൫. ബഹുധാതുകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ഭയന്തി (അ. നി. ടീ. ൨.൩.൧) ചിത്തസംസപ്പതാതി ആഹ ‘‘ചിത്തുത്രാസോ’’തി. ഉപദ്ദവോതി അന്തരായോ. തസ്സ പന വിക്ഖേപകാരണത്താ വുത്തം ‘‘അനേകഗ്ഗതാകാരോ’’തി. ഉപസഗ്ഗോതി ഉപസജ്ജനം. തതോ അപ്പതീകാരവിഘാതാപത്തി യസ്മാ പതീകാരാഭാവേന വിഹഞ്ഞമാനസ്സ കിഞ്ചി കാതും അസമത്ഥസ്സ ഓസീദനകാരണം, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗനാകാരോ’’തി. വഞ്ചേത്വാ ആഗന്തും യഥാവുത്തേ ദിവസേ അനാഗച്ഛന്തേസു. ബഹി അനിക്ഖമനത്ഥായ ദ്വാരേ അഗ്ഗിം ദത്വാ.

നളേഹീതി നളച്ഛന്നസങ്ഖേപേന ഉപരി ഛാദേത്വാ തേഹിയേവ ദാരുകച്ഛദനനിയാമേന പരിതോപി ഛാദിതാ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ തിണേഹി ഛന്നതം, സേസസമ്ഭാരാനം രുക്ഖമയതഞ്ച അതിദിസതി. വിധവാപുത്തേതി അദന്തഭാവോപലക്ഖണം. തേ ഹി നിപ്പിതികാ അവിനീതാ അസംയതാ അകിച്ചകാരിനോ ഹോന്തി.

മത്ഥകം അപാപേത്വാവ നിട്ഠാപിതാതി കസ്മാ ഭഗവാ ഏവമകാസീതി? ആനന്ദത്ഥേരസ്സ പുച്ഛാകോസല്ലദീപനത്ഥമേവ, തത്ഥ നിസിന്നാനം സന്നിപതിതഭിക്ഖൂനം ദേസനായ ജാനനത്ഥഞ്ച. തേ കിര സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം അജാനന്താ അന്ധകാരം പവിട്ഠാ വിയ ഠിതാ. പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന പരിഗ്ഗയ്ഹ ജാനിസ്സന്തീതി.

൧൨൫. രൂപപരിഗ്ഗഹോവ കഥിതോ, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തതോ സച്ചാനി നിദ്ധാരേത്വാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേതും, ‘‘സബ്ബാപീ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തീതി അദ്ധേകാദസ ധാതുയോ രൂപക്ഖന്ധോ, അദ്ധട്ഠമാ ധാതുയോ യഥാരഹം വേദനാദയോ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി ഏവം അട്ഠാരസ ധാതുയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. പഞ്ചപി ഖന്ധാ തണ്ഹാവജ്ജാ ദുക്ഖസച്ചം. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം. നിരോധപജാനനാതി പഞ്ഞാസീസേന മഗ്ഗകിച്ചമാഹ. സമ്മാദിട്ഠിപമുഖോ ഹി അരിയമഗ്ഗോ. മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി സമ്മസനസ്സ ഭൂമിയാ നിപ്ഫത്തിയാ ച കഥിതത്താ. ജാനാതി പസ്സതീതി ഇമിനാ ഞാണദസ്സനം കഥിതം തം പന ലോകിയം ലോകുത്തരന്തി ദുവിധന്തി തദുഭയമ്പി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ വുത്തോ’’തി.

ഏത്താവതാപി ഖോതി പി-സദ്ദഗ്ഗഹണേന അഞ്ഞേന പരിയായേന സത്ഥാ ധാതുകോസല്ലം ദേസേതുകാമോതി ഥേരോ, ‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛതീതി ഭഗവാ പഥവീധാതുആദിവസേനപി ധാതുകോസല്ലം വിഭാവേതി. തത്ഥ പഥവീധാതുആദിസദ്ദേന ദേസനാകാരണം വിഭാവേന്തോ, ‘‘പഥവീധാതു…പേ… വുത്താ’’തി ആഹ. താപി ഹി ആദിതോ ഛ ധാതുയോ. ‘‘വിഞ്ഞാണധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ’’തി വത്വാ കഥം രൂപധാതുയോ നീഹരീയന്തീതി ചോദനം സന്ധായ തം നയം ദസ്സേതും, ‘‘വിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദി വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണം ഫോട്ഠബ്ബധാതുപഥവീധാതു ആദിവസേന ദേസനാരുളമേവ, കായധാതു പന നീഹരിതബ്ബാതി ഏകംസമേവ നീഹരണവിധിം ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി ആഹ. പുരിമപച്ഛിമവസേന മനോധാതൂതി പച്ഛിമഭാഗവസേന കിരിയാമനോധാതു ഗഹേതബ്ബാ തസ്സാനുരൂപഭാവതോ. നനു ചേത്ഥ മനോധാതു നാമായം മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അസംസട്ഠാ, വിസുംയേവ ചേസാ ധാതൂതി? സച്ചമേതം അട്ഠാരസധാതുദേസനായ, ചിത്തവിഭത്തിനിദ്ദേസേ ഛവിഞ്ഞാണകായദേസനായം പന സാ മനോവിഞ്ഞാണകായസങ്ഗഹിതാവാതി ദട്ഠബ്ബം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൫൧൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അഥ വാ പുരിമപച്ഛിമവസേനാതി പുരേചരാനുചരവസേന. മനോധാതൂതി വിപാകമനോധാതു ഗഹേതബ്ബാ പുരേചരണതോ, പരതോ ഉപ്പജ്ജനകിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അനന്തരം മനോധാതുയാ, കിരിയാമനോധാതുയാ അനന്തരം മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അനുപ്പജ്ജനതോ ച.

ധമ്മാനം യാവദേവ നിസ്സത്തനിജ്ജീവവിഭാവനത്ഥായ സത്ഥു ധാതുദേസനാതി അഞ്ഞേസു സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേസു ലബ്ഭമാനേസുപി അയമേത്ഥ അത്ഥോ പധാനോതി ആഹ – ‘‘ഏസനയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി. സപ്പടിപക്ഖവസേനാതി സപ്പടിഭാഗവസേന സുഖം ദുക്ഖേന സപ്പടിഭാഗം, ദുക്ഖം സുഖേന, ഏവം സോമനസ്സദോമനസ്സാതി. യഥാ സുഖാദീനംയേവ സമുദാചാരോ വിഭൂതോ, ന ഉപേക്ഖായ, ഏവം രാഗാദീനംയേവ സമുദാചാരോ വിഭൂതോ, ന മോഹസ്സ, തേന വുത്തം ‘‘അവിഭൂതഭാവേനാ’’തി. കായവിഞ്ഞാണധാതു പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോതി തദവിനാഭാവതോ. സേസാസു സോമനസ്സധാതുആദീസു, പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോതി അവിനാഭാവതോ ഏവ. ന ഹി സോമനസ്സാദയോ മനോധാതുയാ വിനാ വത്തന്തി. ഉപേക്ഖാധാതുതോ നീഹരിത്വാതി ഏത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദയോ ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണധാതുയോ താസം വത്ഥാരമ്മണഭൂതാ ചക്ഖുധാതുആദയോ ചാതി അട്ഠ രൂപധാതുയോ, മനോധാതു, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഏവ ധമ്മധാതൂതി ഏവം പന്നരസ ധാതുയോ ഉപേക്ഖാധാതുതോ നീഹരിതബ്ബാ. സോമനസ്സധാതുആദയോ പന ചതസ്സോ ധാതുയോ ധമ്മധാതുഅന്തോഗധാ, ഏവം സുഖധാതുതോ കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തസ്സാ വത്ഥാരമ്മണഭൂതാനം കായധാതുഫോട്ഠബ്ബധാതൂനഞ്ച നീഹരണാ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയാതി, ‘‘ഉപേക്ഖാധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

കാമവിതക്കാദയോ ഇധ കാമധാതുആദിപരിയായേന വുത്താതി ‘‘കാമധാതുആദീനം ദ്വേധാവിതക്കേ കാമവിതക്കാദീസു വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഹി ‘‘കാമവിതക്കോതി കാമപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോതി ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോതി വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ, സോ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതി. അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അബ്യാപാദവിതക്കോ, സോ മേത്താപുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതി. അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അവിഹിംസാവിതക്കോ, സോ കരുണായ പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അയം പനത്ഥോ അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരതോ ആഗതോ ഏവാതി ദസ്സേതും, ‘‘അഭിധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. കാമധാതുതോ നീഹരിത്വാതി ഏത്ഥ കാമഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ രൂപധാതുആദയോ ഛ, തംവിസയാ സത്തവിഞ്ഞാണധാതുയോ, തത്ഥ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം ചക്ഖുധാതുആദയോ പഞ്ചാതി അട്ഠാരസ. നേക്ഖമ്മധാതുആദയോ പന ധമ്മധാതുഅന്തോഗധാ ഏവ.

കാമതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ കാമധാതൂതി ആഹ – ‘‘പഞ്ച കാമാവചരക്ഖന്ധാ കാമധാതൂ’’തി. തഥാ രൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ രൂപധാതു, അരൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ അരൂപധാതൂതി ആഹ – ‘‘ചത്താരോ അരൂപാവചരക്ഖന്ധാ’’തിആദി. കാമതണ്ഹാ കാമോ ഉത്തരപദലോപേന, ഏവം രൂപാരൂപതണ്ഹാ രൂപാരൂപം. ആരമ്മണകരണവസേന താ യത്ഥ അവചരന്തി, തേ കാമാവചരാദയോതി ഏവം കാമാവചരക്ഖന്ധാദീനം കാമതണ്ഹാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ആദിനാ നയേനാതി ഏതേന ‘‘ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ അന്തോകരിത്വാ ഏത്ഥാവചരാ’’തിആദിപാളിം (വിഭ. ൧൦൨൦) സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥാവചരാതി അവീചിപരനിമ്മിതപരിച്ഛിന്നോകാസായ കാമതണ്ഹായ വിസയഭാവം സന്ധായ വുത്തം, തദോകാസതാ ച തണ്ഹായ തന്നിന്നത്താ വേദിതബ്ബാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. പരിപുണ്ണഅട്ഠാരസധാതുകത്താ കാമാവചരധമ്മാനം ‘‘കാമധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. മനോവിഞ്ഞാണധാതുധമ്മധാതു ഏകദേസമത്തമേവ ഹി രൂപാരൂപാവചരധമ്മാതി.

സമാഗന്ത്വാതി സഹിതാ ഹുത്വാ. യത്തകഞ്ഹി പച്ചയധമ്മാ അത്തനോ ഫലസ്സ കാരണം, തത്ഥ തന്നിബ്ബത്തനേ സമാഗതാ വിയ ഹോതി വേകല്ലേ തദനിബ്ബത്തനതോ. സങ്ഖതധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ ധമ്മധാതുഏകദേസഭാവതോ.

൧൨൬. ഏവം പവത്തമാനാ മയം അത്താതി ഗഹണം ഗമിസ്സാമാതി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്താ അജ്ഝത്താ, തേസു ഭവാ തപ്പരിയാപന്നത്താതി അജ്ഝത്തികാനി. തതോ ബഹിഭൂതാനി ബാഹിരാനി. ആയതനകഥാ പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൧൦, ൫൭൦, ൫൭൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി ന വിത്ഥാരിതാ.

൧൨൭. അവിജ്ജമാനം ഠാനം അട്ഠാനം (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൨൬൮; വിഭ. മൂലടീ. ൮൦൯), നത്ഥി ഠാനന്തി വാ അട്ഠാനം. അനവകാസോതി ഏത്ഥ ഏസേവ നയോ. തദത്ഥനിഗമനമേവ ഹി ‘‘നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനന്തി. തേനാഹ ‘‘ഉഭയേനപീ’’തിആദി. യന്തി കാരണേ പച്ചത്തവചനം, ഹേതുഅത്ഥോ ച കാരണത്ഥോതി ആഹ – ‘‘യന്തി യേന കാരണേനാ’’തി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന ഏത്ഥ ദിട്ഠിസമ്പത്തി വേദിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ’’തി. കുതോ പനായമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി? ലിങ്ഗതോ. ലിങ്ഗഞ്ഹേതം, യദിദം നിച്ചതോ ഉപഗമനപടിക്ഖേപോ. ചതുഭൂമകേസൂതി ഇദം ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാനം അരിയസാവകസ്സ വിസയഭാവൂപഗമനതോ വുത്തം; ന പന തേ ആരബ്ഭ നിച്ചതോ ഉപഗമനസബ്ഭാവതോ. വക്ഖതി ച ‘‘ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാ പനാ’’തിആദിനാ. അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരഅഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരാനം സപ്പദേസത്താ നിപ്പദേസസങ്ഖാരഗ്ഗഹണത്ഥം ‘‘സങ്ഖതസങ്ഖാരേസൂ’’തി വുത്തം. ലോകുത്തരസങ്ഖാരാനം പന നിവത്തനേ കാരണം സയമേവ വക്ഖതി. ഏതം കാരണം നത്ഥി സേതുഘാതത്താ. തേജുസ്സദത്താതി സംകിലേസവിധമനതേജസ്സ അധികഭാവതോ. തഥാ ഹി തേ ഗമ്ഭീരഭാവേന ദുദ്ദസാ. അകുസലാനം ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി ഇദം പകരണവസേന വുത്തം. അപ്പഹീനവിപല്ലാസാനം സത്താനം കുസലധമ്മാനമ്പി തേ ആരമ്മണം ന ഹോന്തി.

അസുഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ ച ഇധ സുഖതോ ഉപഗമനസ്സ ഠാനന്തി അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഏകന്ത…പേ… വുത്ത’’ന്തി. അത്തദിട്ഠിവസേനാതി പധാനദിട്ഠിമാഹ. ദിട്ഠിയാ നിബ്ബാനസ്സ അവിസയഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവാതി ‘‘കസിണാദിപണ്ണത്തിസങ്ഗഹത്ഥ’’ന്തി വുത്തം. പരിച്ഛേദോതി സങ്ഖാരാനം പരിച്ഛേദോ സങ്ഖാരാനം പരിച്ഛിജ്ജഗഹണം. സ്വായം യേസം നിച്ചാദിതോ ഉപഗമനം ഭവതി തേസംയേവ വസേന കാതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബവാരേസൂ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബവാരേസൂതി നിച്ചാദിസബ്ബവാരേസു. പുഥുജ്ജനോ ഹീതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ യം യം സങ്ഖാരം നിച്ചാദിവസേന പുഥുജ്ജനകാലേ ഉപഗച്ഛതി, തം തം അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന അനിച്ചാദിവസേന ഗണ്ഹന്തോ യാഥാവതോ ജാനന്തോ തം ഗാഹം തം ദിട്ഠിം വിനിവേഠേതി വിസ്സജ്ജേതി. തസ്മാ യത്ഥ ഗാഹോ തത്ഥ വിസ്സജ്ജനാതി ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാ ഇധ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന ന ഗയ്ഹതീതി അത്ഥോ.

൧൨൮. പുത്തസമ്ബന്ധേന മാതാപിതുസമഞ്ഞാ, ദത്തകിത്തിമാദിവസേനപി പുത്തവോഹാരോ ലോകേ ദിസ്സതി, സോ ച ഖോ പരിയായതോ നിപ്പരിയായസിദ്ധം തം ദസ്സേതും, ‘‘ജനികാ വ മാതാ ജനകോ പിതാ’’തി വുത്തം. തഥാ ആനന്തരിയകമ്മസ്സ അധിപ്പേതത്താ ‘‘മനുസ്സഭൂതോവ ഖീണാസവോ അരഹാതി അധിപ്പേതോ’’തി വുത്തം. ‘‘അട്ഠാനമേത’’ന്തിആദിനാ മാതുആദീനംയേവ ജീവിതാ വോരോപനേ അരിയസാവകസ്സ അഭബ്ബഭാവദസ്സനതോ തദഞ്ഞം അരിയസാവകോ ജീവിതാ വോരോപേതീതി ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി മഞ്ഞമാനോ വദതി – ‘‘കിം പന അരിയസാവകോ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാ’’തി? ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വചനതോ, ‘‘ഏതമ്പി അട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സചേപി ഹീ’’തിആദി. ബലദീപനത്ഥന്തി സദ്ധാദിബലസമന്നാഗമദീപനത്ഥം. അരിയമഗ്ഗേനാഗതസദ്ധാദിബലവസേന ഹി അരിയസാവകോ താദിസം സാവജ്ജം ന കരോതി.

പഞ്ചഹി കാരണേഹീതി ഇദം അത്ഥനിപ്ഫാദകാനി തേസം പുബ്ബഭാഗിയാനി ച കാരണാനി കാരണഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന പന സബ്ബേസം പഞ്ചന്നം സഹയോഗക്ഖമതോ. ആകാരേഹീതി കാരണേഹി. അനുസ്സാവനേനാതി അനുരൂപം സാവനേന. ഭേദസ്സ അനുരൂപം യഥാ ഭേദോ ഹോതി, ഏവം ഭിന്ദിതബ്ബാനം ഭിക്ഖൂനം അത്തനോ വചനസ്സ സാവനേന വിഞ്ഞാപനേന. തേനാഹ ‘‘നനു തുമ്ഹേ’’തിആദി. കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാതി ഏതേന ‘‘പാകടം കത്വാ ഭേദകരവത്ഥുദീപനം വോഹാരോ, തത്ഥ അത്തനോ നിച്ഛിതമത്ഥം രഹസ്സവസേന വിഞ്ഞാപനം അനുസ്സാവന’’ന്തി ദസ്സേതി.

കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണന്തി തേഹി സങ്ഘഭേദസിദ്ധിതോ വുത്തം, ഇതരേ പന തേസം പുബ്ബഭാഗഭൂതാ. തേനാഹ ‘‘വോഹാരാ’’തിആദി. തത്ഥാതി വോഹാരേ. ചുതിഅനന്തരം ഫലം അനന്തരം നാമ, തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താനി തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാനി, അനന്തരപ്പയോജനാനി ചാതി ആനന്തരിയാനി, താനി ഏവ ‘‘ആനന്തരിയകമ്മാനീ’’തി വുത്താനി.

കമ്മതോതി ‘‘ഏവം ആനന്തരിയകമ്മം ഹോതി, ഏവം അനന്തരിയകമ്മസദിസ’’ന്തി ഏവം കമ്മവിഭാഗതോ. ദ്വാരതോതി കായാദിദ്വാരതോ. കപ്പട്ഠിതിയതോതി ‘‘ഇദം കപ്പട്ഠിതികവിപാകം, ഇദം ന കപ്പട്ഠിതികവിപാക’’ന്തി ഏവം കപ്പട്ഠിതിയവിഭാഗതോ. പാകാതി ‘‘ഇദമേത്ഥ വിപച്ചതി, ഇദം ന വിപച്ചതീ’’തി വിപച്ചനവിഭാഗതോ. സാധാരണാദീഹീതി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാസാധാരണതോ, ആദി-സദ്ദേന വേദനാദിവിഭാഗതോ ച.

യസ്മാ മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതസ്സേവ ച കുസലധമ്മാനം തിക്ഖവിസദസൂരഭാവാപത്തി, യഥാ തം തിണ്ണമ്പി ബോധിസത്താനം ബോധിത്തയനിബ്ബത്തിയം, ഏവം മനുസ്സഭാവേ ഠിതസ്സേവ അകുസലധമ്മാനമ്പി തിക്ഖവിസദസൂരഭാവാപത്തീതി ആഹ ‘‘മനുസ്സഭൂതസ്സേവാ’’തി. പാകതികമനുസ്സാനമ്പി ച കുസലധമ്മാനം വിസേസപ്പത്തി വിമാനവത്ഥുഅട്ഠകഥായം (വി. വ. അട്ഠ. ൩) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. യഥാ വുത്തോ ച അത്ഥോ സമാനജാതിയസ്സ വികോപനേ കമ്മം ഗരുതരം, ന തഥാ വിജാതിയസ്സാതി വുത്തം – ‘‘മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ’’തി. ലിങ്ഗേ പരിവത്തേ ച സോ ഏവ ഏകകമ്മനിബ്ബത്തോ ഭവങ്ഗപ്പബന്ധോ, ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധോ ച, ന അഞ്ഞോതി ആഹ ‘‘അപി പരിവത്തലിങ്ഗ’’ന്തി. അരഹന്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്സ വിപാകന്തിആദി കമ്മസ്സ ആനന്തരിയഭാവസമത്ഥനം, ചതുകോടികഞ്ചേത്ഥ സമ്ഭവതി. തത്ഥ പഠമാ കോടി ദസ്സിതാ, ഇതരാസു വിസങ്കേതം ദസ്സേതും, ‘‘യോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. യദിപി തത്ഥ വിസങ്കേതോ, കമ്മം പന ഗരുതരം ആനന്തരിയസദിസം ഭായിതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ആനന്തരിയം ആഹച്ചേവ തിട്ഠതീ’’തി. അയം പഞ്ഹോതി ഞാപനിച്ഛാനിബ്ബത്താ കഥാ.

ആനന്തരിയം ഫുസതി മരണാധിപ്പായേനേവ ആനന്തരിയവത്ഥുനോ വികോപിതത്താ. ആനന്തരിയം ന ഫുസതി ആനന്തരിയവത്ഥുഅഭാവതോ. സബ്ബത്ഥ ഹി പുരിമം അഭിസന്ധിചിത്തം അപ്പമാണം, വധകചിത്തം പന തദാരമ്മണം ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച ആനന്തരിയനാനന്തരിയഭാവേ പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം. സങ്ഗാമചതുക്കം സമ്പത്തവസേന യോജേതബ്ബം.

തേനേവാതി തേനേവ പയോഗേന. അരഹന്തഘാതോ ഹോതിയേവ അരഹതോ മാരിതത്താ. പുഥുജ്ജനസ്സേവ ദിന്നം ഹോതീതി യസ്മാ യഥാ വധകചിത്തം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണമ്പി പബന്ധവിച്ഛേദവസേന ച ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി, ന ഏവം ചാഗചേതനാ, സാ ഹി ചജിതബ്ബവത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ ചജനമത്തമേവ ഹോതി, അഞ്ഞസന്തകഭാവകരണഞ്ച തസ്സ ചജനം, തസ്മാ യസ്സ തം സന്തകം കതം. തസ്സേവ ദിന്നം ഹോതീതി.

ലോഹിതം സമോ സരതീതി അഭിഘാതേന പകുപ്പമാനം സഞ്ചിതം ഹോതി. മഹന്തതരന്തി ഗരുതരം. സരീരപടിജഗ്ഗനേ വിയാതി സത്ഥുരൂപകായപടിജഗ്ഗനേ വിയ.

അസന്നിപതിതേതി ഇദം സാമഗ്ഗിയദീപനം. ഭേദോ ച ഹോതീതി സങ്ഘസ്സ ഭേദോ ഹോതി. വട്ടതീതി സഞ്ഞായാതി ഈദിസകരണം സങ്ഘസ്സ ഭേദായ ന ഹോതീതി സഞ്ഞായ. നവതോ ഊനപരിസായം കരോന്തസ്സ തഥാതി യോജേതബ്ബം, തഥാതി ഇമിനാ ‘‘ന ആനന്തരിയകമ്മന്തി’’ ഇമം ആകഡ്ഢതി, ന പന ‘‘ഭേദോ ഹോതീ’’തി ഇദം. ഹേട്ഠിമന്തേന ഹി നവന്നമേവ വസേന സങ്ഘഭേദോ. ധമ്മവാദിനോ അനവജ്ജാ യഥാധമ്മം അവട്ഠാനതോ. സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗോ സങ്ഘരാജി.

കായദ്വാരമേവ പൂരേന്തി കായകമ്മഭാവേനേവ ലക്ഖിതബ്ബതോ.

‘‘സണ്ഠഹന്തേ ഹി…പേ… മുച്ചതീ’’തി ഇദം കപ്പട്ഠകഥായ ന സമേതി. തഥാ ഹി കപ്പട്ഠകഥായം (കഥാ. അട്ഠ. ൬൫൪-൬൫൭) വുത്തം – ‘‘ആപായികോതി ഇദം സുത്തം യം സോ ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം തിട്ഠേയ്യ, തം ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. കപ്പവിനാസേയേവാതി പന ആയുകപ്പവിനാസേയേവാതി അത്ഥേ സതി നത്ഥി വിരോധോ. ഏത്ഥ ച സണ്ഠഹന്തേതി ഇദമ്പി ‘‘സ്വേവവിനസ്സിസ്സതീ’’തി വിയ അഭൂതപരികപ്പവസേന വുത്തം. ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതി തതോ പരം കപ്പാഭാവേ ആയുകപ്പസ്സപി അഭാവതോതി അവിരോധതോ അത്ഥയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. സേസാനീതി സങ്ഘഭേദതോ അഞ്ഞാനി ആനന്തരിയകമ്മാനി.

അഹോസികമ്മം…പേ… സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി, ഏവം സതി കഥം നേസം ആനന്തരിയതാ ചുതിഅനന്തരം വിപാകദാനാഭാവതോ. അഥ സതി ഫലദാനേ ചുതിഅനന്തരോ ഏവ ഏതേസം ഫലകാലോ, ന അഞ്ഞോതി ഫലകാലനിയമേന നിയതതാ നിച്ഛിതാ, ന ഫലദാനനിയമേന, ഏവമ്പി നിയതഫലകാലാനം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനഞ്ച നിയതതാ ആപജ്ജേയ്യ. തസ്മാ വിപാകധമ്മധമ്മാനം പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി അവിപച്ചമാനാനമ്പി അത്തനോ സഭാവേന വിപാകധമ്മതാ വിയ ബലവതാ ആനന്തരിയേന വിപാകേ ദിന്നേ അവിപച്ചമാനാനമ്പി ആനന്തരിയാനം ഫലദാനേ നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തീതി അത്തനോ സഭാവേന ഫലദാനനിയമേനേവ നിയതതാ ആനന്തരിയതാ ച വേദിതബ്ബാ. അവസ്സഞ്ച ആനന്തരിയസഭാവാ തതോ ഏവ നിയതസഭാവാ ച തേസം പവത്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം അഞ്ഞസ്സ ബലവതോ ആനന്തരിയസ്സ അഭാവേ ചുതിഅനന്തരം ഏകന്തേന ഫലദാനതോ.

നനു ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം അഞ്ഞസ്മിം വിപാകദായകേ അസതി ചുതിഅനന്തരമേകന്തേന ഫലദാനതോ നിയതസഭാവാ അനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി. അസമാനജാതികേന ചേതോപണിധിവസേന ഉപഘാതകേന ച നിവത്തേതബ്ബവിപാകത്താ അനന്തരേ ഏകന്തഫലദായകത്താഭാവാ. ന പന ആനന്തരിയകാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം ദുതിയജ്ഝാനാദീനി വിയ അസമാനജാതികം ഫലനിവത്തകം അത്ഥി സബ്ബാനന്തരിയാനം അവീചിഫലത്താ. ന ച ഹേട്ഠൂപപത്തിം ഇച്ഛതോ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിയ ഉപരൂപപത്തിജനകകമ്മഫലം ആനന്തരിയഫലം നിവത്തേതും സമത്ഥോ ചേതോപണിധി അത്ഥി അനിച്ഛന്തസ്സേവ അവീചിപാതനതോ, ന ച ആനന്തരിയോപഘാതകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി, തസ്മാ തേസംയേവ അനന്തരേ ഏകന്തവിപാകജനകസഭാവാ പവത്തീതി. അനേകാനി ച ആനന്തരിയാനി കതാനി ഏകന്തേനേവ വിപാകേ നിയതസഭാവത്താ ഉപരതാവിപച്ചനസഭാവാസങ്കത്താ നിച്ഛിതാനി സഭാവതോ നിയതാനേവ. തേസു പന സമാനസഭാവേസു ഏകേന വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാനി അത്തനാ കാതബ്ബകിച്ചസ്സ തേനേവ കതത്താ ന ദുതിയം തതിയം വാ പടിസന്ധിം കരോന്തി. ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി നത്ഥി തേസം ആനന്തരിയകതാ നിവത്തി; ഗരുതരഭാവോ പന തേസു ലബ്ഭതേവാതി സങ്ഘഭേദസ്സ സിയാ ഗരുതരഭാവോതി, ‘‘യേന…പേ… വിപച്ചതീ’’തി ആഹ. ഏകസ്സ പന അഞ്ഞാനി ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാനി. പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതീതി വചനേന ഇതരേസം പവത്തിവിപാകദായിതാ അനുഞ്ഞാതാ വിയ ദിസ്സതി. നോ വാ തഥാ സീലവതീതി യഥാ പിതാ സീലവാ, തഥാ സീലവതീ നോ വാ ഹോതീതി യോജനാ. സചേ മാതാ സീലവതീ, മാതുഘാതോ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതീതി യോജനാ.

പകതത്തോതി അനുക്ഖിത്തോ. സമാനസംവാസകോതി അപാരാജികോ. സമാനസീമായന്തി ഏകസീമായം.

സത്ഥുകിച്ചം കാതും അസമത്ഥോതി യം സത്ഥാരാ കാതബ്ബകിച്ചം അനുസാസനാദി, തം കാതും അസമത്ഥോതി ഭഗവന്തം പച്ചക്ഖായ. അഞ്ഞം തിത്ഥകരന്തി അഞ്ഞം സത്ഥാരം.

൧൨൯. അഭിജാതിആദിസു (അ. നി. ടീ. ൧.൧.൨൭൭) പകപ്പനേന ദേവതൂപസങ്കമനാദിനാ ജാതചക്കവാളേന സമാനയോഗക്ഖേമം ദസസഹസ്സപരിമാണം ഠാനം ജാതിഖേത്തം, സരസേനേവ ആണാപവത്തിട്ഠാനം ആണാഖേത്തം, വിസയഭൂതം ഠാനം വിസയഖേത്തം. ദസസഹസ്സീ ലോകധാതൂതി ഇമായ ലോകധാതുയാ സദ്ധിം ഇമം ലോകധാതും പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു. തത്തകാനംയേവ ജാതിഖേത്തഭാവോ ധമ്മതാവസേന വേദിതബ്ബോ. ‘‘പരിഗ്ഗഹവസേനാ’’തി കേചി. ‘‘സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം തത്തകം ഏവ ജാതിഖേത്തം തന്നിവാസീനംയേവ ച ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ’’തി ച വദന്തി. മാതുകുച്ഛിഓക്കമനകാലാദീനം ഛന്നം ഏവ ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം മഹാഭിനീഹാരാദികാലേപി തസ്സ പകമ്പനസ്സ ലബ്ഭമാനതോ. ആണാഖേത്തം നാമ യം ഏകജ്ഝം സംവട്ടതി ച വിവട്ടതി ച. ആണാ വത്തതി ആണായ തന്നിവാസീനം ദേവതാനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛനേന, തഞ്ച ഖോ കേവലം ബുദ്ധാനം ആനുഭാവേനേവ, ന അധിപ്പായവസേന, അധിപ്പായവസേന പന ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വചനതോ തതോ പരമ്പി ആണാ പവത്തേയ്യ.

ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥീതി, ‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതീ’’തിആദിം (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧; കഥാ. ൪൦൫; മി. പ. ൪.൫.൧൧) ഇമിസ്സം ലോകധാതുയം ഠത്വാ വദന്തേന ഭഗവതാ, ‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, അത്ഥേതരഹി അഞ്ഞേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭഗവതാ സമസമാ സമ്ബോധിയന്തി, ഏവം പുട്ഠോ അഹം, ഭന്തേ, നോതി വദേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൬൧), വത്വാ തസ്സ കാരണം ദസ്സേതും, ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഇമം സുത്തം (ദീ. നി. ൩.൧൬൧; മി. പ. ൫.൧.൧) ദസ്സേന്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച ബുദ്ധഖേത്തഭൂതം ഇമം ലോകധാതും ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അനുപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ഏകതോതി സഹ, ഏകസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. സോ പന കാലോ കഥം പരിച്ഛിന്നോതി ചരിമഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ യാവ ധാതുപരിനിബ്ബാനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായാതി പടിലോമക്കമേന വദതി. പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായാതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായ. ഏത്ഥന്തരേതി ചരിമഭവേ ബോധിസത്തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി ഏതേസം അന്തരേ.

അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന നിവാരിതാ, തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തീണി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പടിപത്തിഅന്തരധാനേന ഹി സാസനസ്സ ഓസക്കിതത്താ അപരസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ലദ്ധാവസരാ ഹോതി. പടിപദാതി പടിവേധാവഹാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. ‘‘പരിയത്തി പമാണ’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം ബോധിസത്തം നിദസ്സനം കത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം തയിദം ഹീനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിയ്യാനികധമ്മസ്സ ഠിതിഞ്ഹി ദസ്സേന്തോ അനിയ്യാനികധമ്മം നിദസ്സേതി.

മാതികായ അന്തരഹിതായാതി, ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനയപ്പത്താ സിക്ഖാപദപാളി മാതികാ, തായ അന്തരഹിതായ നിദാനുദ്ദേസസങ്ഖാതേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ പബ്ബജ്ജായുപസമ്പദാകമ്മേസു ച സാസനം തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ പാതിമോക്ഖേ ധരന്തേയേവ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച, ഏവം സതി തദുഭയം പാതിമോക്ഖേ അന്തോഗധം തദുഭയാഭാവേ പാതിമോക്ഖാഭാവതോ, തസ്മാ തയിദം തയം സാസനസ്സ ഠിതിഹേതൂതി ആഹ – ‘‘പാതിമോക്ഖപബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ഠിതാസു സാസനം തിട്ഠതീ’’തി. യസ്മാ വാ ഉപസമ്പദാധീനം പാതിമോക്ഖം, ഉപസമ്പദാ ച പബ്ബജ്ജാധീനാ, തസ്മാ പാതിമോക്ഖേ സിദ്ധേ, സിദ്ധാസു പബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ച സാസനം തിട്ഠതി. പച്ഛിമപടിവേധതോ ഹി പരം പടിവേധസാസനം, പച്ഛിമസീലതോ ച പരം പടിപത്തിസാസനം വിനട്ഠം നാമ ഹോതി. ഓസക്കിതം നാമാതി പച്ഛിമകപടിവേധസീലഭേദദ്വയം ഏകതോ കത്വാ തതോ പരം വിനട്ഠം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

തേന കാമം ‘‘സാസനട്ഠിതിയാ പരിയത്തി പമാണ’’ന്തി വുത്തം, പരിയത്തി പന പടിപത്തിഹേതുകാതി പടിപത്തിയാ അസതി അപ്പതിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മാ പടിപത്തിഅന്തരധാനം സാസനോസക്കനസ്സ വിസേസകാരണന്തി ദസ്സേത്വാ തയിദം സാസനോസക്കനം ധാതുപരിനിബ്ബാനോസാനന്തി ദസ്സേതും, ‘‘തീണി പരിനിബ്ബാനാനീ’’തി വുത്തം.

കാരുഞ്ഞന്തി പരിദേവനകാരുഞ്ഞം. ജമ്ബുദീപേ ദീപന്തരേസു ദേവനാഗബ്രഹ്മലോകേസു ച വിപ്പകിരിത്വാ ഠിതാനം ധാതൂനം മഹാബോധിപല്ലങ്കേ ഏകജ്ഝം സന്നിപതനം, രസ്മിവിസ്സജ്ജനം, തത്ഥ തേജോധാതുയാ ഉട്ഠാനം, ഏകജാലീഭാവോ ചാതി സബ്ബമേതം സത്ഥു അധിട്ഠാനവസേനേവ വേദിതബ്ബം.

അനച്ഛരിയത്താതി ദ്വീസുപി ഉപ്പജ്ജമാനേസു അച്ഛരിയത്താഭാവദോസതോതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാ നാമ മജ്ഝേ ഭിന്നം സുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസാതി തേസം ദേസനാപി ഏകരസാ ഏവാതി ആഹ – ‘‘ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ’’തി. ഏതേനപി അനച്ഛരിയത്തമേവ സാധേതി. വിവാദഭാവതോതി ഏതേന വിവാദാഭാവത്ഥം ദ്വേ ഏകതോ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി.

തത്ഥാതി മിലിന്ദപഞ്ഹേ. ഏകം ബുദ്ധം ധാരേതീതി ഏകബുദ്ധധാരണീ. ഏതേന ഏവം സഭാവാ ഏതേ ബുദ്ധഗുണാ, യേന ദുതിയബുദ്ധഗുണേ ധാരേതും അസമത്ഥാ അയം ലോകധാതൂതി ദസ്സേതി. പച്ചയവിസേസനിപ്ഫന്നാനഞ്ഹി ഗുണധമ്മാനം ഭാരിയോ വിസേസോ ന സക്കാ ധാരേതുന്തി, ‘‘ന ധാരേയ്യാ’’തി വത്വാ തമേവ അധാരണം പരിയായന്തരേനപി പകാസേന്തോ ‘‘ചലേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചലേയ്യാതി പരിപ്ഫന്ദേയ്യ. കമ്പേയ്യാതി പവേധേയ്യ. നമേയ്യാതി ഏകപസ്സേന നമേയ്യ. ഓനമേയ്യാതി ഓസീദേയ്യ. വിനമേയ്യാതി വിവിധം ഇതോചിതോ ച നമേയ്യ. വികിരേയ്യാതി വാതേന ഥുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരേയ്യ. വിധമേയ്യാതി വിനസ്സേയ്യ. വിദ്ധംസേയ്യാതി സബ്ബസോ വിദ്ധസ്താ ഭവേയ്യ. തഥാഭൂതാ ച കത്ഥചി ന തിട്ഠേയ്യാതി ആഹ ‘‘ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

ഇദാനി തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ, ‘‘യഥാ, മഹാരാജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുപാദികാതി സമം ഉദ്ധം പജ്ജതി പവത്തതീതി സമുപാദികാ, ഉദകസ്സ ഉപരി സമം ഗാമിനീതി അത്ഥോ. വണ്ണേനാതി സണ്ഠാനേന. പമാണേനാതി ആരോഹേന. കിസഥൂലേനാതി കിസഥൂലഭാവേന, പരിണാഹേനാതി അത്ഥോ.

ഛാദേന്തന്തി രോചേന്തം രുചിം ഉപ്പാദേന്തം. തന്ദീകതോതി തേന ഭോജനേന തന്ദീഭൂതോ. അനോനമിതദണ്ഡജാതോതി യാവദത്ഥം ഭോജനേന ഓനമിതും അസക്കുണേയ്യതായ അനോനമിതദണ്ഡോ വിയ ജാതോ. സകിം ഭുത്തോ വമേയ്യാതി ഏകമ്പി ആലോപം അജ്ഝോഹരിത്വാ വമേയ്യാതി അത്ഥോ.

അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി ധമ്മേന നാമ പഥവീ തിട്ഠേയ്യ. സാ കിം തേനേവ ചലതി വിനസ്സതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി. പുന ഥേരോ ‘‘രതനം നാമ ലോകേ കുടുമ്ബം സന്ധാരേന്തം അഭിമതഞ്ച ലോകേന അത്തനോ ഗരുസഭാവതായ സകടഭങ്ഗസ്സ കാരണം അതിഭാരഭൂതം ദിട്ഠം. ഏവംധമ്മോ ച ഹിതസുഖവിസേസേഹി തംസമങ്ഗിനം ധാരേന്തോ അഭിമതോ ച വിഞ്ഞൂനം ഗമ്ഭീരപ്പമേയ്യഭാവേന ഗരുസഭാവത്താ അതിഭാരഭൂതോ പഥവീചലനസ്സ കാരണം ഹോതീ’’തി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ’’തിആദിമാഹ. ഏതേനേവ തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനാദികാലേ പഥവീകമ്പനകാരണം സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകസകടതോ രതനന്തി ഏകസ്മാ, ഏകസ്സ വാ സകടസ്സ രതനം, തസ്മാ സകടതോ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

ഓസാരിതന്തി ഉച്ചാരിതം, വുത്തന്തി അത്ഥോ. അഗ്ഗോതി സബ്ബസത്തേഹി അഗ്ഗോ.

സഭാവപകതീതി സഭാവഭൂതാ അകിത്തിമാ പകതി. കാരണമഹന്തതായാതി മഹന്തേഹി ബുദ്ധകാരകധമ്മേഹി പാരമിതാസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി ബുദ്ധഗുണാനം നിബ്ബത്തിതോതി വുത്തം ഹോതി. പഥവിആദീനി മഹന്താനി വത്ഥൂനി, മഹന്താ ച സക്കഭാവാദയോ അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ ഏകേകാ ഏവ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി മഹന്തോ അത്തനോ വിസയേ ഏകോവ, കോ ച തസ്സ വിസയോ? ബുദ്ധഭൂമി, യാവതകം വാ ഞേയ്യം. ഏവം ‘‘ആകാസോ വിയ അനന്തവിസയോ ഭഗവാ ഏകോവ ഹോതീ’’തി വദന്തോ പരചക്കവാളേസു ദുതിയസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി.

ഇമിനാവ പദേനാതി ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി ഇമിനാ ഏവ പദേന. ദസചക്കവാളസഹസ്സാനി ഗഹിതാനി ജാതിഖേത്തത്താ. ഏകചക്കവാളേനേവാതി ഇമിനാ ഏകചക്കവാളേനേവ. യഥാ – ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വുത്തേ ഇമസ്മിമ്പി ചക്കവാളേ ജമ്ബുദീപേയേവ, തത്ഥപി മജ്ഝിമപദേസേ ഏവാതി പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടതി; ഏവം ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തി ജാതിഖേത്തേ അധിപ്പേതേപി ഇമിനാവ ചക്കവാളേന പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടതി.

വിവാദൂപച്ഛേദതോതി വിവാദൂപച്ഛേദകാരണാ. ദ്വീസു ഉപ്പന്നേസു യോ വിവാദോ ഭവേയ്യ, തസ്സ അനുപ്പാദോയേവേത്ഥ വിവാദുപച്ഛേദോ. ഏകസ്മിം ദീപേതിആദിനാ ദീപന്തരേപി ഏകജ്ഝം ന ഉപ്പജ്ജന്തി, പഗേവ ഏകദീപേതി ദസ്സേതി. സോ പരിഹായേഥാതി ചക്കവാളസ്സ പദേസേ ഏവ വത്തിതബ്ബത്താ പരിഹായേയ്യ.

൧൩൦. മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സഭാവോ തസ്സേവ പബ്ബജ്ജാദിഗുണസമ്പത്തിആദീനം യോഗ്ഗഭാവതോ. ലിങ്ഗസമ്പത്തീതി പുരിസഭാവോ. ഹേതൂതി മനോവചീപണിധാനപുബ്ബികാ ഹേതുസമ്പദാ. സത്ഥാരദസ്സനന്തി സത്ഥുസമ്മുഖീഭാവോ. പബ്ബജ്ജാതി കമ്മകിരിയവാദീസു താപസേസു, ഭിക്ഖൂസു വാ പബ്ബജ്ജാ. ഗുണസമ്പത്തീതി അഭിഞ്ഞാദിഗുണസമ്പദാ. അധികാരോതി ബുദ്ധം ഉദ്ദിസ്സ അധികോ സക്കാരോ. ഛന്ദതാതി സമ്മാസമ്ബോധിം ഉദ്ദിസ്സ സാതിസയോ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദോ. അട്ഠധമ്മസമോധാനാതി ഏതേസം അട്ഠന്നം ധമ്മാനം സമായോഗേന. അഭിനീഹാരോതി കായപണിധാനം. സമിജ്ഝതീതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയാ ചരിയാപിടകവണ്ണനായ (ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥാ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

സബ്ബാകാരപരിപൂരമേവാതി പരിപുണ്ണലക്ഖണതായ സത്തുസ്സദാദീഹി സബ്ബാകാരേഹി സമ്പന്നമേവ. ന ഹി ഇത്ഥിയാ കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹതാ സമ്ഭവതി, ദുതിയപകതി ച നാമ പഠമപകതിതോ നിഹീനാ ഏവ. തേനേവാഹ അനന്തരവാരേ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി.

ഇധ പുരിസസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തനതോതി ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ പുരിസഭൂതസ്സ തത്ഥ ബ്രഹ്മലോകേ ബ്രഹ്മത്തഭാവേന നിബ്ബത്തനതോ. തേന അസതിപി പുരിസലിങ്ഗേ പുരിസാകാരാ ബ്രഹ്മാനോ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. തംയേവ ഹി പുരിസാകാരം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘യം പുരിസോ ബ്രഹ്മത്തം കരേയ്യാ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘സമാനേപീ’’തിആദി. യദി ഏവം ഇത്ഥിയോ ബ്രഹ്മലോകേ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി ആഹ ‘‘ബ്രഹ്മത്ത’’ന്തിആദി.

൧൩൧. കായദുച്ചരിതസ്സാതിആദിപാളിയാ കമ്മനിയാമോ നാമ കഥിതോ. സമഞ്ജനം സമങ്ഗോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സമങ്ഗീ, സമന്നാഗതോ. സമഞ്ജനസീലോ വാ സമങ്ഗീ. പുബ്ബഭാഗേ ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ, സന്നിട്ഠാപകചേതനാവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാ. ചേതനാസന്തതിവസേന വാ ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ, തംതംചേതനാഖണവസേന ചേതനാസമങ്ഗിതാ. കതൂപചിതസ്സ അവിപക്കവിപാകസ്സ കമ്മസ്സ വസേന കമ്മസമങ്ഗിതാ, കമ്മേ പന വിപച്ചിതും ആരദ്ധേ വിപാകപ്പവത്തിവസേന വിപാകസമങ്ഗിതാ. കമ്മാദീനം ഉപട്ഠാനകാലവസേന ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ. കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനക്ഖണേതി കുസലകമ്മസ്സ ച അകുസലകമ്മസ്സ ച സമീഹനക്ഖണേ. തഥാതി ഇമിനാ കുസലാകുസലകമ്മപദം ആകഡ്ഢതി. യഥാ കതം കമ്മം ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തഥാ കതം ഉപചിതം. വിപാകാരഹന്തി ദുതിയഭവാദീസു വിപച്ചനാരഹം. ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഉപപത്തിനിമിത്തം ഉപട്ഠാതീതി യോജനാ. ചലതീതി പരിവത്തതി. ഏകേന ഹി കമ്മുനാ തജ്ജേ നിമിത്തേ ഉപട്ഠാപിതേ പച്ചയവിസേസവസേന തതോ അഞ്ഞേന കമ്മുനാ അഞ്ഞസ്സ നിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം പരിവത്തനം.

സുനഖജീവികോതി സുനഖേഹി ജീവനസീലോ. തലസന്ഥരണപൂജന്തി ഭൂമിതലസ്സ പുപ്ഫേഹി സന്തരണപൂജം. ആയൂഹനചേതനാകമ്മസമങ്ഗിതാവസേനാതി കായദുച്ചരിതസ്സ അപരാപരം ആയൂഹനേന സന്നിട്ഠാപകചേതനായ തസ്സേവ പകപ്പനേ കമ്മക്ഖയകരഞാണേന അഖേപിതത്താ യഥൂപചിതകമ്മുനാ ച സമങ്ഗിഭാവസ്സ വസേന.

൧൩൨. ഏവം സസ്സിരികന്തി വുത്തപ്പകാരേന അനേകധാതുവിഭജനാദിനാ നാനാനയവിചിത്തതായ പരമനിപുണഗമ്ഭീരതായ ച അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച സസോഭം കത്വാ.

നം ധാരേഹീതി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം. ധാതുആദിവസേന പരിവട്ടീയന്തി അത്ഥാ ഏതേഹീതി പരിവട്ടാ, ദേസനാഭേദാ. ചത്താരോ പരിവട്ടാ ഏതസ്സ, ഏതസ്മിം വാതി ചതുപരിവട്ടോ, ധമ്മപരിയായോ. ധമ്മോ ച സോ പരിയത്തിഭാവതോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ആദാസോതി ധമ്മാദാസോ. ഉപട്ഠാനട്ഠേന യഥാധമ്മാനം ആദാസോതിപി ധമ്മാദാസോ. യഥാ ഹി ആദാസേന സത്താനം മുഖേ മലദോസഹരണം, ഏവം ഇമിനാപി സുത്തേന യോഗീനം മുഖേ മലദോസഹരണം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇമിനാ സുത്തേന കിലേസേ മദ്ദിത്വാ സമഥാധിഗമേന യോഗിനോ ജയപ്പത്താ; തസ്മാ അമതപുരപ്പവേസനേ ഉഗ്ഘോസനമഹാഭേരിതായ ച അമതദുന്ദുഭി. ഇധ വുത്തന്തി ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്തം. അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോതി അനുത്തരഭാവതോ കിലേസസങ്ഗാമവിജയോ, ‘‘വിജേതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ബഹുധാതുകസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.