതിസമ്മോസാഭാവതോ. സേസപുച്ഛാസുപി ‘‘പാകടോ ഹോതീ’’തി പദേ ഏസേവ നയോ. ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാകുസലാതി സജ്ഝായമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു നിപുണാ. യായ പടിപദായ യസ്സ അരിയമഗ്ഗോ ആഗച്ഛതി, സാ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തി ആഗമനപടിപദാ. സോധേതബ്ബാതി സുദ്ധാ ഉദാഹു അസുദ്ധാതി വിചാരണവസേന സോധേതബ്ബാ. ന സുജ്ഝതീതി തത്ഥ തത്ഥ പമാദപടിപത്തിഭാവതോ. അപനേതബ്ബോ അത്തനോ പടിഞ്ഞായ. ‘‘സുജ്ഝതീ’’തി വത്വാ സുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേതും, ‘‘ദീഘരത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. പഞ്ഞായതീതി ഏത്ഥ ‘‘യദീ’’തി പദം ആനേത്വാ യദി സോ ഭിക്ഖു തായ പടിപദായ യദി പഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധോ. ഖീണാസവപടിപത്തിസദിസാ പടിപദാ ഹോതി ദീഘരത്തം വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസത്താ.

നദിയാ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദനട്ഠാനം നദീമുഖദ്വാരം. മദ്ദമാനോതി ബദരസാളവം സരസം പത്തേ പക്ഖിത്തോ ഹുത്വാ മദ്ദമാനോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഛബ്ബിസോധനസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൩. സപ്പുരിസധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. സപ്പുരിസധമ്മന്തി സപ്പുരിസഭാവകരം ധമ്മം. സോ പന യസ്മാ സപ്പുരിസാനം പവേണികോ ധമ്മോ ഹോതി. തസ്മാ ആഹ – ‘‘സപ്പുരിസാനം ധമ്മ’’ന്തി, ഏസ നയോ അസപ്പുരിസധമ്മന്തി ഏത്ഥാപി. ഏവം പധാനം അനുട്ഠാതബ്ബഞ്ച സപ്പുരിസധമ്മം ആദിം കത്വാ മാതികം ഠപേത്വാ അയഥാനുപുബ്ബിയാ നിദ്ദിസന്തോ ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോ’’തിആദിമാഹ. തഥാ പന നിദ്ദിസന്തോ ഉദാഹരണപുബ്ബകം ഹേതും ദസ്സേതും, ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. തേന ഇച്ഛിതബ്ബപരിച്ചാഗപുബ്ബകം ഗഹേതബ്ബഗ്ഗഹണം നാമ ഞായപടിപത്തി, തസ്മാ സപ്പുരിസധമ്മാ സമ്പാദേതബ്ബാതി ദീപേന്തോ സത്ഥാ അയഥാനുപുബ്ബിയാ നിദ്ധാരീയതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. തഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘അസേവനാ ച ബാലാനം, പണ്ഡിതാനഞ്ച സേവനാ’’തി. ഏതദേവ ഹി കുലദ്വയം ‘‘ഉച്ചകുല’’ന്തി വുച്ചതി നിപ്പരിയായതോ. തഥാഹി അന്തിമഭവികാ ബോധിസത്താ തത്ഥേവ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. സോതി സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖു. അന്തരം കരിത്വാതി തം കാരണം കത്വാ. പടിപദാ ഹി വിഞ്ഞൂനം പൂജായ കാരണം, ന ഉച്ചകുലീനതാ. മഹാകുലാതി വിപുലകുലാ ഉപാദിതോദിതകുലസമ്പവത്തികാതി അത്ഥോ.

൧൦൬. യസസദ്ദോ പരിവാരവാചകോ. യസസ്സീതി ച സാതിസയപരിവാരവന്തതാ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘പരിവാരസമ്പന്നോ’’തി. ആധിപതേയ്യാഭാവതോ പരേസം ഉപരിനത്തി ഏതേസം ഈസോ ഈസനം ഇസ്സരിയന്തി അക്ഖാതബ്ബാതി അപ്പേസക്ഖാ. തേനാഹ ‘‘അപ്പപരിവാരാ’’തി. അഭാവത്ഥോ ഹി ഇധ അപ്പ-സദ്ദോ.

൧൦൭. നവേവ ധുതങ്ഗാനി ആഗതാനീതി ഏത്ഥ യഥാ ഉക്കട്ഠപംസുകൂലികസ്സ തേചീവരികതാ സുകരാ. ഏവം ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികസ്സ സപദാനചാരികതാ സുകരാ. ഏകാസനികസ്സ ച പത്തപിണ്ഡികഖലുപച്ഛാഭത്തികതാ സുകരാ ഏവാതി – ‘‘പംസുകൂലികോ ഹോതീ’’തിആദിവചനേനേവ പാളിയാ അനാഗതാനമ്പി ആഗതഭാവോ വേദിതബ്ബോ പരിഹരണസുകരതായ തേസമ്പി സമാദാനസമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘തേരസ ഹോന്തീ’’തി.

൧൦൮. കാമതണ്ഹാദികായ തായ തണ്ഹായ നിബ്ബത്താതി തമ്മയാ, പുഥുജ്ജനാ, പകതിഭാവൂപഗമനേന തേസം ഭാവോ തമ്മയതാ, തപ്പടിക്ഖേപതോ അതമ്മയതാ, നിത്തണ്ഹതാ. തംയേവ കാരണം കത്വാതി പഠമജ്ഝാനേപി തണ്ഹാപഹാനംയേവ കാരണം കത്വാ. ചിത്തേ ഉപ്പാദേത്വാതി അതമ്മയതാപരിയായേന വുത്തേ തണ്ഹായ പടിപക്ഖധമ്മേ സമ്പാദേത്വാ. ന മഞ്ഞതീതി മഞ്ഞനാനം അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ കിസ്മിഞ്ചി ഓകാസേ കാമഭവാദികേ കേനചി വത്ഥുനാ ഹത്ഥിഅസ്സഖേത്തവത്ഥാദിനാ പത്തചീവരവിഹാരപരിവേണാദിനാ ച പുഗ്ഗലം ന മഞ്ഞതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സപ്പുരിസധമ്മസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൪. സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯. അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞം അഞ്ഞം. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞം സേവിതബ്ബ’’ന്തിആദി. സത്തഹി പദേഹീതി സത്തഹി വാക്യേഹി. പജ്ജതി ഏതേന യഥാധിപ്പേതോ അത്ഥോതി പദം, വാക്യം. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഓകാസകരണം ധമ്മദായാദേ (മ. നി. ൧.൩൧) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൧൧൩. ദിട്ഠിയേവ പച്ചയവസേന പടിലദ്ധതായ ദിട്ഠിപടിലാഭോ. സഞ്ഞാപടിലാഭേപി ഏസേവ നയോ. മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്മാദിട്ഠിയോ…പേ… ന ഗഹിതാ കമ്മപഥപ്പത്താനം തേസം മനോസമാചാരഭാവേന ഗഹിതത്താ. യദി ഏവം കസ്മാ ദിട്ഠി ചിത്തുപ്പാദവാരേ ന ഗഹിതാതി? കാമം മിച്ഛാദിട്ഠിയാ അവയവിഭാവോ ലബ്ഭതി, തഥാപി ചിത്തുപ്പാദക്ഖണേ ലോകിയലോകുത്തരചിത്തുപ്പാദേസു കമ്മപഥകോട്ഠാസോ ന ഉദ്ധടോ.

൧൧൫. കാമസഞ്ഞാദീനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന യഥാ ബ്യാപാദവിഹിംസാസഞ്ഞാ സങ്ഗഹിതാ, ഏവം അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദഅവിഹിംസാസഞ്ഞാ സങ്ഗഹിതാ പഠമേന ആദിസദ്ദേന ‘‘അനഭിജ്ഝാസഹഗതായ സഞ്ഞായാ’’തിആദിപാഠസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ.

൧൧൭. തി കാമഭവാദീനം അപരിയോസാനായ പരിയോസാനം ഇച്ഛതോപി താദിസസ്സ ഭവാനം അപരിയോസാനമേവ ഹോതി. ചത്താരോ ഹോന്തി പുഗ്ഗലവസേന. തേനാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനോപി ഹീ’’തിആദി. അകുസലാ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തീതി തേസം പഹാനായ അപ്പടിപജ്ജമാനസ്സാതി അധിപ്പായോ, തതോ ഏവ കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി. തേനസ്സ കിലേസദുക്ഖേന വിപാകദുക്ഖേന ച സദുക്ഖമേവ അത്തഭാവം അഭിനിബ്ബത്തേതി. ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി പഹായ സുദ്ധാവാസേസു നിബ്ബത്തനാരഹോ അനാഗാമീ കഥം…പേ… അഭിവഡ്ഢന്തീതി ആഹ ‘‘അനാഗാമീപീ’’തിആദി. സദുക്ഖമേവ അത്തഭാവം അഭിനിബ്ബത്തേതി, യായ ലബ്ഭമാനഅകുസലാഭിവുദ്ധിം കുസലപരിഹാനിഞ്ച ഗഹേത്വാ അനാഗാമിനോപി സബ്യാബജ്ഝഅത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തനം വുത്തം. ഏവം യഥാലബ്ഭമാനം അകുസലപരിഹാനിം കുസലാഭിവുദ്ധിഞ്ച ഗഹേത്വാ പുഥുജ്ജനസ്സപി അന്തിമഭവികസ്സ അബ്യാബജ്ഝഅത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘പുഥുജ്ജനോപീ’’തിആദി. അകുസലമേവ ഹായതി,ന കുസലം തസ്സ ബുദ്ധിപക്ഖേ ഠിതത്താ. തത്ഥാപി വിപസ്സനമേവ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേതി, ന വട്ടഗബ്ഭം അന്തിമഭവികതായ വിവട്ടൂപനിസ്സിതത്താ അജ്ഝാസയസ്സ, ഞാണസ്സ ച പാകഗമനതോ.

൧൧൯. ഏകച്ചസ്സാതി സാമിവചനം ‘‘അഭിനന്ദതീ’’തിആദീസു പച്ചത്തവസേന പരിണാമേതബ്ബം, തഥാ ‘‘നിബ്ബിന്ദതീ’’തിആദീസുപി. ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാപീതി പി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം അജാനന്താ താവ ദീഘരത്തം ഹിതസുഖതോ പരിബാഹിരാ ഹോന്തു ജാനന്താനമ്പി സബ്ബേസം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതീതി അനേകംസികതം ചോദേന്തോ ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദിമാഹ. ഇതരോ സബ്ബേസമ്പി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതിയേവാതി, ‘‘അപ്പടിസന്ധികാ’’തിആദിനാ അനേകംസികതം പരിഹരതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൫. ബഹുധാതുകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ഭയന്തി (അ. നി. ടീ. ൨.൩.൧) ചിത്തസംസപ്പതാതി ആഹ ‘‘ചിത്തുത്രാസോ’’തി. ഉപദ്ദവോതി അന്തരായോ. തസ്സ പന വിക്ഖേപകാരണത്താ വുത്തം ‘‘അനേകഗ്ഗതാകാരോ’’തി. ഉപസഗ്ഗോതി ഉപസജ്ജനം. തതോ അപ്പതീകാരവിഘാതാപത്തി യസ്മാ പതീകാരാഭാവേന വിഹഞ്ഞമാനസ്സ കിഞ്ചി കാതും അസമത്ഥസ്സ ഓസീദനകാരണം, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗനാകാരോ’’തി. വഞ്ചേത്വാ ആഗന്തും യഥാവുത്തേ ദിവസേ അനാഗച്ഛന്തേസു. ബഹി അനിക്ഖമനത്ഥായ ദ്വാരേ അഗ്ഗിം ദത്വാ.

നളേഹീതി നളച്ഛന്നസങ്ഖേപേന ഉപരി ഛാദേത്വാ തേഹിയേവ ദാരുകച്ഛദനനിയാമേന പരിതോപി ഛാദിതാ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ തിണേഹി ഛന്നതം, സേസസമ്ഭാരാനം രുക്ഖമയതഞ്ച അതിദിസതി. വിധവാപുത്തേതി അദന്തഭാവോപലക്ഖണം. തേ ഹി നിപ്പിതികാ അവിനീതാ അസംയതാ അകിച്ചകാരിനോ ഹോന്തി.

മത്ഥകം അപാപേത്വാവ നിട്ഠാപിതാതി കസ്മാ ഭഗവാ ഏവമകാസീതി? ആനന്ദത്ഥേരസ്സ പുച്ഛാകോസല്ലദീപനത്ഥമേവ, തത്ഥ നിസിന്നാനം സന്നിപതിതഭിക്ഖൂനം ദേസനായ ജാനനത്ഥഞ്ച. തേ കിര സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം അജാനന്താ അന്ധകാരം പവിട്ഠാ വിയ ഠിതാ. പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന പരിഗ്ഗയ്ഹ ജാനിസ്സന്തീതി.

൧൨൫. രൂപപരിഗ്ഗഹോവ കഥിതോ, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തതോ സച്ചാനി നിദ്ധാരേത്വാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേതും, ‘‘സബ്ബാപീ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തീതി അദ്ധേകാദസ ധാതുയോ രൂപക്ഖന്ധോ, അദ്ധട്ഠമാ ധാതുയോ യഥാരഹം വേദനാദയോ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി ഏവം അട്ഠാരസ ധാതുയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. പഞ്ചപി ഖന്ധാ തണ്ഹാവജ്ജാ ദുക്ഖസച്ചം. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം. നിരോധപജാനനാതി പഞ്ഞാസീസേന മഗ്ഗകിച്ചമാഹ. സമ്മാദിട്ഠിപമുഖോ ഹി അരിയമഗ്ഗോ. മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി സമ്മസനസ്സ ഭൂമിയാ നിപ്ഫത്തിയാ ച കഥിതത്താ. ജാനാതി പസ്സതീതി ഇമിനാ ഞാണദസ്സനം കഥിതം തം പന ലോകിയം ലോകുത്തരന്തി ദുവിധന്തി തദുഭയമ്പി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ വുത്തോ’’തി.

ഏത്താവതാപി ഖോതി പി-സദ്ദഗ്ഗഹണേന അഞ്ഞേന പരിയായേന സത്ഥാ ധാതുകോസല്ലം ദേസേതുകാമോതി ഥേരോ, ‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛതീതി ഭഗവാ പഥവീധാതുആദിവസേനപി ധാതുകോസല്ലം വിഭാവേതി. തത്ഥ പഥവീധാതുആദിസദ്ദേന ദേസനാകാരണം വിഭാവേന്തോ, ‘‘പഥവീധാതു…പേ… വുത്താ’’തി ആഹ. താപി ഹി ആദിതോ ഛ ധാതുയോ. ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ’’തി വത്വാ കഥം രൂപധാതുയോ നീഹരീയന്തീതി ചോദനം സന്ധായ തം നയം ദസ്സേതും, ‘‘വിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദി വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണം ഫോട്ഠബ്ബധാതുപഥവീധാതു ആദിവസേന ദേസനാരുളമേവ, കായധാതു പന നീഹരിതബ്ബാതി ഏകംസമേവ നീഹരണവിധിം ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി ആഹ. പുരിമപച്ഛിമവസേന മനോധാതൂതി പച്ഛിമഭാഗവസേന കിരിയാമനോധാതു ഗഹേതബ്ബാ തസ്സാനുരൂപഭാവതോ. നനു ചേത്ഥ മനോധാതു നാമായം മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അസംസട്ഠാ, വിസുംയേവ ചേസാ ധാതൂതി? സച്ചമേതം അട്ഠാരസധാതുദേസനായ, ചിത്തവിഭത്തിനിദ്ദേസേ ഛവിഞ്ഞാണകായദേസനായം പന സാ മനോവിഞ്ഞാണകായസങ്ഗഹിതാവാതി ദട്ഠബ്ബം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൫൧൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അഥ വാ പുരിമപച്ഛിമവസേനാതി പുരേചരാനുചരവസേന. മനോധാതൂതി വിപാകമനോധാതു ഗഹേതബ്ബാ പുരേചരണതോ, പരതോ ഉപ്പജ്ജനകിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അനന്തരം മനോധാതുയാ, കിരിയാമനോധാതുയാ അനന്തരം മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അനുപ്പജ്ജനതോ ച.

ധമ്മാനം യാവദേവ നിസ്സത്തനിജ്ജീവവിഭാവനത്ഥായ സത്ഥു ധാതുദേസനാതി അഞ്ഞേസു സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേസു ലബ്ഭമാനേസുപി അയമേത്ഥ അത്ഥോ പധാനോതി ആഹ – ‘‘ഏസനയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി. സപ്പടിപക്ഖവസേനാതി സപ്പടിഭാഗവസേന സുഖം ദുക്ഖേന സപ്പടിഭാഗം, ദുക്ഖം സുഖേന, ഏവം സോമനസ്സദോമനസ്സാതി. യഥാ സുഖാദീനംയേവ സമുദാചാരോ വിഭൂതോ, ന ഉപേക്ഖായ, ഏവം രാഗാദീനംയേവ സമുദാചാരോ വിഭൂതോ, ന മോഹസ്സ, തേന വുത്തം ‘‘അവിഭൂതഭാവേനാ’’തി. കായവിഞ്ഞാണധാതു പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോതി തദവിനാഭാവതോ. സേസാസു സോമനസ്സധാതുആദീസു, പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോതി അവിനാഭാവതോ ഏവ. ന ഹി സോമനസ്സാദയോ മനോധാതുയാ വിനാ വത്തന്തി. ഉപേക്ഖാധാതുതോ നീഹരിത്വാതി ഏത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദയോ ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണധാതുയോ താസം വത്ഥാരമ്മണഭൂതാ ചക്ഖുധാതുആദയോ ചാതി അട്ഠ രൂപധാതുയോ, മനോധാതു, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഏവ ധമ്മധാതൂതി ഏവം പന്നരസ ധാതുയോ ഉപേക്ഖാധാതുതോ നീഹരിതബ്ബാ. സോമനസ്സധാതുആദയോ പന ചതസ്സോ ധാതുയോ ധമ്മധാതുഅന്തോഗധാ, ഏവം സുഖധാതുതോ കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തസ്സാ വത്ഥാരമ്മണഭൂതാനം കായധാതുഫോട്ഠബ്ബധാതൂനഞ്ച നീഹരണാ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയാതി, ‘‘ഉപേക്ഖാധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

കാമവിതക്കാദയോ ഇധ കാമധാതുആദിപരിയായേന വുത്താതി ‘‘കാമധാതുആദീനം ദ്വേധാവിതക്കേ കാമവിതക്കാദീസു വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഹി ‘‘കാമവിതക്കോതി കാമപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോതി ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോതി വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ, സോ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതി. അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അബ്യാപാദവിതക്കോ, സോ മേത്താപുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതി. അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അവിഹിംസാവിതക്കോ, സോ കരുണായ പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അയം പനത്ഥോ അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരതോ ആഗതോ ഏവാതി ദസ്സേതും, ‘‘അഭിധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. കാമധാതുതോ നീഹരിത്വാതി ഏത്ഥ കാമഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ രൂപധാതുആദയോ ഛ, തംവിസയാ സത്തവിഞ്ഞാണധാതുയോ, തത്ഥ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം ചക്ഖുധാതുആദയോ പഞ്ചാതി അട്ഠാരസ. നേക്ഖമ്മധാതുആദയോ പന ധമ്മധാതുഅന്തോഗധാ ഏവ.

കാമതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ കാമധാതൂതി ആഹ – ‘‘പഞ്ച കാമാവചരക്ഖന്ധാ കാമധാതൂ’’തി. തഥാ രൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ രൂപധാതു, അരൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ അരൂപധാതൂതി ആഹ – ‘‘ചത്താരോ അരൂപാവചരക്ഖന്ധാ’’തിആദി. കാമതണ്ഹാ കാമോ ഉത്തരപദലോപേന, ഏവം രൂപാരൂപതണ്ഹാ രൂപാരൂപം. ആരമ്മണകരണവസേന താ യത്ഥ അവചരന്തി, തേ കാമാവചരാദയോതി ഏവം കാമാവചരക്ഖന്ധാദീനം കാമതണ്ഹാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ആദിനാ നയേനാതി ഏതേന ‘‘ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ അന്തോകരിത്വാ ഏത്ഥാവചരാ’’തിആദിപാളിം (വിഭ. ൧൦൨൦) സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥാവചരാതി അവീചിപരനിമ്മിതപരിച്ഛിന്നോകാസായ കാമതണ്ഹായ വിസയഭാവം സന്ധായ വുത്തം, തദോകാസതാ ച തണ്ഹായ തന്നിന്നത്താ വേദിതബ്ബാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. പരിപുണ്ണഅട്ഠാരസധാതുകത്താ കാമാവചരധമ്മാനം ‘‘കാമധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. മനോവിഞ്ഞാണധാതുധമ്മധാതു ഏകദേസമത്തമേവ ഹി രൂപാരൂപാവചരധമ്മാതി.

സമാഗന്ത്വാതി സഹിതാ ഹുത്വാ. യത്തകഞ്ഹി പച്ചയധമ്മാ അത്തനോ ഫലസ്സ കാരണം, തത്ഥ തന്നിബ്ബത്തനേ സമാഗതാ വിയ ഹോതി വേകല്ലേ തദനിബ്ബത്തനതോ. സങ്ഖതധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ ധമ്മധാതുഏകദേസഭാവതോ.

൧൨൬. ഏവം പവത്തമാനാ മയം അത്താതി ഗഹണം ഗമിസ്സാമാതി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്താ അജ്ഝത്താ, തേസു ഭവാ തപ്പരിയാപന്നത്താതി അജ്ഝത്തികാനി. തതോ ബഹിഭൂതാനി ബാഹിരാനി. ആയതനകഥാ പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൧൦, ൫൭൦, ൫൭൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി ന വിത്ഥാരിതാ.

൧൨൭. അവിജ്ജമാനം ഠാനം അട്ഠാനം (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൨൬൮; വിഭ. മൂലടീ. ൮൦൯), നത്ഥി ഠാനന്തി വാ അട്ഠാനം. അനവകാസോതി ഏത്ഥ ഏസേവ നയോ. തദത്ഥനിഗമനമേവ ഹി ‘‘നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനന്തി. തേനാഹ ‘‘ഉഭയേനപീ’’തിആദി. യന്തി കാരണേ പച്ചത്തവചനം, ഹേതുഅത്ഥോ ച കാരണത്ഥോതി ആഹ – ‘‘യന്തി യേന കാരണേനാ’’തി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഏത്ഥ ദിട്ഠിസമ്പത്തി വേദിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ’’തി. കുതോ പനായമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി? ലിങ്ഗതോ. ലിങ്ഗഞ്ഹേതം, യദിദം നിച്ചതോ ഉപഗമനപടിക്ഖേപോ. ചതുഭൂമകേസൂതി ഇദം ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാനം അരിയസാവകസ്സ വിസയഭാവൂപഗമനതോ വുത്തം; ന പന തേ ആരബ്ഭ നിച്ചതോ ഉപഗമനസബ്ഭാവതോ. വക്ഖതി ച ‘‘ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാ പനാ’’തിആദിനാ. അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരഅഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരാനം സപ്പദേസത്താ നിപ്പദേസസങ്ഖാരഗ്ഗഹണത്ഥം ‘‘സങ്ഖതസങ്ഖാരേസൂ’’തി വുത്തം. ലോകുത്തരസങ്ഖാരാനം പന നിവത്തനേ കാരണം സയമേവ വക്ഖതി. ഏതം കാരണം നത്ഥി സേതുഘാതത്താ. തേജുസ്സദത്താതി സംകിലേസവിധമനതേജസ്സ അധികഭാവതോ. തഥാ ഹി തേ ഗമ്ഭീരഭാവേന ദുദ്ദസാ. അകുസലാനം ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി ഇദം പകരണവസേന വുത്തം. അപ്പഹീനവിപല്ലാസാനം സത്താനം കുസലധമ്മാനമ്പി തേ ആരമ്മണം ന ഹോന്തി.

അസുഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ ച ഇധ സുഖതോ ഉപഗമനസ്സ ഠാനന്തി അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഏകന്ത…പേ… വുത്ത’’ന്തി. അത്തദിട്ഠിവസേനാതി പധാനദിട്ഠിമാഹ. ദിട്ഠിയാ നിബ്ബാനസ്സ അവിസയഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവാതി ‘‘കസിണാദിപണ്ണത്തിസങ്ഗഹത്ഥ’’ന്തി വുത്തം. പരിച്ഛേദോതി സങ്ഖാരാനം പരിച്ഛേദോ സങ്ഖാരാനം പരിച്ഛിജ്ജഗഹണം. സ്വായം യേസം നിച്ചാദിതോ ഉപഗമനം ഭവതി തേസംയേവ വസേന കാതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബവാരേസൂ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബവാരേസൂതി നിച്ചാദിസബ്ബവാരേസു. പുഥുജ്ജനോ ഹീതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ യം യം സങ്ഖാരം നിച്ചാദിവസേന പുഥുജ്ജനകാലേ ഉപഗച്ഛതി, തം തം അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന അനിച്ചാദിവസേന ഗണ്ഹന്തോ യാഥാവതോ ജാനന്തോ തം ഗാഹം തം ദിട്ഠിം വിനിവേഠേതി വിസ്സജ്ജേതി. തസ്മാ യത്ഥ ഗാഹോ തത്ഥ വിസ്സജ്ജനാതി ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാ ഇധ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന ന ഗയ്ഹതീതി അത്ഥോ.

൧൨൮. പുത്തസമ്ബന്ധേന മാതാപിതുസമഞ്ഞാ, ദത്തകിത്തിമാദിവസേനപി പുത്തവോഹാരോ ലോകേ ദിസ്സതി, സോ ച ഖോ പരിയായതോ നിപ്പരിയായസിദ്ധം തം ദസ്സേതും, ‘‘ജനികാ വ മാതാ ജനകോ പിതാ’’തി വുത്തം. തഥാ ആനന്തരിയകമ്മസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘മനുസ്സഭൂതോവ ഖീണാസവോ അരഹാതി അധിപ്പേതോ’’തി വുത്തം. ‘‘അട്ഠാനമേത’’ന്തിആദിനാ മാതുആദീനംയേവ ജീവിതാ വോരോപനേ അരിയസാവകസ്സ അഭബ്ബഭാവദസ്സനതോ തദഞ്ഞം അരിയസാവകോ ജീവിതാ വോരോപേതീതി ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി മഞ്ഞമാനോ വദതി – ‘‘കിം പന അരിയസാവകോ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാ’’തി? ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനതോ, ‘‘ഏതമ്പി അട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സചേപി ഹീ’’തിആദി. ബലദീപനത്ഥന്തി സദ്ധാദിബലസമന്നാഗമദീപനത്ഥം. അരിയമഗ്ഗേനാഗതസദ്ധാദിബലവസേന ഹി അരിയസാവകോ താദിസം സാവജ്ജം ന കരോതി.

പഞ്ചഹി കാരണേഹീതി ഇദം അത്ഥനിപ്ഫാദകാനി തേസം പുബ്ബഭാഗിയാനി ച കാരണാനി കാരണഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന പന സബ്ബേസം പഞ്ചന്നം സഹയോഗക്ഖമതോ. ആകാരേഹീതി കാരണേഹി. അനുസ്സാവനേനാതി അനുരൂപം സാവനേന. ഭേദസ്സ അനുരൂപം യഥാ ഭേദോ ഹോതി, ഏവം ഭിന്ദിതബ്ബാനം ഭിക്ഖൂനം അത്തനോ വചനസ്സ സാവനേന വിഞ്ഞാപനേന. തേനാഹ ‘‘നനു തുമ്ഹേ’’തിആദി. കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാതി ഏതേന ‘‘പാകടം കത്വാ ഭേദകരവത്ഥുദീപനം വോഹാരോ, തത്ഥ അത്തനോ നിച്ഛിതമത്ഥം രഹസ്സവസേന വിഞ്ഞാപനം അനുസ്സാവന’’ന്തി ദസ്സേതി.

കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണന്തി തേഹി സങ്ഘഭേദസിദ്ധിതോ വുത്തം, ഇതരേ പന തേസം പുബ്ബഭാഗഭൂതാ. തേനാഹ ‘‘വോഹാരാ’’തിആദി. തത്ഥാതി വോഹാരേ. ചുതിഅനന്തരം ഫലം അനന്തരം നാമ, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താനി തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാനി, അനന്തരപ്പയോജനാനി ചാതി ആനന്തരിയാനി, താനി ഏവ ‘‘ആനന്തരിയകമ്മാനീ’’തി വുത്താനി.

കമ്മതോതി ‘‘ഏവം ആനന്തരിയകമ്മം ഹോതി, ഏവം അനന്തരിയകമ്മസദിസ’’ന്തി ഏവം കമ്മവിഭാഗതോ. ദ്വാരതോതി കായാദിദ്വാരതോ. കപ്പട്ഠിതിയതോതി ‘‘ഇദം കപ്പട്ഠിതികവിപാകം, ഇദം ന കപ്പട്ഠിതികവിപാക’’ന്തി ഏവം കപ്പട്ഠിതിയവിഭാഗതോ. പാകാതി ‘‘ഇദമേത്ഥ വിപച്ചതി, ഇദം ന വിപച്ചതീ’’തി വിപച്ചനവിഭാഗതോ. സാധാരണാദീഹീതി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാസാധാരണതോ, ആദി-സദ്ദേന വേദനാദിവിഭാഗതോ ച.

യസ്മാ മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതസ്സേവ ച കുസലധമ്മാനം തിക്ഖവിസദസൂരഭാവാപത്തി, യഥാ തം തിണ്ണമ്പി ബോധിസത്താനം ബോധിത്തയനിബ്ബത്തിയം, ഏവം മനുസ്സഭാവേ ഠിതസ്സേവ അകുസലധമ്മാനമ്പി തിക്ഖവിസദസൂരഭാവാപത്തീതി ആഹ ‘‘മനുസ്സഭൂതസ്സേവാ’’തി. പാകതികമനുസ്സാനമ്പി ച കുസലധമ്മാനം വിസേസപ്പത്തി വിമാനവത്ഥുഅട്ഠകഥായം (വി. വ. അട്ഠ. ൩) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. യഥാ വുത്തോ ച അത്ഥോ സമാനജാതിയസ്സ വികോപനേ കമ്മം ഗരുതരം, ന തഥാ വിജാതിയസ്സാതി വുത്തം – ‘‘മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ’’തി. ലിങ്ഗേ പരിവത്തേ ച സോ ഏവ ഏകകമ്മനിബ്ബത്തോ ഭവങ്ഗപ്പബന്ധോ, ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധോ ച, ന അഞ്ഞോതി ആഹ ‘‘അപി പരിവത്തലിങ്ഗ’’ന്തി. അരഹന്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്സ വിപാകന്തിആദി കമ്മസ്സ ആനന്തരിയഭാവസമത്ഥനം, ചതുകോടികഞ്ചേത്ഥ സമ്ഭവതി. തത്ഥ പഠമാ കോടി ദസ്സിതാ, ഇതരാസു വിസങ്കേതം ദസ്സേതും, ‘‘യോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. യദിപി തത്ഥ വിസങ്കേതോ, കമ്മം പന ഗരുതരം ആനന്തരിയസദിസം ഭായിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ആനന്തരിയം ആഹച്ചേവ തിട്ഠതീ’’തി. അയം പഞ്ഹോതി ഞാപനിച്ഛാനിബ്ബത്താ കഥാ.

ആനന്തരിയം ഫുസതി മരണാധിപ്പായേനേവ ആനന്തരിയവത്ഥുനോ വികോപിതത്താ. ആനന്തരിയം ന ഫുസതി ആനന്തരിയവത്ഥുഅഭാവതോ. സബ്ബത്ഥ ഹി പുരിമം അഭിസന്ധിചിത്തം അപ്പമാണം, വധകചിത്തം പന തദാരമ്മണം ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച ആനന്തരിയനാനന്തരിയഭാവേ പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. സങ്ഗാമചതുക്കം സമ്പത്തവസേന യോജേതബ്ബം.

തേനേവാതി തേനേവ പയോഗേന. അരഹന്തഘാതോ ഹോതിയേവ അരഹതോ മാരിതത്താ. പുഥുജ്ജനസ്സേവ ദിന്നം ഹോതീതി യസ്മാ യഥാ വധകചിത്തം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണമ്പി പബന്ധവിച്ഛേദവസേന ച ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി, ന ഏവം ചാഗചേതനാ, സാ ഹി ചജിതബ്ബവത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ ചജനമത്തമേവ ഹോതി, അഞ്ഞസന്തകഭാവകരണഞ്ച തസ്സ ചജനം, തസ്മാ യസ്സ തം സന്തകം കതം. തസ്സേവ ദിന്നം ഹോതീതി.

ലോഹിതം സമോ സരതീതി അഭിഘാതേന പകുപ്പമാനം സഞ്ചിതം ഹോതി. മഹന്തതരന്തി ഗരുതരം. സരീരപടിജഗ്ഗനേ വിയാതി സത്ഥുരൂപകായപടിജഗ്ഗനേ വിയ.

അസന്നിപതിതേതി ഇദം സാമഗ്ഗിയദീപനം. ഭേദോ ച ഹോതീതി സങ്ഘസ്സ ഭേദോ ഹോതി. വട്ടതീതി സഞ്ഞായാതി ഈദിസകരണം സങ്ഘസ്സ ഭേദായ ന ഹോതീതി സഞ്ഞായ. നവതോ ഊനപരിസായം കരോന്തസ്സ തഥാതി യോജേതബ്ബം, തഥാതി ഇമിനാ ‘‘ന ആനന്തരിയകമ്മന്തി’’ ഇമം ആകഡ്ഢതി, ന പന ‘‘ഭേദോ ഹോതീ’’തി ഇദം. ഹേട്ഠിമന്തേന ഹി നവന്നമേവ വസേന സങ്ഘഭേദോ. ധമ്മവാദിനോ അനവജ്ജാ യഥാധമ്മം അവട്ഠാനതോ. സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗോ സങ്ഘരാജി.

കായദ്വാരമേവ പൂരേന്തി കായകമ്മഭാവേനേവ ലക്ഖിതബ്ബതോ.

‘‘സണ്ഠഹന്തേ ഹി…പേ… മുച്ചതീ’’തി ഇദം കപ്പട്ഠകഥായ ന സമേതി. തഥാ ഹി കപ്പട്ഠകഥായം (കഥാ. അട്ഠ. ൬൫൪-൬൫൭) വുത്തം – ‘‘ആപായികോതി ഇദം സുത്തം യം സോ ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം തിട്ഠേയ്യ, തം ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. കപ്പവിനാസേയേവാതി പന ആയുകപ്പവിനാസേയേവാതി അത്ഥേ സതി നത്ഥി വിരോധോ. ഏത്ഥ ച സണ്ഠഹന്തേതി ഇദമ്പി ‘‘സ്വേവവിനസ്സിസ്സതീ’’തി വിയ അഭൂതപരികപ്പവസേന വുത്തം. ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതി തതോ പരം കപ്പാഭാവേ ആയുകപ്പസ്സപി അഭാവതോതി അവിരോധതോ അത്ഥയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. സേസാനീതി സങ്ഘഭേദതോ അഞ്ഞാനി ആനന്തരിയകമ്മാനി.

അഹോസികമ്മം…പേ… സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി, ഏവം സതി കഥം നേസം ആനന്തരിയതാ ചുതിഅനന്തരം വിപാകദാനാഭാവതോ. അഥ സതി ഫലദാനേ ചുതിഅനന്തരോ ഏവ ഏതേസം ഫലകാലോ, ന അഞ്ഞോതി ഫലകാലനിയമേന നിയതതാ നിച്ഛിതാ, ന ഫലദാനനിയമേന, ഏവമ്പി നിയതഫലകാലാനം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനഞ്ച നിയതതാ ആപജ്ജേയ്യ. തസ്മാ വിപാകധമ്മധമ്മാനം പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി അവിപച്ചമാനാനമ്പി അത്തനോ സഭാവേന വിപാകധമ്മതാ വിയ ബലവതാ ആനന്തരിയേന വിപാകേ ദിന്നേ അവിപച്ചമാനാനമ്പി ആനന്തരിയാനം ഫലദാനേ നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തീതി അത്തനോ സഭാവേന ഫലദാനനിയമേനേവ നിയതതാ ആനന്തരിയതാ ച വേദിതബ്ബാ. അവസ്സഞ്ച ആനന്തരിയസഭാവാ തതോ ഏവ നിയതസഭാവാ ച തേസം പവത്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം അഞ്ഞസ്സ ബലവതോ ആനന്തരിയസ്സ അഭാവേ ചുതിഅനന്തരം ഏകന്തേന ഫലദാനതോ.

നനു ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം അഞ്ഞസ്മിം വിപാകദായകേ അസതി ചുതിഅനന്തരമേകന്തേന ഫലദാനതോ നിയതസഭാവാ അനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി. അസമാനജാതികേന ചേതോപണിധിവസേന ഉപഘാതകേന ച നിവത്തേതബ്ബവിപാകത്താ അനന്തരേ ഏകന്തഫലദായകത്താഭാവാ. ന പന ആനന്തരിയകാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം ദുതിയജ്ഝാനാദീനി വിയ അസമാനജാതികം ഫലനിവത്തകം അത്ഥി സബ്ബാനന്തരിയാനം അവീചിഫലത്താ. ന ച ഹേട്ഠൂപപത്തിം ഇച്ഛതോ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിയ ഉപരൂപപത്തിജനകകമ്മഫലം ആനന്തരിയഫലം നിവത്തേതും സമത്ഥോ ചേതോപണിധി അത്ഥി അനിച്ഛന്തസ്സേവ അവീചിപാതനതോ, ന ച ആനന്തരിയോപഘാതകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി, തസ്മാ തേസംയേവ അനന്തരേ ഏകന്തവിപാകജനകസഭാവാ പവത്തീതി. അനേകാനി ച ആനന്തരിയാനി കതാനി ഏകന്തേനേവ വിപാകേ നിയതസഭാവത്താ ഉപരതാവിപച്ചനസഭാവാസങ്കത്താ നിച്ഛിതാനി സഭാവതോ നിയതാനേവ. തേസു പന സമാനസഭാവേസു ഏകേന വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാനി അത്തനാ കാതബ്ബകിച്ചസ്സ തേനേവ കതത്താ ന ദുതിയം തതിയം വാ പടിസന്ധിം കരോന്തി. ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി നത്ഥി തേസം ആനന്തരിയകതാ നിവത്തി; ഗരുതരഭാവോ പന തേസു ലബ്ഭതേവാതി സങ്ഘഭേദസ്സ സിയാ ഗരുതരഭാവോതി, ‘‘യേന…പേ… വിപച്ചതീ’’തി ആഹ. ഏകസ്സ പന അഞ്ഞാനി ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാനി. പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതീതി വചനേന ഇതരേസം പവത്തിവിപാകദായിതാ അനുഞ്ഞാതാ വിയ ദിസ്സതി. നോ വാ തഥാ സീലവതീതി യഥാ പിതാ സീലവാ, തഥാ സീലവതീ നോ വാ ഹോതീതി യോജനാ. സചേ മാതാ സീലവതീ, മാതുഘാതോ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതീതി യോജനാ.

പകതത്തോതി അനുക്ഖിത്തോ. സമാനസംവാസകോതി അപാരാജികോ. സമാനസീമായന്തി ഏകസീമായം.

സത്ഥുകിച്ചം കാതും അസമത്ഥോതി യം സത്ഥാരാ കാതബ്ബകിച്ചം അനുസാസനാദി, തം കാതും അസമത്ഥോതി ഭഗവന്തം പച്ചക്ഖായ. അഞ്ഞം തിത്ഥകരന്തി അഞ്ഞം സത്ഥാരം.

൧൨൯. അഭിജാതിആദിസു (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൨൭൭) പകപ്പനേന ദേവതൂപസങ്കമനാദിനാ ജാതചക്കവാളേന സമാനയോഗക്ഖേമം ദസസഹസ്സപരിമാണം ഠാനം ജാതിഖേത്തം, സരസേനേവ ആണാപവത്തിട്ഠാനം ആണാഖേത്തം, വിസയഭൂതം ഠാനം വിസയഖേത്തം. ദസസഹസ്സീ ലോകധാതൂതി ഇമായ ലോകധാതുയാ സദ്ധിം ഇമം ലോകധാതും പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു. തത്തകാനംയേവ ജാതിഖേത്തഭാവോ ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബോ. ‘‘പരിഗ്ഗഹവസേനാ’’തി കേചി. ‘‘സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം തത്തകം ഏവ ജാതിഖേത്തം തന്നിവാസീനംയേവ ച ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ’’തി ച വദന്തി. മാതുകുച്ഛിഓക്കമനകാലാദീനം ഛന്നം ഏവ ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം മഹാഭിനീഹാരാദികാലേപി തസ്സ പകമ്പനസ്സ ലബ്ഭമാനതോ. ആണാഖേത്തം നാമ യം ഏകജ്ഝം സംവട്ടതി ച വിവട്ടതി ച. ആണാ വത്തതി ആണായ തന്നിവാസീനം ദേവതാനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛനേന, തഞ്ച ഖോ കേവലം ബുദ്ധാനം ആനുഭാവേനേവ, ന അധിപ്പായവസേന, അധിപ്പായവസേന പന ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വചനതോ തതോ പരമ്പി ആണാ പവത്തേയ്യ.

ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥീതി, ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തിആദിം (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; മി. പ. ൪.൫.൧൧) ഇമിസ്സം ലോകധാതുയം ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ, ‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭഗവതാ സമസമാ സമ്ബോധിയന്തി, ഏവം പുട്ഠോ അഹം, ഭന്തേ, നോതി വദേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧), വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും, ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഇമം സുത്തം (ദീ. നി. ൩.൧൬൧; മി. പ. ൫.൧.൧) ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച ബുദ്ധഖേത്തഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ഏകതോതി സഹ, ഏകസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. സോ പന കാലോ കഥം പരിച്ഛിന്നോതി ചരിമഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ യാവ ധാതുപരിനിബ്ബാനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായാതി പടിലോമക്കമേന വദതി. പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായാതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായ. ഏത്ഥന്തരേതി ചരിമഭവേ ബോധിസത്തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി ഏതേസം അന്തരേ.

അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന നിവാരിതാ, തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തീണി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പടിപത്തിഅന്തരധാനേന ഹി സാസനസ്സ ഓസക്കിതത്താ അപരസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ലദ്ധാവസരാ ഹോതി. പടിപദാതി പടിവേധാവഹാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. ‘‘പരിയത്തി പമാണ’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം ബോധിസത്തം നിദസ്സനം കത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം തയിദം ഹീനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിയ്യാനികധമ്മസ്സ ഠിതിഞ്ഹി ദസ്സേന്തോ അനിയ്യാനികധമ്മം നിദസ്സേതി.

മാതികായ അന്തരഹിതായാതി, ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനയപ്പത്താ സിക്ഖാപദപാളി മാതികാ, തായ അന്തരഹിതായ നിദാനുദ്ദേസസങ്ഖാതേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ പബ്ബജ്ജായുപസമ്പദാകമ്മേസു ച സാസനം തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ പാതിമോക്ഖേ ധരന്തേയേവ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച, ഏവം സതി തദുഭയം പാതിമോക്ഖേ അന്തോഗധം തദുഭയാഭാവേ പാതിമോക്ഖാഭാവതോ, തസ്മാ തയിദം തയം സാസനസ്സ ഠിതിഹേതൂതി ആഹ – ‘‘പാതിമോക്ഖപബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ഠിതാസു സാസനം തിട്ഠതീ’’തി. യസ്മാ വാ ഉപസമ്പദാധീനം പാതിമോക്ഖം, ഉപസമ്പദാ ച പബ്ബജ്ജാധീനാ, തസ്മാ പാതിമോക്ഖേ സിദ്ധേ, സിദ്ധാസു പബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ച സാസനം തിട്ഠതി. പച്ഛിമപടിവേധതോ ഹി പരം പടിവേധസാസനം, പച്ഛിമസീലതോ ച പരം പടിപത്തിസാസനം വിനട്ഠം നാമ ഹോതി. ഓസക്കിതം നാമാതി പച്ഛിമകപടിവേധസീലഭേദദ്വയം ഏകതോ കത്വാ തതോ പരം വിനട്ഠം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

തേന കാമം ‘‘സാസനട്ഠിതിയാ പരിയത്തി പമാണ’’ന്തി വുത്തം, പരിയത്തി പന പടിപത്തിഹേതുകാതി പടിപത്തിയാ അസതി അപ്പതിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മാ പടിപത്തിഅന്തരധാനം സാസനോസക്കനസ്സ വിസേസകാരണന്തി ദസ്സേത്വാ തയിദം സാസനോസക്കനം ധാതുപരിനിബ്ബാനോസാനന്തി ദസ്സേതും, ‘‘തീണി പരിനിബ്ബാനാനീ’’തി വുത്തം.

കാരുഞ്ഞന്തി പരിദേവനകാരുഞ്ഞം. ജമ്ബുദീപേ ദീപന്തരേസു ദേവനാഗബ്രഹ്മലോകേസു ച വിപ്പകിരിത്വാ ഠിതാനം ധാതൂനം മഹാബോധിപല്ലങ്കേ ഏകജ്ഝം സന്നിപതനം, രസ്മിവിസ്സജ്ജനം, തത്ഥ തേജോധാതുയാ ഉട്ഠാനം, ഏകജാലീഭാവോ ചാതി സബ്ബമേതം സത്ഥു അധിട്ഠാനവസേനേവ വേദിതബ്ബം.

അനച്ഛരിയത്താതി ദ്വീസുപി ഉപ്പജ്ജമാനേസു അച്ഛരിയത്താഭാവദോസതോതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാ നാമ മജ്ഝേ ഭിന്നം സുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസാതി തേസം ദേസനാപി ഏകരസാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ’’തി. ഏതേനപി അനച്ഛരിയത്തമേവ സാധേതി. വിവാദഭാവതോതി ഏതേന വിവാദാഭാവത്ഥം ദ്വേ ഏകതോ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി.

തത്ഥാതി മിലിന്ദപഞ്ഹേ. ഏകം ബുദ്ധം ധാരേതീതി ഏകബുദ്ധധാരണീ. ഏതേന ഏവം സഭാവാ ഏതേ ബുദ്ധഗുണാ, യേന ദുതിയബുദ്ധഗുണേ ധാരേതും അസമത്ഥാ അയം ലോകധാതൂതി ദസ്സേതി. പച്ചയവിസേസനിപ്ഫന്നാനഞ്ഹി ഗുണധമ്മാനം ഭാരിയോ വിസേസോ ന സക്കാ ധാരേതുന്തി, ‘‘ന ധാരേയ്യാ’’തി വത്വാ തമേവ അധാരണം പരിയായന്തരേനപി പകാസേന്തോ ‘‘ചലേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചലേയ്യാതി പരിപ്ഫന്ദേയ്യ. കമ്പേയ്യാതി പവേധേയ്യ. നമേയ്യാതി ഏകപസ്സേന നമേയ്യ. ഓനമേയ്യാതി ഓസീദേയ്യ. വിനമേയ്യാതി വിവിധം ഇതോചിതോ ച നമേയ്യ. വികിരേയ്യാതി വാതേന ഥുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരേയ്യ. വിധമേയ്യാതി വിനസ്സേയ്യ. വിദ്ധംസേയ്യാതി സബ്ബസോ വിദ്ധസ്താ ഭവേയ്യ. തഥാഭൂതാ ച കത്ഥചി ന തിട്ഠേയ്യാതി ആഹ ‘‘ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

ഇദാനി തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ, ‘‘യഥാ, മഹാരാജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുപാദികാതി സമം ഉദ്ധം പജ്ജതി പവത്തതീതി സമുപാദികാ, ഉദകസ്സ ഉപരി സമം ഗാമിനീതി അത്ഥോ. വണ്ണേനാതി സണ്ഠാനേന. പമാണേനാതി ആരോഹേന. കിസഥൂലേനാതി കിസഥൂലഭാവേന, പരിണാഹേനാതി അത്ഥോ.

ഛാദേന്തന്തി രോചേന്തം രുചിം ഉപ്പാദേന്തം. തന്ദീകതോതി തേന ഭോജനേന തന്ദീഭൂതോ. അനോനമിതദണ്ഡജാതോതി യാവദത്ഥം ഭോജനേന ഓനമിതും അസക്കുണേയ്യതായ അനോനമിതദണ്ഡോ വിയ ജാതോ. സകിം ഭുത്തോ വമേയ്യാതി ഏകമ്പി ആലോപം അജ്ഝോഹരിത്വാ വമേയ്യാതി അത്ഥോ.

അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി ധമ്മേന നാമ പഥവീ തിട്ഠേയ്യ. സാ കിം തേനേവ ചലതി വിനസ്സതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. പുന ഥേരോ ‘‘രതനം നാമ ലോകേ കുടുമ്ബം സന്ധാരേന്തം അഭിമതഞ്ച ലോകേന അത്തനോ ഗരുസഭാവതായ സകടഭങ്ഗസ്സ കാരണം അതിഭാരഭൂതം ദിട്ഠം. ഏവംധമ്മോ ച ഹിതസുഖവിസേസേഹി തംസമങ്ഗിനം ധാരേന്തോ അഭിമതോ ച വിഞ്ഞൂനം ഗമ്ഭീരപ്പമേയ്യഭാവേന ഗരുസഭാവത്താ അതിഭാരഭൂതോ പഥവീചലനസ്സ കാരണം ഹോതീ’’തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ’’തിആദിമാഹ. ഏതേനേവ തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനാദികാലേ പഥവീകമ്പനകാരണം സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകസകടതോ രതനന്തി ഏകസ്മാ, ഏകസ്സ വാ സകടസ്സ രതനം, തസ്മാ സകടതോ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

ഓസാരിതന്തി ഉച്ചാരിതം, വുത്തന്തി അത്ഥോ. അഗ്ഗോതി സബ്ബസത്തേഹി അഗ്ഗോ.

സഭാവപകതീതി സഭാവഭൂതാ അകിത്തിമാ പകതി. കാരണമഹന്തതായാതി മഹന്തേഹി ബുദ്ധകാരകധമ്മേഹി പാരമിതാസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി ബുദ്ധഗുണാനം നിബ്ബത്തിതോതി വുത്തം ഹോതി. പഥവിആദീനി മഹന്താനി വത്ഥൂനി, മഹന്താ ച സക്കഭാവാദയോ അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏകേകാ ഏവ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി മഹന്തോ അത്തനോ വിസയേ ഏകോവ, കോ ച തസ്സ വിസയോ? ബുദ്ധഭൂമി, യാവതകം വാ ഞേയ്യം. ഏവം ‘‘ആകാസോ വിയ അനന്തവിസയോ ഭഗവാ ഏകോവ ഹോതീ’’തി വദന്തോ പരചക്കവാളേസു ദുതിയസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി.

ഇമിനാവ പദേനാതി ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി ഇമിനാ ഏവ പദേന. ദസചക്കവാളസഹസ്സാനി ഗഹിതാനി ജാതിഖേത്തത്താ. ഏകചക്കവാളേനേവാതി ഇമിനാ ഏകചക്കവാളേനേവ. യഥാ – ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വുത്തേ ഇമസ്മിമ്പി ചക്കവാളേ ജമ്ബുദീപേയേവ, തത്ഥപി മജ്ഝിമപദേസേ ഏവാതി പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടതി; ഏവം ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി ജാതിഖേത്തേ അധിപ്പേതേപി ഇമിനാവ ചക്കവാളേന പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടതി.

വിവാദൂപച്ഛേദതോതി വിവാദൂപച്ഛേദകാരണാ. ദ്വീസു ഉപ്പന്നേസു യോ വിവാദോ ഭവേയ്യ, തസ്സ അനുപ്പാദോയേവേത്ഥ വിവാദുപച്ഛേദോ. ഏകസ്മിം ദീപേതിആദിനാ ദീപന്തരേപി ഏകജ്ഝം ന ഉപ്പജ്ജന്തി, പഗേവ ഏകദീപേതി ദസ്സേതി. സോ പരിഹായേഥാതി ചക്കവാളസ്സ പദേസേ ഏവ വത്തിതബ്ബത്താ പരിഹായേയ്യ.

൧൩൦. മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സഭാവോ തസ്സേവ പബ്ബജ്ജാദിഗുണസമ്പത്തിആദീനം യോഗ്ഗഭാവതോ. ലിങ്ഗസമ്പത്തീതി പുരിസഭാവോ. ഹേതൂതി മനോവചീപണിധാനപുബ്ബികാ ഹേതുസമ്പദാ. സത്ഥാരദസ്സനന്തി സത്ഥുസമ്മുഖീഭാവോ. പബ്ബജ്ജാതി കമ്മകിരിയവാദീസു താപസേസു, ഭിക്ഖൂസു വാ പബ്ബജ്ജാ. ഗുണസമ്പത്തീതി അഭിഞ്ഞാദിഗുണസമ്പദാ. അധികാരോതി ബുദ്ധം ഉദ്ദിസ്സ അധികോ സക്കാരോ. ഛന്ദതാതി സമ്മാസമ്ബോധിം ഉദ്ദിസ്സ സാതിസയോ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദോ. അട്ഠധമ്മസമോധാനാതി ഏതേസം അട്ഠന്നം ധമ്മാനം സമായോഗേന. അഭിനീഹാരോതി കായപണിധാനം. സമിജ്ഝതീതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയാ ചരിയാപിടകവണ്ണനായ (ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥാ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

സബ്ബാകാരപരിപൂരമേവാതി പരിപുണ്ണലക്ഖണതായ സത്തുസ്സദാദീഹി സബ്ബാകാരേഹി സമ്പന്നമേവ. ന ഹി ഇത്ഥിയാ കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹതാ സമ്ഭവതി, ദുതിയപകതി ച നാമ പഠമപകതിതോ നിഹീനാ ഏവ. തേനേവാഹ അനന്തരവാരേ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി.

ഇധ പുരിസസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തനതോതി ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ പുരിസഭൂതസ്സ തത്ഥ ബ്രഹ്മലോകേ ബ്രഹ്മത്തഭാവേന നിബ്ബത്തനതോ. തേന അസതിപി പുരിസലിങ്ഗേ പുരിസാകാരാ ബ്രഹ്മാനോ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. തംയേവ ഹി പുരിസാകാരം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘യം പുരിസോ ബ്രഹ്മത്തം കരേയ്യാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘സമാനേപീ’’തിആദി. യദി ഏവം ഇത്ഥിയോ ബ്രഹ്മലോകേ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മത്ത’’ന്തിആദി.

൧൩൧. കായദുച്ചരിതസ്സാതിആദിപാളിയാ കമ്മനിയാമോ നാമ കഥിതോ. സമഞ്ജനം സമങ്ഗോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സമങ്ഗീ, സമന്നാഗതോ. സമഞ്ജനസീലോ വാ സമങ്ഗീ. പുബ്ബഭാഗേ ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ, സന്നിട്ഠാപകചേതനാവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാ. ചേതനാസന്തതിവസേന വാ ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ, തംതംചേതനാഖണവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാ. കതൂപചിതസ്സ അവിപക്കവിപാകസ്സ കമ്മസ്സ വസേന കമ്മസമങ്ഗിതാ, കമ്മേ പന വിപച്ചിതും ആരദ്ധേ വിപാകപ്പവത്തിവസേന വിപാകസമങ്ഗിതാ. കമ്മാദീനം ഉപട്ഠാനകാലവസേന ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ. കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനക്ഖണേതി കുസലകമ്മസ്സ ച അകുസലകമ്മസ്സ ച സമീഹനക്ഖണേ. തഥാതി ഇമിനാ കുസലാകുസലകമ്മപദം ആകഡ്ഢതി. യഥാ കതം കമ്മം ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തഥാ കതം ഉപചിതം. വിപാകാരഹന്തി ദുതിയഭവാദീസു വിപച്ചനാരഹം. ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഉപപത്തിനിമിത്തം ഉപട്ഠാതീതി യോജനാ. ചലതീതി പരിവത്തതി. ഏകേന ഹി കമ്മുനാ തജ്ജേ നിമിത്തേ ഉപട്ഠാപിതേ പച്ചയവിസേസവസേന തതോ അഞ്ഞേന കമ്മുനാ അഞ്ഞസ്സ നിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം പരിവത്തനം.

സുനഖജീവികോതി സുനഖേഹി ജീവനസീലോ. തലസന്ഥരണപൂജന്തി ഭൂമിതലസ്സ പുപ്ഫേഹി സന്തരണപൂജം. ആയൂഹനചേതനാകമ്മസമങ്ഗിതാവസേനാതി കായദുച്ചരിതസ്സ അപരാപരം ആയൂഹനേന സന്നിട്ഠാപകചേതനായ തസ്സേവ പകപ്പനേ കമ്മക്ഖയകരഞാണേന അഖേപിതത്താ യഥൂപചിതകമ്മുനാ ച സമങ്ഗിഭാവസ്സ വസേന.

൧൩൨. ഏവം സസ്സിരികന്തി വുത്തപ്പകാരേന അനേകധാതുവിഭജനാദിനാ നാനാനയവിചിത്തതായ പരമനിപുണഗമ്ഭീരതായ ച അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച സസോഭം കത്വാ.

നം ധാരേഹീതി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം. ധാതുആദിവസേന പരിവട്ടീയന്തി അത്ഥാ ഏതേഹീതി പരിവട്ടാ, ദേസനാഭേദാ. ചത്താരോ പരിവട്ടാ ഏതസ്സ, ഏതസ്മിം വാതി ചതുപരിവട്ടോ, ധമ്മപരിയായോ. ധമ്മോ ച സോ പരിയത്തിഭാവതോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ആദാസോതി ധമ്മാദാസോ. ഉപട്ഠാനട്ഠേന യഥാധമ്മാനം ആദാസോതിപി ധമ്മാദാസോ. യഥാ ഹി ആദാസേന സത്താനം മുഖേ മലദോസഹരണം, ഏവം ഇമിനാപി സുത്തേന യോഗീനം മുഖേ മലദോസഹരണം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇമിനാ സുത്തേന കിലേസേ മദ്ദിത്വാ സമഥാധിഗമേന യോഗിനോ ജയപ്പത്താ; തസ്മാ അമതപുരപ്പവേസനേ ഉഗ്ഘോസനമഹാഭേരിതായ ച അമതദുന്ദുഭി. ഇധ വുത്തന്തി ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്തം. അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോതി അനുത്തരഭാവതോ കിലേസസങ്ഗാമവിജയോ, ‘‘വിജേതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ബഹുധാതുകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൬. ഇസിഗിലിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. സമഞ്ഞായതി ഏതായാതി സമഞ്ഞാ, നാമന്തി അത്ഥോ. അയമയം നാമാതി പഞ്ഞാപേന്തി ഏതായ, തഥാപഞ്ഞാപനമത്തന്തി വാ പഞ്ഞത്തി, നാമമേവ. തേനാഹ ‘‘പുരിമപദസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. സേസേസുപീതി ‘‘പണ്ഡവസ്സ പബ്ബതസ്സാ’’തിആദീസു തീസു വാരേസുപി.

സമുട്ഠാനം താവ സുത്തസ്സ കഥേത്വാ അത്ഥസംവണ്ണനം കാതും ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. ന പബ്ബതേഹി അത്ഥോതി ന ഭഗവതോ പബ്ബതേഹി കഥിതേഹി അത്ഥോ അത്ഥി. ഇസിഗിലിഭാവോതി ഇസിഗിലിനാമതാ. ഇതീതി ഇമിനാ കാരണേന, ഇമം അട്ഠുപ്പത്തിം അവേക്ഖന്തോതി അത്ഥോ.

ചേതിയഗബ്ഭേതി ചേതിയഘരേ ചേതിയസ്സ അബ്ഭന്തരേ. യമകമഹാദ്വാരന്തി യമകകവാടയുത്തം മഹന്തം ദ്വാരം. ദ്വേധാ കത്വാതി പബ്ബതസ്സ അബ്ഭന്തരേ മണ്ഡപസങ്ഖേപേന ലേണം നിമ്മിനിത്വാ ദ്വേധാ കത്വാ തദാ തേ തത്ഥ വസിംസു.

വസിതകാലഞ്ച കഥേന്തോ തേസം മാതുയാ യാവ തതിയഭവതോ പട്ഠായ സമുദാഗമം ദസ്സേതും, ‘‘അതീതേ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. പത്ഥേസീതി തസ്സാ കിര ഖേത്തകുടിയാ വീഹയോ ഭജ്ജന്തിയാ തത്ഥ മഹാകരഞ്ജപുപ്ഫപ്പമാണാ മഹന്താ മനോഹരാ പഞ്ചസതമത്താ ലാജാ ജായിംസു. സാ താ ഗഹേത്വാ മഹന്തേ പദുമിനിപത്തേ ഠപേസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ തസ്സാ അനുഗ്ഗഹത്ഥം അവിദൂരേ ഖേത്തപാളിയാ ഗച്ഛതി. സാ തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ സുപുപ്ഫിതം മഹന്തം ഏകം പദുമം ഗഹേത്വാ തത്ഥ ലാജേ പക്ഖിപിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, പുഞ്ഞസ്സ ആനുഭാവേന ആനുഭാവസമ്പന്നേ പഞ്ചസതപുത്തേ ലഭേയ്യ’’ന്തി പഞ്ച പുത്തസതാനി പത്ഥേസി. തസ്മിംയേവ ഖണേതി യദാ സാ യഥാവുത്തം പത്ഥനം പട്ഠപേസി; തസ്മിംയേവ ഖണേ പഞ്ചസതാ മിഗലുദ്ദകാ സമ്ഭതസമ്ഭാരാ പരിപക്കപച്ചേകബോധിഞാണാ തസ്സേവ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ മധുരമംസം ദത്വാ, ‘‘ഏതിസ്സാ പുത്താ ഭവേയ്യാമാ’’തി പത്ഥയിംസു. അതീതാസു അനേകജാതീസു തസ്സാ പുത്തഭാവേന ആഗതത്താ തഥാ തേസം അഹോസീതി വദന്തി. പാദുദ്ധാരേതി പാദുദ്ധാരേ പാദുദ്ധാരേ. പാദുദ്ധാരസീസേന ചേത്ഥ നിക്ഖിപനം ആഹ.

ഗബ്ഭമലം നിസ്സായാതി ബഹി നിക്ഖന്തം ഗബ്ഭമലം നിസ്സയം കത്വാ സംസേദജഭാവേന നിബ്ബത്താ. ഓപപാതികഭാവേനാതി കേചി. ഖയവയം പട്ഠപേത്വാതി വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ. വിപസ്സനാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാപുബ്ബികാ സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനപുബ്ബികാ ച, സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ അനിച്ചലക്ഖണേ ദിട്ഠേ, ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി സേസലക്ഖണാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനേവ ഹോന്തി. പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തയിംസൂതി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പാനം സതസഹസ്സഞ്ച പച്ചേകബോധിപാരമിതായ പരിനിപ്ഫന്നത്താ ഞാണസ്സ പരിപാകത്താ വുത്തനയേന സയമേവ വിപസ്സനം പവത്തേത്വാ മത്ഥകം പാപേത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം അധിഗച്ഛിംസു. സബ്ബേപി തേ തംയേവ ഗാഥം അഭാസിംസൂതി ആഹ – ‘‘അയം തേസം ബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസീ’’തി.

സരോരുഹന്തി സരസി ജാതം. പദുമപലാസപത്തജന്തി ഖുദ്ദകമഹന്തേഹി കമലദലേഹി സഹജാതം. ഖുദ്ദകമഹന്തകമലദലസങ്ഖാതാനി വാ പദുമപലാസപത്താനി ഏത്ഥ സന്തീതി പദുമപലാസപത്തം, പദുമഗച്ഛം. തത്ഥ ജാതന്തി പദുമപലാസപത്തജം. സുപുപ്ഫിതന്തി സുട്ഠു പുപ്ഫിതം സമ്മാ വികസിതം. ഭമരഗണാനുചിണ്ണന്തി ഭമരഗണേഹി അനുകുലഞ്ചേവ അനുപരിബ്ഭമിതഞ്ച. അനിച്ചതായുപഗതന്തി ഖണേ ഖണേ വണ്ണഭേദാദിവസേന അനിച്ചതായ ഉപഗതം. വിദിത്വാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. ഏകോ ചരേതി തസ്മാ അഞ്ഞോപി മാദിസോ ഹോതുകാമോ ഏവം പടിപജ്ജിത്വാ ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോതി.

൧൩൫. സതിസാരസീലസാരാദിസമന്നാഗമനേന സത്തേസു സാരഭൂതാ. സബ്ബസോ വട്ടദുക്ഖസ്സ വിഗതത്താ നിദ്ദുക്ഖാ. സമുച്ഛിന്നതണ്ഹതായ നിത്തണ്ഹാ. മാനച്ഛിദോതി ഥുതിവചനം.

ഏതേസം ഏകനാമകായേവാതി ഏതേസം ആഗതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം പാളിയം അനാഗതാ അഞ്ഞേ പച്ചേകബുദ്ധാ സമാനനാമകാ ഏവ. വുത്തമേവത്ഥം പാകടീകരണത്ഥം ‘‘ഇമേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിസും വിസും അവത്വാതി പച്ചേകം സരൂപതോ അവത്വാ. അഞ്ഞേ ചാതി അസാധാരണത്താ ആഹ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇസിഗിലിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൭. മഹാചത്താരീസകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൬. ദോസേഹി ആരകാതി അരിയം. തേനാഹ ‘‘നിദ്ദോസ’’ന്തി. സാ പന നിദ്ദോസതാ ലോകുത്തരഭാവേന സവിസേസാതി ആഹ ‘‘ലോകുത്തര’’ന്തി. സമ്മാ സുന്ദരോ പസത്ഥോ നിയ്യാനികോ സമാധി സമ്മാസമാധീതി ആഹ – ‘‘സമ്മാസമാധിന്തി മഗ്ഗസമാധി’’ന്തി. ഉപനിസീദതി ഏത്ഥ ഫലം തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായാതി ഉപനിസം, കാരണന്തി ആഹ – ‘‘സഉപനിസന്തി സപ്പച്ചയ’’ന്തി. പരികരോതി പരിവാരേതീതി പരിക്ഖാരോതി ആഹ – ‘‘സപരിക്ഖാരന്തി സപരിവാര’’ന്തി.

പരിവാരിതാതി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന പരിവാരന്തേഹി വിയ ഉപഗതാ. പുരേചാരികാതി വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവനാ സഹജാതാദിപച്ചയവസേന പച്ചയത്താ പുരസ്സരാ. തേനാഹ – ‘‘വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠി ചാ’’തി. ഇദാനി താനി കിച്ചതോ ദസ്സേതും, ‘‘വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പരിവീമംസഗ്ഗഹണം തത്ഥ തത്ഥ ചിത്തുപ്പാദേ വീമംസാധിപതേയ്യേന പവത്തിയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ പുബ്ബങ്ഗമഭാവദസ്സനത്ഥം. തേനസ്സ മഗ്ഗസമാധിസ്സ നാനാഖണികം പുബ്ബങ്ഗമഭാവം ദസ്സേതി. വീമംസനപരിയോസാനേതി തഥാപവത്തഅനുലോമഞാണസ്സ ഓസാനേ. ഭൂമിലദ്ധം വട്ടം സമുഗ്ഘാടയമാനാതി അത്തനോ സന്താനേ ദീഘരത്തം അനുസയിതം കിലേസവട്ടം സമുച്ഛിന്ദന്തി. വൂപസമയമാനാതി തസ്സേവ വേവചനം. വൂപസമയമാനാതി വാ തതോ ഏവ അവസിട്ഠമ്പി വട്ടം അപ്പവത്തികരണവസേന വൂപസമേന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി…പേ… ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. സാതി സമ്മാദിട്ഠി. ദുവിധാപീതി യഥാവുത്താ ദുവിധാപി. ഇധ അധിപ്പേതാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ കിച്ചസ്സ ദസ്സിതത്താ.

ലക്ഖണേ പടിവിജ്ഝമാനേ ലക്ഖണികോ ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിം…പേ… ആരമ്മണതോ പജാനാതീ’’തി. വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയമ്പി ഏസേവ നയോ. കിച്ചതോതി ഭാവനാകിച്ചതോ. സമ്മാദിട്ഠിയം തദധിഗതഅസമ്മോഹതായ അസമ്മോഹതോ പജാനാതി. കിച്ചതോതി പടിവേധകിച്ചതോ. തം പന സബ്ബഥാ അസമ്മുയ്ഹനമേവാതി ആഹ ‘‘അസമ്മോഹതോ’’തി. ഏവം പജാനനാതി മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠീതി യാഥാവതോ അവബോധോ. അസ്സാതി തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ.

ദ്വായന്തി -കാരോ ദീഘം കത്വാ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വയം വദാമീ’’തി. ദ്വേ അവയവാ ഏതസ്സാതി ദ്വയം. തേനാഹ ‘‘ദുവിധകോട്ഠാസം വദാമീ’’തി. പുഞ്ഞസ്സ ഏകോ ഭാഗോ സോ ഏവ പുഞ്ഞഭാഗികോ, ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ‘‘പുഞ്ഞഭാഗിയാ’’തി വുത്തം. ഉപധിസങ്ഖാതസ്സാതി ഖന്ധപബന്ധസങ്ഖാതസ്സ.

അമതദ്വാരന്തി അരിയമഗ്ഗം. പഞ്ഞപേതീതി നിയ്യാനാദിപകാരതോ പഞ്ഞപേതി. തേനാഹ ‘‘വിഭജിത്വാ ദസ്സേതീ’’തി. തത്ഥ സമ്മോഹസ്സ വിദ്ധംസനേന അസമ്മോഹതോ ദസ്സേതി. തസ്മിം അത്ഥേതി അമതദ്വാരപഞ്ഞാപനേ അത്ഥേ. ബോജ്ഝങ്ഗപ്പത്താതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവപ്പത്താ. മഗ്ഗഭാവേന നിയ്യാനഭാവേന പവത്തിയാ മഗ്ഗപഞ്ഞായ അട്ഠന്നമ്പി സാധാരണത്താ സമുദായസ്സ ച അവയവോ അങ്ഗന്തി കത്വാ സേസധമ്മേ അങ്ഗികഭാവേന ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗ’’ന്തി ആഹ. സോ ഭിക്ഖൂതി മിച്ഛാദിട്ഠിം ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠീ’’തി സമ്മാദിട്ഠിം ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി ജാനന്തോ ഭിക്ഖു. പജഹനത്ഥായാതി സമുച്ഛേദവസേന പജഹനായ. പടിലാഭത്ഥായാതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ അധിഗമായ. കുസലവായാമോതി വിപസ്സനാസമ്പയുത്തോവ കോസല്ലസമ്ഭൂതോ വായാമോ. സരതീതി സതോ, തം പനസ്സ സരണം സതിസമങ്ഗിതായാതി ആഹ ‘‘സതിയാ സമന്നാഗതോ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിം യഥാഭൂതാ സമ്മാവായാമസതിയോ സഹജാതാ ച പുരേജാതാ ച ഹുത്വാ പരിവാരേന്തി, ‘‘ഇതിയിമേ തയോ ധമ്മാ സമ്മാദിട്ഠിം അനുപരിധാവന്തി അനുപരിവത്തന്തീ’’തി പന വചനതോ, ‘‘ഏത്ഥ ഹീ’’തിആദിനാ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ഏവ സേസധമ്മാനം യഥാരഹം സഹചരണഭാവേന പരിവാരണം യോജിതം. സമ്മാസങ്കപ്പാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാനം ഗഹണം ഇതരേസം പരിവാരഭാവേന ഗഹിതത്താ. ന ഹി സക്കാ തേ ഏവ പരിവാരേ പരിവാരവന്തേ ച കത്വാ വത്തും സങ്കരതോ സമ്മോഹജനനതോ ച. തയോതി സമ്മാദിട്ഠിവായാമസതിയോ സഹജാതപരിവാരാവ ഹോന്തി മഗ്ഗക്ഖണികാനം തേസം അധിപ്പേതത്താ വിപസ്സനാഖണവിരതീനം അസമ്ഭവതോ.

൧൩൭. തക്കനവസേന ലോകസിദ്ധേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏവഞ്ചേവഞ്ച ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വിവിധം തക്കനം കൂപേ വിയ ഉദകസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആകഡ്ഢനം വിതക്കനം വിതക്കോ. സങ്കപ്പനവസേനാതി തം തം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ കപ്പനവസേന. തക്കനം കപ്പനന്തി ച അതംസഹജാതാനമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏകഗ്ഗോതി ഇമിനാ സമാധിനാ ലദ്ധുപകാരസ്സേവ വിതക്കസ്സ അപ്പനാപരിയായോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. വിസേസേന വാ അപ്പനാ വിതക്കസ്സ വസേന ചിത്തം ആരമ്മണം അഭിരോപേതി, വിതക്കേ അസതി കഥന്തി ആഹ ‘‘വിതക്കേ പനാ’’തിആദി. അത്തനോയേവ ധമ്മതായ ചിത്തം ആരമ്മണം അഭിരുഹതീതി, ഏതേന ആരമ്മണധമ്മാനം ഗഹണം നാമ സഭാവസിദ്ധം, ന ധമ്മന്തരമപേക്ഖതി, വിതക്കോ പന പവത്തമാനോ ആരമ്മണാഭിനിരോപനവസേനേവ പവത്തതീതി ദസ്സേതി. ഏവം സന്തേപി സഭാവാവിതക്കചിത്തുപ്പാദതോ സവിതക്കചിത്തുപ്പാദസ്സ ആരമ്മണഗ്ഗഹണവിസേസോ വിതക്കേന ജാതോതി കത്വാ വിതക്കോ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ വിസേസപച്ചയോതി പാകടോയമത്ഥോ. അപരേ പന ഭണന്തി – യഥാ കോചി രാജവല്ലഭം, തംസമ്ബന്ധീനം മിത്തം വാ നിസ്സായ രാജഗേഹം ആരോഹതി അനുപവിസതി, ഏവം വിതക്കം നിസ്സായ ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി വിതക്കസ്സ ആരമ്മണാഭിനിരോപനസഭാവത്താ, അഞ്ഞേസം ധമ്മാനഞ്ച അവിതക്കസഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ചേതസോ അഭിനിരോപനാ’’തി (ധ. സ. ൭).

യദി ഏവം കഥം അവിതക്കചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതീതി? വിതക്കബലേനേവ. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ പരിചയേന തേന വിനാപി നിരാസങ്കോ രാജഗേഹം പവിസതി, ഏവം പരിചയേന വിതക്കേന വിനാപി അവിതക്കം ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി. പരിചയേനാതി ച സന്താനേ പവത്തവിതക്കഭാവനാസങ്ഖാതേന പരിചയേന. വിതക്കസ്സ ഹി സന്താനേ അഭിണ്ഹം പവത്തസ്സ വസേന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണാഭിരുഹനം ചിരപരിചിതം; തേന തം കദാചി വിതക്കേന വിനാപി തത്ഥ പവത്തതേവ; യഥാ ഞാണസഹഗതം ചിത്തം സമ്മസനവസേന ചിരപരിചിതം കദാചി ഞാണരഹിതമ്പി സമ്മസനവസേന പവത്തതി; യഥാ വാ കിലേസസഹിതം ഹുത്വാ പവത്തം സബ്ബസോ കിലേസരഹിതമ്പി പരിചയേന കിലേസവാസനാവസേന പവത്തതി, ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

വാചം സങ്ഖരോതീതി വാചം ഉപ്പാദേതി, വചീഘോസുപ്പത്തിയാ വിസേസപച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ലോകിയവിതക്കോ ദ്വത്തിംസചിത്തസഹഗതോ വാചം സങ്ഖരോതി വചീവിഞ്ഞത്തിജനനതോ. വചീസങ്ഖാരോത്വേവ പനസ്സ നാമം ഹോതി രുള്ഹിതോ, തംസമത്ഥതാനിരോധതോ വാ സമ്ഭവതോ പന സങ്ഖാരോതി. ‘‘ലോകുത്തരസമ്മാസങ്കപ്പം പരിവാരേന്തീ’’തി വത്വാ തിവിധേ സമ്മാസങ്കപ്പേ കദാചി കതമം പരിവാരേന്തീതി? ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദി. നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭന്തി നാനാസമന്നാഹാരഹേതുകത്താ, പുബ്ബഭാഗേയേവ ച തേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. തീണി നാമാനി ലഭതി തിവിധസ്സപി പടിപക്ഖസ്സ സമുച്ഛിന്ദനേന സാതിസയം തിണ്ണമ്പി കിച്ചകരണതോ. ഏസ നയോ സമ്മാവാചാദീസുപി.

൧൩൮. വിരമതി ഏതായാതി വേരമണീ വിരതി വുച്ചതി. സാ മുസാവാദതോ വിരമണസ്സ കാരണഭാവതോ ചേതനാപി വേരസ്സ മണനതോ വിനാസനതോ വിരതിപീതി ആഹ – ‘‘വിരതിപി ചേതനാപി വട്ടതീ’’തി. ആരകാ രമതീതി സമുച്ഛിന്നേഹി ദൂരതോ സമുസ്സാരേതി. വിനാ തേഹി രമതീതി അച്ചന്തമേവ തേഹി വിനാ ഭവതി. തതോ തതോതി ദിട്ഠേ അദിട്ഠവാദാദിതോ മുസാവാദാ. വിസേസതോ അനുപ്പത്തിധമ്മത്താ പടിനിവത്താ ഹുത്വാ.

൧൪൦. തിവിധേന കുഹനവത്ഥുനാതി പച്ചയപടിസേവന-സാമന്തജപ്പന-ഇരിയാപഥപവത്തനസങ്ഖാതേന പാപിച്ഛതാ നിബ്ബത്തേന തിവിധേന കുഹനവത്ഥുനാ. ഏതായ കുഹനായ കരണഭൂതായ പച്ചയുപ്പാദനത്ഥം നിമിത്തം സീലം ഏതേസന്തി യോജനാ. അത്തവിസയലാഭഹേതു അക്കോസനഖുംസനവമ്ഭനാദിവസേന പിസനം ഘട്ടനം വിഹേഠനം നിപ്പേസോ. ഇതോ ലദ്ധം അഞ്ഞസ്സ, തതോ ലദ്ധം പരസ്സ ദത്വാ ഏവം ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീംസതീതി ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീംസനാ. പാളിയം ആഗതോ കുഹനാദിവസേന മിച്ഛാആജീവോ. കോ പന സോതി ആഹ ‘‘ആജീവഹേതൂ’’തിആദി. താസംയേവാതി അവധാരണം, ‘‘ആജീവോ കുപ്പമാനോ കായവചീദ്വാരേസു ഏവ കുപ്പതീ’’തി കത്വാ വുത്തം.

൧൪൧. സമ്മാ പസത്ഥാ സോഭനാ നിയ്യാനികാ ദിട്ഠി ഏതസ്സാതി സമ്മാദിട്ഠി, പുഗ്ഗലോ. തസ്സ പന യസ്മാ സമ്മാദിട്ഠി സച്ചാഭിസമയസ്സ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ അവസ്സയോ, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയം ഠിതസ്സാ’’തി. പഹോതി ഭവതി തായ സഹേവ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി. പച്ചവേക്ഖണഞാണം യാഥാവതോ ജാനനട്ഠേന സമ്മാഞാണന്തി ഇധാധിപ്പേതം, തഞ്ച ഖോ മഗ്ഗസമാധിമ്ഹി ഠിതേ ഏവ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ആഹ – ‘‘മഗ്ഗസമ്മാസമാധിമ്ഹി…പേ… സമ്മാഞാണം പഹോതീ’’തിആദി. ഇമിനാ കിം ദസ്സേതീതി? യഥാ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയം ഠിതോ പുഗ്ഗലോ, ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തി വുത്തോ, ഏവം മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണേ ഠിതോ, ‘‘സമ്മാഞാണോ’’തി വുത്തോ, തസ്സ ച മഗ്ഗഫലസമ്മാസമാധിപവത്തിയാ പഹോതി സമ്മാഞാണസ്സ സമ്മാവിമുത്തിയാ പഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ഫലസമാധി താവ പവത്തതു, മഗ്ഗസമാധി പന കഥന്തി? തമ്പി അകുപ്പഭാവതായ അച്ചന്തസമാധിഭാവതോ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ പവത്തതേവാതി വത്തബ്ബതം ലഭതി. ഠപേത്വാ അട്ഠഫലങ്ഗാനീതി ഫലഭൂതാനി സമ്മാദിട്ഠിആദീനി അട്ഠങ്ഗാനി, ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതീ’’തിആദിനാ വിസും ഗഹിതത്താ ഠപേത്വാ. സമ്മാഞാണം പച്ചവേക്ഖണം കത്വാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണം സമ്മാഞാണം കത്വാ. ഫലം കാതുന്തി ഫലധമ്മസഹചരിതതായ വിപാകസഭാവതായ ച ‘‘ഫല’’ന്തി ലദ്ധനാമേ ഫലസമ്പയുത്തധമ്മേ സമ്മാവിമുത്തിം കാതും വട്ടതീതി വുത്തം. തഥാ ച വുത്തം സല്ലേഖസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൮൩) ‘‘ഫലസമ്പയുത്താനി പന സമ്മാദിട്ഠിആദീനി അട്ഠങ്ഗാനി ഠപേത്വാ സേസധമ്മാ സമ്മാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ’’തി.

൧൪൨. നിജ്ജിണ്ണാതി നിജ്ജീരിതാ, വിദ്ധസ്താ വിനാസിതാതി അത്ഥോ. ഫലം കഥിതന്തി ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി നിജ്ജിണ്ണാ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ വാരേന സാമഞ്ഞഫലം കഥിതന്തി വദന്തി, നിജ്ജീരണം പടിപ്പസ്സമ്ഭനന്തി അധിപ്പായോ. നിജ്ജീരണം പന സമുച്ഛിന്ദനന്തി കത്വാ, മജ്ഝിമഭാണകാ…പേ… മഗ്ഗോ കഥിതോതി വദന്തി. ദസ്സനട്ഠേനാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന ചതുന്നം സച്ചാനം പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന. വിദിതകരണട്ഠേനാതി പച്ചക്ഖേന യഥാദിട്ഠാനം മഗ്ഗഫലാനം പാകടകരണട്ഠേന. തദധിമുത്തട്ഠേനാതി തസ്മിം യഥാസച്ഛികതേ നിബ്ബാനേ അധിമുച്ചനഭാവേന.

കുസലപക്ഖാതി അനവജ്ജകോട്ഠാസാ. മഹാവിപാകദാനേനാതി മഹതോ വിപുലസ്സ ലോകുത്തരസ്സ സുഖവിപാകസ്സ ചേവ കായികാദിദുക്ഖവിപാകസ്സ ച ദാനേന.

യഥാ മഹാവിപാകസ്സ ദാനേന മഹാചത്താരീസകം, തഥാ ബഹുതായപി മഹാചത്താരീസകോതി ദസ്സേതും, ‘‘ഇമസ്മിഞ്ച പന സുത്തേ പഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിയോ കഥിതാ’’തിആദി വുത്തം. ബഹുഅത്ഥോപി ഹി മഹാ-സദ്ദോ ഹോതി ‘‘മഹാജനോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൬൫). ഏത്ഥ ച ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ വത്ഥുഭേദേന ദസ മിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ കഥിതാ, വത്ഥുഭേദേനേവ, ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ ദസ സമ്മാദിട്ഠിധമ്മാതി വീസതി ഹോതി. യഥാ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതീ’’തിആദിനാ മഗ്ഗവസേന ദസ സമ്മത്തധമ്മാ, തപ്പടിപക്ഖഭൂതാ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ പഹോതീ’’തിആദിനാ അത്ഥതോ ദസ മിച്ഛത്തധമ്മാതി വീസതി, തഥാ ഫലവസേന തേസു ഏവം വീസതി. കഥം വാരേപി സമ്മാദിട്ഠിആദയോ ദസാതി വീസതി? ഏവമേതേ ദ്വേ ചത്താരീസകാനി പുരിമേന സദ്ധിം തയോ ചത്താരീസകാ വിഭാവിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൪൩. പസംസിയസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകം നിന്ദിയം പസംസന്തോപി അത്ഥതോ പസംസിയം നിന്ദന്തോ നാമ ഹോതി. പസംസിയസ്സ ഗുണപരിധംസനമുഖേനേവ ഹി നിന്ദിയസ്സ പസംസായ പവത്തനതോതി ആഹ – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിനാമായം സോഭനാതി വദന്തോപി സമ്മാദിട്ഠിം ഗരഹതി നാമാ’’തിആദി. ഏവമാദീതി ആദിസദ്ദേന ‘‘നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൨൨൭) ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി; തസ്മാ ഏവംവാദിനോതി ഏവം ഹേതു പടിക്ഖേപവാദിനോതി അത്ഥോ. ഓക്കന്തനിയാമാതി ഓഗാള്ഹമിച്ഛത്തനിയാമാ. ഏവരൂപം ലദ്ധിം ഗഹേത്വാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ചൂളപുണ്ണമസുത്തവണ്ണനായം വുത്തനയമേവ തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏദിസോ ഹി ‘‘ബുദ്ധാനമ്പി അതേകിച്ഛോ’’തിആദി വുത്തസദിസോ.

അത്തനോ നിന്ദാഭയേനാതി ‘‘സമ്മാദിട്ഠിഞ്ച നാമേതേ ഗരഹന്തീ’’ആദിനാ ഉപരി പരേഹി വത്തബ്ബനിന്ദാഭയേന. ഘട്ടനഭയേനാതി തഥാ പരേസം ആസാദനാഭയേന. സഹധമ്മേന പരേന അത്തനോ ഉപരി കാതബ്ബനിഗ്ഗഹോ ഉപാരമ്ഭോ, ഗരഹതോ പരിത്താസോ ഉപാരമ്ഭഭയം, തം പന അത്ഥതോ ഉപവാദഭയം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉപവാദഭയേനാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

മഹാചത്താരീസകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

൮. ആനാപാനസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. പുബ്ബേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം. ‘‘അപരം വിസേസ’’ന്തി വുത്തത്താ വിസേസവിസയോ ച പുബ്ബസദ്ദോതി ആഹ – ‘‘സീലപരിപൂരണാദിതോ പുബ്ബവിസേസതോ’’തി.

൧൪൫. ആരദ്ധോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിയാ ആരാധിതോ. യദത്ഥായ സാസനേ പബ്ബജ്ജാ, വിസേസാപത്തി ച, തദേവേത്ഥ അപ്പത്തന്തി അധിപ്പേതം, തം ഝാനവിപസ്സനാനിമിത്തന്തി ആഹ – ‘‘അപ്പത്തസ്സ അരഹത്തസ്സാ’’തി. കോമുദീതി കുമുദവതീ. തദാ കിര കുമുദാനി സുപുപ്ഫിതാനി ഹോന്തി. തേനാഹ – ‘‘കുമുദാനം അത്ഥിതായ കോമുദീ’’തി. കുമുദാനം സമൂഹോ, കുമുദാനി ഏവ വാ കോമുദാ, തേ ഏത്ഥ അത്ഥീതി കോമുദീതി. പവാരണസങ്ഗഹന്തി മഹാപവാരണം അകത്വാ ആഗമനീയസങ്ഗഹണം.

ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സാതി ആരഭിതവിപസ്സനസ്സ, വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേത്വാ വിപസ്സിസ്സ. ഭിക്ഖൂ ഇധ ഓസരിസ്സന്തി വുത്ഥവസ്സാ പവാരിതപവാരണാ ‘‘ഭഗവന്തം വന്ദിസ്സാമ, കമ്മട്ഠാനം സോധേസ്സാമ, യഥാലദ്ധം വിസേസഞ്ച പവേദിസ്സാമാ’’തി അജ്ഝാസയേന. ഇമേ ഭിക്ഖൂതി ഇമേ തരുണസമഥവിപസ്സനാ ഭിക്ഖൂ. വിസേസം നിബ്ബത്തേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി സേനാസനസപ്പായാദിഅലാഭേന. അപലിബുദ്ധന്തി അഞ്ഞേഹി അനുപദ്ദുതം. സേനാസനം ഗഹേതും ന ലഭന്തി അന്തോവസ്സഭാവതോ. ഏകസ്സ ദിന്നോപി സബ്ബേസം ദിന്നോയേവ ഹോതി, തസ്മാ സുതസുതട്ഠാനേയേവ ഏകമാസം വസിത്വാ ഓസരിംസു.

൧൪൬. അലന്തി യുത്തം, ഓപായികന്തി അത്ഥോ, ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൨൪, ൧൨൮, ൧൩൪, ൧൪൩) വിയ. പുടബദ്ധം പരിഹരിത്വാ അസിതം പുടോസം അ-കാരസ്സ ഓ-കാരം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘പാഥേയ്യ’’ന്തി.

൧൪൭. വിപസ്സനാ കഥിതാതി അനിച്ചസഞ്ഞാമുഖേനേവ വിപസ്സനാഭാവനാ കഥിതാ. ന ഹി കേവലായ അനിച്ചാനുപസ്സനായ വിപസ്സനാകിച്ചം സമിജ്ഝതി. ബഹൂ ഭിക്ഖൂ തേ ച വിത്ഥാരരുചികാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.