൧൦. സങ്ഖാരുപപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൦. സങ്ഖാരുപപത്തിന്തി വിപാകക്ഖന്ധസഞ്ഞിതാനം സങ്ഖാരാനം ഉപ്പത്തിം, നിബ്ബത്തിന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ അവധാരണം ഏതസ്മിം പദേ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി, ‘‘സങ്ഖാരാനംയേവ ഉപപത്തി’’ന്തി വത്വാ തേന നിവത്തിതം ദസ്സേന്തോ, ‘‘ന സത്തസ്സാ’’തി ആഹ. തേന സത്തോ ജീവോ ഉപ്പജ്ജതീതി മിച്ഛാവാദം പടിക്ഖിപതി. ഏവം ഉപ്പജ്ജനകധമ്മവസേന ഉപ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉപ്പത്തിജനകധമ്മവസേനപി തം ദസ്സേതും, ‘‘പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേന വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കാമേസു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേനപി ഉപപത്തി ഹോതി, സാ പന ഇമസ്മിം സുത്തേ ഗഹിതാതി. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേന വാതി വാ-സദ്ദോ അവുത്തത്ഥാപേക്ഖണവികപ്പത്ഥോ, അവുത്തത്ഥാപേക്ഖായ പന ന ആഗതോ ‘‘ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരേനാ’’തി. അഥ വാ ഉപപത്തി ആഗതാ, ഏവം കിച്ചം ആഗതം, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ പനേത്ഥ സരൂപേന അനാഗതോപി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ‘‘പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരേനാ’’തി പഠന്തി. ഭവൂപഗക്ഖന്ധാനന്തി സുഗതിഭവൂപഗാനം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം.

൧൬൧. ലോകികാ വട്ടന്തി കമ്മവട്ടസ്സ ഗഹണതോ. ഭവൂപപത്തിഹേതുഭൂതാ ഓകപ്പനീയസദ്ധാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം താദിസം ബുദ്ധവചനബാഹുസച്ചം ആമിസപരിച്ചാഗോ കമ്മസ്സകതാഞാണം കമ്മഫലദിട്ഠി ച ഇമേ സദ്ധാദയോ വേദിതബ്ബാ. ഠപേതീതി പണിദഹനവസേന ഠപേതി. പണിദഹതീതി ഹി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. പതിട്ഠാപേതീതി തത്ഥ സുപ്പതിട്ഠിതം കത്വാ ഠപേതി. സഹപത്ഥനായാതി, ‘‘അഹോ വതാഹം…പേ… ഉപപജ്ജേയ്യ’’ന്തി ഏവം പവത്തപത്ഥനായ സഹ. സദ്ധാദയോവാതി യഥാവുത്താ സദ്ധാദയോ ഏവ പഞ്ച ധമ്മാ ഉപപത്തിയാ സങ്ഖരണട്ഠേന സങ്ഖാരാ, തസ്മാ ഏവ അഞ്ഞേഹി വിസിട്ഠഭവൂപഹരണട്ഠേന വിഹാരാ നാമാതി. തസ്മിം ഠാനേതി തസ്മിം ഉപപത്തിട്ഠാനേ.

പഞ്ചധമ്മാവ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ഉപപത്തിം മഗ്ഗതി ഗവേസതി ഏതേനാതി മഗ്ഗോ. പടിപജ്ജതി ഏതായാതി പടിപദാ. ചേതനാ പനേത്ഥ സുദ്ധസങ്ഖാരതായ സദ്ധാദിഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ, തസ്മാ അവധാരണം കതം. ഉപപത്തിപകപ്പനവസേനേവ പവത്തിയാ പത്ഥനാഗഹണേനേവ തസ്സാ ഗഹണന്തി കേചി. ചിത്തകരയുത്തഗതിനിബ്ബത്തനധമ്മവസേന അവധാരണസ്സ കതത്താ. ചേതനാ ഹി നാമ കമ്മം, തസ്സാ ഉപപത്തിനിബ്ബത്തനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, തസ്സാ പന കിച്ചകരണാ സദ്ധാദയോ പത്ഥനാ ചാതി ഇമേ ധമ്മാ സഹകാരിനോ ഭവൂപപത്തിയാ നിയാമകാ ഹോന്തീതി തത്രൂപപത്തിയാ പവത്തന്തീതി തേസം മഗ്ഗാദിഭാവോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. തേന സദ്ധാ പത്ഥനാ ചാതി ഉഭയേ ധമ്മാ സഹിതാ ഹുത്വാ കമ്മം വിസേസേന്താ ഗതിം നിയമേന്തീതി ദസ്സേതി, പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം അനിയതം കേവലസ്സ കമ്മസ്സ വസേനാതി അധിപ്പായോ. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘കമ്മം കത്വാ’’തി വുത്തം, കമ്മായൂഹനതോ പന പഗേവ പത്ഥനം ഠപേതുമ്പി വട്ടതിയേവ. കമ്മം കത്വാതി ചേത്ഥ ‘‘താപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ഭുത്വാ സയതീ’’തിആദീസു വിയ ന കാലനിയമോ, കമ്മം കത്വാ യദാ കദാചി പത്ഥനം കാതും വട്ടതീതി ച ഇദം ചാരിത്തദസ്സനം വിയ വുത്തം. യഥാ ഹി ഭവപത്ഥനാ യാവ മഗ്ഗേന ന സമുച്ഛിജ്ജതി, താവ അനുപ്പന്നാഭിനവകതൂപചിതസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതിയേവ. പുന തഥാ വിസേസപച്ചയോ, യഥാ നിയമേത്വാ ഉപ്പാദിതാ. തേന വുത്തം – ‘‘യസ്സ പഞ്ച ധമ്മാ അത്ഥി, ന പത്ഥനാ തസ്സ ഗതി അനിബദ്ധാ’’തി.

൧൬൫. സബ്ബസോവാതി ‘‘ഇദം കാളകം സാമം സേതം ഹരിതം മണ്ഡലം അപരിമണ്ഡലം ചതുരംസം പരിപുണ്ണം ഖുദ്ദകം മഹന്ത’’ന്തിആദിനാ സബ്ബസോവ പാകടം ഹോതി.

൧൬൭. സുന്ദരോതി കാളകാദിദോസരഹിതതായ സോഭനോ. ആകരസമ്പന്നോ സമ്പന്നആകരുപ്പത്തിയാ. ധോവനാദീഹീതി ധോവനതാപനമജ്ജനാദീഹി.

൧൬൮. ലോകധാതൂനം സതസഹസ്സം അത്തനോ വസേ വത്തനതോ സതസഹസ്സോ. തസ്സ പന തത്ഥ ഓഭാസകരണം പാകടന്തി ആഹ ‘‘ആലോകഫരണബ്രഹ്മാ’’തി. അയമേവ നയോ ഹേട്ഠാ ‘‘സഹസ്സോ ബ്രഹ്മാ’’തിആദീസുപി. നിക്ഖേന കതന്തി നിക്ഖപരിമാണേന ജമ്ബോനദേന കതം. നിക്ഖം പന വീസതിസുവണ്ണന്തി കേചി. പഞ്ചവീസതിസുവണ്ണന്തി അപരേ. സുവണ്ണം നാമ ചതുധരണന്തി വദന്തി. ഘട്ടനമജ്ജനക്ഖമം ന ഹോതി പരിത്തഭാവതോ. അതിരേകേനാതി പഞ്ചസുവണ്ണഅതിരേകേന നിക്ഖപ്പമാണം അസമ്പത്തേന. വണ്ണവന്തം പന ന ഹോതി അവിപുലതായ ഉളാരം ഹുത്വാ അനുപട്ഠാനതോ. അവണ്ണവന്തതായ ഏവ ഫരുസധാതുകം ഖായതി. താസൂതി താസു ഭൂമീസു, യത്ഥ സാഖാ വഡ്ഢിത്വാ ഠിതാ. തേതി സുവണ്ണങ്കുരാ. പചിത്വാതി താപേത്വാ. സമ്പഹട്ഠന്തി സമുജ്ജലീകതന്തി ആഹ – ‘‘ധോതഘട്ടിതപമജ്ജിത’’ന്തി, തമ്ബമത്തികലേപം കത്വാ ധോതഞ്ചേവ പാസാണാദിനാ ഘട്ടിതഞ്ച ഏളകലോമാദിനാ പമജ്ജിതഞ്ചാതി അത്ഥോ.

ഏതദേവാതി ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ഏത്ഥ ആലോകഫരണമേവ. അഥ വാ യം ദിബ്ബചക്ഖുഫരണം, ആലോകഫരണമ്പി ഏതദേവ. യത്തകഞ്ഹി ഠാനം യോഗീ കസിണാലോകേന ഫരതി; തത്തകം ഠാനം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ഫുസതീതി ദിബ്ബചക്ഖുഫരണേ ദസ്സിതേ ആലോകഫരണം ദസ്സിതമേവാതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ. അവിനാസേന്തേനാതി അസമ്ഭിന്നേന.

കസിണഫരണം വിയാതി കസിണോഭാസേന ഫരണം വിയ ദിസ്സതി ഉപട്ഠാതി, മണിപഭാഫരണസ്സ വിയ ബ്രഹ്മലോകേ ധാതുഫരണസ്സ ദസ്സിതത്താതി അധിപ്പായോ. സരീരപഭാ പന നിക്ഖപഭാസദിസാതി, ‘‘നിക്ഖോപമ്മേ സരീരഫരണം വിയ ദിസ്സതീ’’തി വുത്തം. അട്ഠകഥാ നാമ നത്ഥീതി പാളിപദസ്സ അത്ഥവണ്ണനായ നാമ നിച്ഛിതായ ഭവിതബ്ബം, അവിനിച്ഛിതായ പന നത്ഥി വിയാതി അകഥനം നാമ അട്ഠകഥായ അനാചിണ്ണന്തി തസ്സ വാദം പടിക്ഖിപിത്വാ. യഥാ ഹി വത്തബ്ബം, തഥാ അവത്വാ ‘‘വിയാ’’തി വചനം കിമത്ഥിയന്തി അധിപ്പായോ. ബുദ്ധാനം ബ്യാമപ്പഭാ ബ്യാമപ്പദേസേ സബ്ബകാലം അധിട്ഠാതി വിയ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സരീരഫരണം സരീരാഭായ പത്ഥരണം സബ്ബകാലികം. ചത്താരിമാനി ഇതരാനി ഫരണാനി അവിനാസേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞമഭിന്ദിത്വാ കഥേതബ്ബം. ഫരണപദസ്സേവ വേവചനം ‘‘അധിമുച്ചനേനേവ ഫരണ’’ന്തി. പത്ഥരതീതി യഥാവുത്തം ഫരണവസേന പത്ഥരതി. ജാനാതീതി അധിമുച്ചനവസേന ജാനാതി.

൧൬൯. ആദയോതി ആദി-സദ്ദേന സുഭേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ആഭാതി ദുതിയജ്ഝാനഭൂമികേ ദേവേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ സാധാരണതോ വുത്തം. തതോ സുഭാതി തതിയജ്ഝാനഭൂമികേ. തേനാഹ – ‘‘പാടിയേക്കാ ദേവാ നത്ഥീ’’തിആദി. സാധാരണതോ കതായപി പത്ഥനായ ഝാനങ്ഗം പരിത്തം ഭാവിതഞ്ചേ, പരിത്താഭേസു ഉപപത്തി ഹോതി, മജ്ഝിമഞ്ചേ, അപ്പമാണാഭേസു, പണീതഞ്ചേ, ആഭസ്സരേസു ഉപപത്തി ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. സുഭാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി ആഹ – ‘‘വേഹപ്ഫലാദിവാരാ പാകടായേവാ’’തി.

കാമാവചരേസു നിബ്ബത്തതൂതിആദിനാ സദ്ധാദീനം അജ്ഝാനവിപസ്സനാനം കഥം തദധിട്ഠാനം ഹോതീതി ആസങ്കതി. ഇതരോ സദ്ധാദീനം അജ്ഝാനസഭാവത്തേപി ഝാനവിപസ്സനാനം അധിട്ഠാനം നിസ്സയപച്ചയാദിവസേന സപ്പച്ചയത്താ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിം നിബ്ബാനഞ്ച ആവഹന്തീതി ദസ്സേന്തോ, ‘‘ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലന്തി സമ്ഭാരസീലം. അനാഗാമീ സമുച്ഛിന്നഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനോ സമാനോ സചേ സബ്ബസോ ഉപപത്തിയോ അതിക്കമിതും ന സക്കോതി, അരിയഭൂമീസു ഏവ നിബ്ബത്തതി യഥൂപചിതഝാനകമ്മുനാതി ആഹ – ‘‘അനാഗാമി…പേ… നിബ്ബത്തതീ’’തി. ഉപരിമഗ്ഗന്തി അഗ്ഗമഗ്ഗം ഭാവേത്വാ. ആസവക്ഖയന്തി സബ്ബസോ ആസവാനം ഖയം പഹാനം പാപുണാതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സങ്ഖാരുപപത്തിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച അനുപദവഗ്ഗവണ്ണനാ.